Thursday, August 22, 2013

Dagiti Daniw Taraon
(Food Poem)

    Saanko pay a nasurat ti maipapan daytoy a klase ti daniw. Nabayagen a panggep a suraten ngem saan met a matultuloy,  no ania ti daniw taraon wenno ti food poem, food poesy, food poetry. Nupay adda metten nga agur-uray dagiti ehemplotayo, saan a maisapar a suraten, no saan nga impalagip intay nasagang nga ehemplo itoy a daniw.
    Itay laeng nabiit, umanay nga intay  nagbungisngisan ti nasalawtayo nga ehemplo, ta saannatayo laeng a kinuldit no dipay ket pinapispisan a kasna la kuna: maysaka met kadagiti mangibagbaga a di makasurot! Ta adda ngamin ti rumbeng koma a maaramid ngem saan a pulos a maaramid gapu kadagiti agsusukot a rason no diman ket pambar.
   No dadduma, awagak iti daniw kusina daytoy. Kastoy ngamin iti pinangawagtayo daytoy a klase ti daniw idi taraudi ti 1990’s. Daniw kusina wenno daniw taraon, whatever! Ngem kas establisadon a daniw wenno naipablaaken, a kas daniw kusina, kas iti impaulotayo idi nagputartayo iti kastoy a klase.
    Nalawa ti sakupen daytoy a klase ti daniw. Daytoy pay ti maysa a rason no apay a naituntunkua iti intay panangsurat. Saan a kas kadagiti dadduma a daniw a maymaysa laeng iti pakaituronganna, ti depinisionna.  Daytoy ket nalawa ti sakupenna ken adu ti sangana a  pagtaudan ti suraten.
     Saan laeng a maipapan kadagiti linuto, lutoen wenno resipi, no kasano iti agluto, pangalaan iti lutoen ken dadduma pay a kapadana ken aramid, mairaman pay ditoy dagiti healthy eating habits—a dayta ti nakakatkatawa a banag nga eksperiensatayo; ti pamataudan iti taraon wenno aniaman a daniw mainaig iti taraon; a makuna nga informative a dandaniw, puera pay dagiti ginamayan iti rhetoric a binatog a mangibunga iti dua wenno ad-adu a kaipapanan. Mangipaneknek a saan laeng a nakalawlawa daytoy no di ket nakabakbaknang.
    Adda met ti daniw taraon a mangimpluensia wenno mamagtignay, mangkuldit iti puso ken rikna. Tay tignayenna iti asinoman a makabasa. Ti panggep ti daniw ket tukayenna ti rikna ti asinoman tapno mangibunga iti aksion ken reaksion.   
    Nabileg dagiti kakastoy a klase ti daniw, dagiti man serioso a saritaan wenno makaparay-aw a daniw—ta adda met dagiti makaparay-aw a daniw a mangimpluensia no di man tignayenda ti rikna wenno aniaman a bunga daytoy kalpasan a nabasa, a makuna a nabaked ti kastoy a daniw, food poem.
    Kas iti napasamak kadatayo idi katengngaan ti 1990’s idi nabasatayo ti daniw nga Ingles, a nakatignayantayo ken isu metten iti nangimpluensia kadatayo nga agsurat met iti kastoy a klase ti daniw. Natarnaw pay laeng iti lagiptayo ti pakabuklan ti daniw: daniw a maipapan kadagiti yagit nga ubbing nga agkalkalkal iti basuraan, aniaman a makitada dita a taraon isu ti kanenda a pamedped ti bisin dagitoy nga ubbing nga ul-ulila; nakasarakda iti tinapay a binuoten ken nabangles ngem ti mabisin kanenna latta a dayta, ket siraragsakda ngarud a pinagbibingayan ti tinapay—hating kapatid a kuna dagiti Anggalog, kinnanda ti nagbibingayanda, kabayatan iti pannanganda nakangngegda iti napigsa nga ikkis-dir-i, napaut nga ikkis dir-i dagiti agbuybuya iti agaayam iti golf—iti eksklusibo a golf course iti asidegda. Naisardeng ti pannangan dagiti ubbing ket maysa kadakuada iti nalidayan ken nangmatmat kadagiti ubbing nga agturong met iti eskuelaan.
     Dayta man ti daniw.
     Nagsimple ngem nagdakkel ti kaipapananna. Gagangay laeng dagiti balikas a nausar ngem natarnaw ti mensahe kadagiti naiparang a ladawan.
    Ti laing metten ni mannaniw! Saanna nga imbaga ti nagdudumaan dagiti tattao iti gimong no di ket impakita dagita a nagdudumaan babaen iti aramid ken aksion. Imparangna met ti kinapateg ti edukasion a kas talged ti masakbayan iti asinoman nga agsadag itoy—kas panangmatmat ti ubing kadagiti ubbing nga agturong iti eskuelaan; ti estado ti biag ti nabaknang ken nakurapay—dagiti ulila nga ubbing ken dagiti agaayam iti golf. Makapasennaay ti panangiladawan ni mannaniw iti nasao a buya—ngem maysa a naisangsangayan a panangiladawan ti nagduduma a biag ken no kasano a parang-ayen ti biag—nga isu dayta ti edukasion.
    Daniw maipapan iti taraon dayta—panagbirbirok iti taraon dagiti mabisbisinan, saan laeng a taraon iti buksit no di ket taraon pay ti isip.
    Dagiti laeng addaan iti natadem a panagimutektek ken naannayas a panagpaliiw iti makasurat iti kakastoy. Makuna a nabaknang ti kusina ni mannaniw ta nakaputar iti kastoy kangayedna.  
    Naidumduma a daniw ta nabileg ti panangiladawanna kadagiti nagduduma a persona ken estado ti tao iti gimong; uray no simple laeng a daniw (achmeism) ken nalag-an dagiti balikas a naaramat naisabali iti kidagda ta kumpet a dagus ti mensahe kadagiti riders nga awanen iti palpalikaw-palpalikos—ngarud ti kaipapanan ti mensahe ket napintek a mailadawan.
    Makuna a naimpluensiaantayo dayta a daniw—dakkel nga impluensia. Isu a nagputartayo met nga insigida kadagiti food poem wenno daniw taraon kalpasan nga intay nabasa dayta nga ehemplo. Ket nagbalin pay a maysa kadagiti paboritotayo a klase ti daniw, lalo kadagiti linaokantayo iti pigura dagiti balikas, nga adda ti sabali a kaipapananna wenno nalawlawa ti pakaituronganna.
    Impablaak ti Bannawag dagiti sumagmamano a daniwtayo itoy, a maysa kadagitoy ti maibilang a nalamuyot nga erotica a daniw iti istilo a food poesy. Sumagmamano a Filipino a daniwtayo ti impablaak met iti Home Life Family Magazine. (Usarek ti Filipino a balikas, saan a Tagalog ngamin adda laokna nga Iluko wenno Nabaloi wenno Kankanaey wenno Pangalatok dagiti dadduma a dandaniwtayo.)
   Nasutil a daniw, kunatayo ti erotica. Kasta iti panangipatarustayo. (Basaen iti sinurattayo iti napalabas nga isyo daytoy a maipapan kadagiti sinurat nga erotica wenno mapan sadiay www.bilingualpen.com a nangiposteantayo.) Nasutil, kunatayo ta nangidaniwtayo iti maysa a banag ngem adda met iti sabali a kaipapananna. Nasutil ngamin ti imahinasiontayo no maminsan, ngem ketdi wholesome, saan a makasugkar wenno bulgar, saan nga imbaga a diretso.
    A kas kuna wenno paliiw dagiti dadduma nga agsuksukisok ken agpalpaliiw, nalawa ken adu ti kaipapanan ti balikas dagiti piksionista-mannaniw ngem kadagiti dadduma pay a mannurat.
    Agipablaak aya met ti Bannawag ti erotica a daniw? Wen met a, dagiti saan a bulgar, dagiti wholesome a balikas laeng. Madlawan laeng daytoy dagiti addaan “mata ni mannaniw” isu a saan a bulgar wenno nakaro unay a panagiparang wenno saan a makapasugkar a kaw-iden.
   Mangiparangtayo man iti nalamuyot (soft) nga ehemplo ti erotica a daniw iti estilo a food poetry nga impablaak ti Bannawag.
    Adtoy ti ehemplo ti daniwtayo a naipablaak iti Bannawag, Enero 29, 2001, kaw-identayo laengen ti maudi a pasetna: No agburbureken danum panagkinnaawatan,/ Lumuknengto metten karnet’ awis/ A pananggaot’ maikapito a sakramento/ Tapno mapiritan iti asin/ Ken matibnokan dara a palet ti biag/ Ti dua a puso a pinagmaymaysa/ Tapno iti naglanglangan nga ikamen/ Ti kasasam-itan a kidem ken samiweng,/ Maiborda iti ap-ap ti pammati/ Ti resipi iti umuna a rabii,/ Ti dinardaraan…”  
    Dinardaraan kunami iti ilimi a Narvacan ti dinugoan. Dayta ti pakabuklan ti maudi a paset ti daniw.
    Ket nabasa met idi ni misis ti daniw iti Bannawag, ta naayat met nga agbasabasa. Ket pinaliiwko ta manglanglangit kalpasan a nabasana ti daniw, a kunam la no adda iti inna us-usigen a banag wenno nakatukno iti atang a kunada, adda iti nakakuldinganna iti binasana a daniw?
    Ania ngata ti mulmulmolan ti mugingna, aya? kunkunak met a idi, iti bagik.
     Pagammuan, kunana ketdin nga immisuot: “Bao ninam, apay pati dayta a banag idaniwmo?” Nupay marurod-a-saan, umis-isem ketdi. “Losngim kitdi, anak na lasika...!” Imbaniekesna.
    Ket inulitko a, ti nasutil a linia ti daniw: saan aya a kasta ti resipi iti umuna a rabii, ti dinardaraaan...?
    Imbautbautna la ket ngarud ti Bannawag kadatao.
    Kadagiti addaan iti “mata ni mannaniw” ammodan ti kayatko a sawen wenno ibagbagak iti daniw. Daniw dayta a napauloan iti “Daniw-kusina #2” ta adda immuna a kasta met laeng ti paulona, ti daniw a maipapan iti panagtuno iti bangus—a maiyarig iti agsurat iti sarita wenno daniw iti panagtuno iti bangus, isu a daniw kusina, maipapan iti taraon. Daniw taraon! Food poem nga intay lawlawaten.
    Saan laeng a dagiti serioso a dandaniw iti pakaadawan kadagiti maimpluensia ken nakatartarnaw a panagiladawan uray met iti makapay-aw wenno iti komedi a dandaniw. Adu dagiti kakastoy a dandaniw, saan laeng a dagiti nailibro no di ket uray iti net.
    Mangadawtayo man iti maysa a food poem a makaparay-aw. Naiposte (naipablaak) daytoy iti www.gigglepoetry.com babaen iti pluma ni Robert Scotellaro ken napauloan iti “A Balanced Diet” wenno dagiti agdietdieta ken naibulos iti kusina a persona. Immuna a naipablaak iti libro a “Miles of Smiles” ti Meadowbrook Press.
     Usigentayo a nalaing ti daniw taraon: “I eat a balanced diet,/  I do it day and night—/ a pound of brownies on my left,/ a pound upon my right.
    And filling up my right hand,/ with clear and certain heft,/ a twelve-ounce bag of jellybeans./
The same is on my left.
    A candy cane in one hand,/ and likewise in the other./ There are equal sweets on either side,/ a big frown from my mother.
    I eat a balanced diet,/ but mother disagrees./ I just don’t understand it./ She’s so darned hard to please!
    Dayta man ti makapaisem a daniw. No ania daydiay ibagbagana ket maiduma iti rumbeng koma a maaramid. Maiduma iti sao iti aramid. Agdiedietaak kunan ngem nagadu met ti ukkonna a makan iti pay aldaw ken rabii.
    A kas met kadatao a, agdietaak kunak, ngem saan met a masursurot, aglalo no magustoan ken tagiimasen ti maidaya a taraon, malipatan dayta dieta.
     Kuna la ket ngarud ti maysa kadagiti essay a nabasak, a dayta kano balikas a dieta (diet) ket mabilbilang iti ramay iti makatungpal. Balanced diet ti rason no saan a naimas ti naidasar a taraon, ngem no naimas aglalo no nakaim-imas dayta a taraon ket uray la makapatubbog ti katay ken makapabukirad iti mata, malipatan dayta a balikas. Wenno irason a mammaminsan met laeng a nasalungasing; ngem ti maminsan gagangay nga agtinnag a masansan.
     Food poem? A, wen, saan laeng a dagiti serioso a banag no di ket uray dagiti makaparay-aw. Food poem a maysa a klase ti daniw a nasken pay a maidur-as iti Ilocano lit.
     Nakisang no dipay makuna nga awan itan iti makita a food poem iti Ilokano—iti man nangtratar iti taraon ti buksit ken taraon ti naganaygay nga isip. @    
             

               

Sunday, August 11, 2013

Ti Panawen Ti Novella

Ti Panawen Ti Novella

Kadagiti naglabas a dekada, lalo idi ‘90s a namayagpag dagiti novella. Nagadu dagiti babasaen itoy a nagruar. Kadagiti newsstand kadagiti bangketa nagadu a nakabitin a display; iti tiendaan, lalo dagiti sigud nga aglaklako iti gawed ken bua, tabako, dinobla ken pagdobla (rolling paper) ket naaplagan ti puestoda kadagiti nagduduma a novella. Adda ti love story, adventure, suspense, mystery, horror, fantasy, romance ken dadduma pay.
Uray ni Ilokano ket tinapoganna met daytoy, a kas kada Juan S. P. Hidalgo, Jr., Guillermo Rojas ken dadduma pay a nagipablaak a bukodda. Lalo ket nalaka met iti bayadna ti maysa, lalo dagiti naiprinta iti newsprint ken nagaramat iti tacker kas iti aramat dagiti magasin ken komiks. Makaenganyo iti agbasabasa, ta iti uneg laeng iti dua nga oras wenno nakurang pay, nalpasen ti panagbasa.

Adu ti urnong idi, ta nalaka met ti bayad, ngem no adda masangaili, ket saan met nga agpangadua iti saan nga agpabulod kadagitoy iti tallo wenno ad-adu pay. Ay ket, bulod-tagikua, a, ta dayta met ti naynay a mapasamak. Yantangay ta nabasa metten, baybay-an lattan, uray ta saan met a kas iti kapateg iti libro.

Adu dagiti naengganyo a nagbasabasa kadagitoy. Uray met datao, naengganyo met a nagbasabasa ta kasapulan a pagadawan kadagiti idea kadagiti sursuraten nga script iti radio, nga adda innem a regular a program ken dua a Sunday program nga intay isuratan; ket mas lalon a nanayunan idi nagtallo pulo ti pluma daydi Manong Peter Laguardia, immadu ti intay isuratan ta immabut iti sangapulo ket tallo nga scrpits iti suraten iti inaldaw, isu a kasapulan iti pagadawan kadagiti idea; idi agangay, inayabantayon da Vidal Valdez ken Delfin Dumayas nga agsurat yantangay-agsursuratda met iti radio script sadiay Ilocos Norte. Nakatulong dagitoy a pocket books a pangadawan iti idea—pocket books lattan iti pangawag ta saan met a maitutop a maawagan ida iti libro ta saanda a hardbound ken nakatackerda met.

Uray idi nangsurat datao iti ababa a nobela—daytoy ti termino iti Bannawag, nga agatiddog iti lima agingga iti sangapulo ket dua a tsapters. Dayta ngarud ti uso a sinurat iti panawen, ta nagrigat met ngarud iti agimakinilia iti nobela ta nagatiddog met, ket maapektaran no kuan ti panagmakinilia iti radio script ta saan pay laeng nga uso idi kompiuter idi dekada ‘90. Isu a sangapulo a tsapter ti insubmitartayo, a nagtinng a walo a tsapers idi naedit; nangipatulodtayo manen iti pito tsapters, a naibasar iti pito nga aldaw iti lawas, ngem immabut iti sumagmamano a tawen saan met la a naipablaaken; isu nga inruartayon idi iti Sirmata Magasin, a kas panangipaay iti Consuelo de bobo iti kinarigat a nagtaltalmeg kadagiti teklado ti makinilia, iti panagpanunot iti tema a suraten—daytay naisabali iti gagangay wenno justice for the effort.  

Ta ania ngamin aya dagitoy a novellas?    

Mabasa iti Wikipedia: A novella is a written, fictional and prose narrative, usually longer than a novelette but shorter than a novel...

Iti wiki.answers.com, kunana met: A novella is basically a short novel. Novellas are typically fictional pieces of literature that are longer than short stories and shorter than actual novels. There is no exact word count, but novellas are usually between 15,000 and 50,000 words long, and they are not typically split into chapters.

Ngem kadagiti pocket books, umanayen iti 60 a panid wenno nasursurok bassit, a gagangay nga agtinnagto latta iti 60 a panid no maedit. Kastoy ti requirements a naynay nga imaldit dagiti publishers.

Kastoy met laeng dagiti ababa a nobela a maipabpablaak iti Bannawag, a ti naudi a pannakabasak itay nabiit ket ti ababa a nobela, a limansa a tsapter, husto la unay ti bilang ti novella—atiddog la unay unay a sarita ngem ababa met a nobela. Pagpintasanna dagiti kakastoy a sinurat ket awanen dagiti subplot ket nakasentro lattan para iti kangrunaan a bida.

Uray dagiti nalalatak a mannurat iti lubong ket addaanda met iti kastoy a sinurat, 60-120 pages, wenno ababa a nobela atiddog unay a sarita. Dagitoy dagiti novellas, literally, it’s Italian for a “little novelty,” a kas nadakamat iti Listverse. Ababa ngem napintas... @

  

Wednesday, August 07, 2013

Ti Sensitibo a Topiko

    Nakalawlawa ti kabangkagan ti literatura a para ubbing iti pagilian, saan nga agngudo iti immatang, ket agtultuloy pay iti inna ilalawa kabayatan iti inna panagdur-as. Ti literatura para ubbing ket pumayagpag saan laengen nga iti bukodtayo laong—iti pagilian no dipay ket iti sabsabali a pagilian iti Asia babaen iti pannakaipatarus dagiti aramid ni Filipino. (Basaen ti napalabas nga isyo maipapan itoy a sinurat.)
    Isu a pumayagpag dagiti mannurat itoy a genre a mangibaskag ti kartada dagiti sinuratda—ket dayta a panagpayagpag tumaud met dagiti sinurat a saan a gagangay a mabasa iti kallabes, dagiti simmari iti alad ti kahon a nariingan—a rumbeng laeng nga isu ti mapasamak ta isu ti makuna a barometro ti dur-asan no makita iti panagbaliw ti panirigan, lalo iti pannakibiang iti mapaspasamak iti bukodda a lubong ken panangipresentar kadagiti nadumaduma nga isyos a sitatallugod nga awaten dagiti agbasbasa ken umayon iti konsepto a lawlawaten; ta no kasano iti kalawa daytoy a genre, kasta met ti tumtumboken a suporta ken respeto dagiti mannurat; dayta panagtallugod dagiti riders nga umayon no di man mangipaay iti respeto iti nabasana a konsepto ti mangipaay met iti para tignay kadagiti mannnurat itoy nga genre nga agputar pay iti ad-adu ken agtultuloy a mangbukibok iti nakadulin a gameng itoy a pagduyosan.
    Madlaw laeng iti nabuntog a tignay ti gapuanan ni Ilokano itoy—iti man bukodna a literatura  wenno iti eksperiensana a nasurat iti sabali a lenguahe no isu. Nupay kasta, adda ketdi dagiti rason a lumtaw no apay a mapasamak daytoy, a kas iti limitado nga akses ti pangiruaran ti sinurat wenno iti direkta a pannao, pagisubmitaran iti sinurat para iti bukodna a lenguahe; manmano no dipay ket awan ti masalamaan a kapuli a mannurat nga agsursurat iti sabali a lenguahe a nangtratar ti eksperiensana iti panagubingna iti Kailokoan—malagipko la ket ngarud dagitio nalalatak a mannurat nga Ilokano a dagiti eksperiensada iti Kailokoan ti nailaga kadagiti dadduma a sinuratda, a kas kada Brillantes, Bulusan, Jose, ken dadduma pay a mannurat iti English ket saan a napukaw ti kinaasinoda a mannurat ken nagtaudanda a puli ni Ilokano. The same thing koma no tapugan ti children’s lit, uray no ti eksperiensa laeng ni Ilokano uray no nasurat iti Filipino wenno iti English.
    Ngarud, aniaman a medium wenno lenguahe ti usaren nga agsurat no ti eksperiensa dita ket Ilokano, still, maibilang nga Ilokano lit dayta—ket dayta koma iti mausatan a sumrekan no diman man mapalawa nga ayuyangan dagiti agessem iti literatura para ubbing.
     Ket siguro, maitutop a sumiriptayo kadagiti aspekto wenno panirigan tapno maaddaan iti idea ti asinoman nga addaan iti interes itoy. (Kaniak a biang, kaunaan nga interesko ket ti children’s lit, kaunaan a naipablaak a sinuratko a sarita ket para ubbing; ti sinurattayo a Tagalog a pinagadalan dagiti estudiante ket literatura para ubbing; isu a no maminsan gamgamek man nga isubli dayta bukod ken naimnas a pagduyosan.)
   Adtoy ngarud iti sangaduyog a singasing tapno umamnut no diman mamagtignay ti esseman ti asinoman nga agduyos itoy a genre, kas makitami wenno mapaliiw a dana a rumbeng laeng a taluntunen iti panagdaliasat iti biag; dagiti kapanunotan nga umno laeng nga ikkan wenno ipaay iti konsiderasion, no di man kayat uray no awidenna laeng ti immatang ti asinoman ket maysan dayta nga addang wenno pangrugian iti addang a kaitutopan; nupay kasta, mangidatagtayo iti ehemplo kadagiti sensitbo a topiko nga intay taldiapan).
    Kadagiti sinurat a nabasbasa, lektiur nga inatendaran, kadagiti diskusion ken obserbasion, ken uray ania a klase ti sinurat saan laeng a literatura no dipay ket uray iti komunikasion ket nagbatay latta iti kinabileg ti intension babaen kadagiti ikur-it a balikas. As I see it, naurnos man ken saan dagiti binatog (sentence) lumtaw latta ti kinabileg dagiti balikas—ta adda met dagiti naurnos a binatog ngem saan a makapnek wenno makapatik-ab idinto ta adda met ti ababa wenno karrakarra wenno aglalaok ti barut, bamban ken nylon ngem lumtaw latta ti kinabileg ti punto a kayatna nga idanon. In short, ti lenguahe ti kangrunaan iti amin a sinurat.
    Nagsusupadi dagiti lenguahe iti aniaman a genre, para ubbing, nanakman, krimen, makaparay-aw, makapabuteng, labistori, adbentrura ken dadduma pay. Iti bukodko a panirigan, daytoy ti umuna a preperensia iti panagpili iti makapnek a nabasa.
   Ket no literatura a para ubbing, lenguahe met dagiti ubbing ti mausar—ti natural a lenguahe saan a sintetiko.
    Malagipko man idi taraudi ti dekada 90’s  a damok a makigamulo iti Saringit Chronicle, adda ti sinurat, ababa a sarita a para ubbing a naiyawat kaniak tapno innak editen. Kayatko unay ti idea, kabaruanan a kas kadagiti nabasbasak a panagiparang kadagiti sensitibo panirigan, lalo pay nga inarunanna ti eesseman iti sigud a pagduyosan—children’s lit—ngem iti ayanna a pagdaksan ket ti lenguahe a nausar ket saan a maitutop a para ubbing no di ket kadagiti intellectual ken nataengan, a possible pay a nangatngato pay ti IQ ti ubbing iti sarita a dipay nakadanon iti tukad a gred wan ngem dagiti dadduma a nanakman; nupay kasta, inaramatko ti exceptional regardless of biological consideration a nadakamat iti sarita, ngem isu nga isu ti panagkitak; ad-adda a ti autor ti agsasao iti sarita a kas batikano a komentarista iti gimong ngem iti ubing iti sarita. Saan a maitutop iti betereno nga intellectual a komentarista iti kagimongan iti panunot ti maysa nga ubing—madi ti lenguahe a nausar.
    Uray met iti daniw, napintas ti pannakasurat ti imbagana a putarna, ngem no taldiapan iti eksperiensa ti daniw ken ti autor, karkardayo la unay ta eksperiensa ni Amerikano ti daniw, uray ti setting ket idi dinamagko nakapanen sadiay a lugar immisem, laeng. Ngarud impinalkon iti muging a maysa la ketdi a bunga ken gapuanan ti “Pirates of the Caribbean” ti naisubmitar a daniw. Adda met responsibilidad wenno akinresponsibilidad ti asinoman a nakaiyawatan iti akem a mangkita iti aniaman a klase ti sinurat iti literatura wenno ania a klase ti sinurat.
     Makita dagiti ehemplo a nadakamat a naitugotan ti kinapudno babaen iti lenguahe. Napateg ti lenguahe a mausaar, no saan  maitutop ti lenguahe, usigen ti autor no kasano a dimteng kenkuana ti idea, ket no saan a tumutop adda la ketdi ti misterio nga agas-asuk.
     Ti maysa pay panangpalawa wenno mangpalawa ti bangkag ti literatura para ubbing ket ti panangaramat daytoy a kas medium iti panangipaawat, panangisuro kadagiti sensitibo a banag a saan a masukit ti rikna no diman iti panangawid ti interes dagiti ubing.
     Sakbayna rimmuar, saan a madakdakamat iti literature dagiti ubbing dagiti sensitibo a banag. Ti kangrunaan a parikut ket no kasano nga idalan daytoy kabarbaro wenno simmari iti kas iti gagangay a topiko. Ngem saan a maawanan ni mannurat iti panglakagan, tapno naannayas ti panangipaawat ken pannakaisuro iti kayat nga ibaga no isu ti intension ti sinurat. Agdepende daytoy no ania a klase ti approach ti usaren iti tumutop a lenguahe—daytay saan a makasugkar no di ket makaay-ayo a lenguahe a tumutop la unay a para kadagiti ubbing.  
    Iti salaysay ni Eugene Y. Evasco a “Sitwasyon ng Panitikang Pambata sa Pilipinas (2010-2012)” nangdakamat dagiti sumagmamano a sinurat iti sensitibo a banag. Maibilang kadagiti nadakamat ti sinurat ni Ma. Ceres P. Doyo a “Bituin and the Big Flood” (2010) a nakatrataran ti kalamidad ken no kasano a sakbayan dayta tapno maliklikan iti saan a nasayaat nga ibunga dayta a kalamidad; iti gimong lalo idi un-unana a panawen ket adda ti tugkik ti pannakaawat no kasano nga ilugar ti maysa nga ampon—kunaen a sarado ti ridaw wenno maysa a sarado a saritaan iti muging ti gimong, ngem iti sarita ni Luis Gatmaitan nga “Ipinaglihi sa Labanos” ket linukatanna dagiti adu a muging iti nasged a pannakaawat ken nakatrataran iti ngatangata ti maysa nga ampon; iti sarita a “Paikot-ikot” a sarita ni Irene Carolina Sarmiento maipapan iti kasasaad ti ubing nga autistic—pudno la unay a nasken a mapespes a nalaing ti aanusan ken pannakaawat kadagiti addaan rangkap, banag a nagballigi ti autor a nangiparang. Kasano nga awaten ti ti pannakatay? Wenno ipapatay?  Not even kadagiti nataengan ket saanda a maawatan, di mas lalon kadagiti ubbing a dida maawatan? Ngem nailawlawag a nalaing iti sarita a “Heaven’s Butterfly”  a sarita da Cathy ken Pia B. Guballa.
    Ti realism a mapaspasamak iti gimong maipapan iti militarisasion  iti kaawayan, maipapan iti agrario ken kasasaad dagiti indigenous people a kas iti maaninag iti sarita ni Edgardo Maranan.   
     Kadagiti addaan rangkap nga ubbing, ti sarita a “Hands That Bridge” Perpi Tiongson; ti kinapateg ti epiko a Hudhud iti Ifugao iti winarwar ni Agay C. Llanera; ti pannakasursuro nga agpinta ken panangisuro daytoy kadagiti kapada nga ubbing ti tinaming ni Bong Oris iti A Reader’s Story; ken Pallete of Dreams ni Liwliwa Malabed; ti Why Can’t Uncle Martin Fix My Bike ni Czaria Vijulet Jusi maipapan ti kabibiag ti OFW; The Spirit of the Rain ni John Anthony Tindoc; ti panangisubo ti natnag a kanen iti Five Seconds Only ni Hannah Lyn Creencia; ubing nga addaan iti diperensia iti utek iti maipapan dagiti sarita a Crooked ni Hannah Lyn Creencia ken ti Maki’s Colorful World ni Margaret P. Yarcia  
     Uray iti panagbaliw iti panirigan iti seksualidad wenno ti maipapan iti gay world ket saan a nakalibas kadagiti mannurat iti children’sa lit, uray ken ni Ilokano ket adda met daytoy babaen iti komiks a panagasawa da tomboy ken ni bakla a nobela iti Bannawag.
        Iti Ilokano lit, tumpaw, rumabaw ti sarita maipapan kadagiti indigenous people maipapan iti kinanumo ti maysa nga ubing nga Aeta—siempre wenno gagangay a saan a maikkan iti atension gapu ta kameng iti indigenous people, ngem kas akem dagiti titser—no kasano nga akseptaren dagiti babassit a banag, a kas iti pannakapatudon ken ni Aeta a mangaramid iti intermission number iti Boy Scout Jamboree, nga amin a nangited iti intermission ket nagsagrap iti dir-i ken pammadayaw; dimteng ti batang ti eskuelaan ni Aeta ket nagpasango nga agtokar babaen iti nose flute nga indigenous a musical instrument dagiti Aeta ket tinokarna ti kanta a “O Naraniag a Bulan” ken adu iti naragsakan ket indauloan pay ti superbisor iti nagpasango iti salonan a napan nagsala ket sinaruno met dagiti dadduma a mannursuro ket ti intermission number ni Aeta ti nagpaay a kararagsakan iti dayta a pasken; ti sarita a para ubbing, ket saan laeng a para iti entertainment no di ket suroanna dagiti riders a mangapseptar kadagiti babassit a bambanag aglalo iti panagpapada ti amin a tao, ken panangipakita no asino a talaga ti modelo a titser—saan nga ideskribir babaen iti balikas no di ket iti aramid. 
   Addan dagiti sensitibo a topiko ti children’s lit iti Literatura Ilokana ngem na-classify a kas sarita lattan. Maikkan koma pay iti ad-adu a panawen  ken atension tapno rumangpaya met. @
     




           


Sunday, August 04, 2013

Saludsod Iti Pasalip

   Rumbeng kadi nga awan ti mangabak iti maysa a pasalip iti panagsuratan? Daytoy ti intext ti maysa a pagayam, a dina kayat a maibutaktak ti kinaasinona, a nalabit wenno di pagduaduaan iti kinaadda ti ngatangatana wenno makarikna ngata iti panagaripapa isu nga agsadag iti kinatalged agingga maragpat ti panunotna iti kongreto nga inna pagbatayan iti ibaskagna met a pangngeddeng. Tapno maguped dayta a panagduaduana, inyumanna kadatayo, a nangiddawanna iti bukodtayo a kapanunotan maipapan itoy. Imbagatayo met kenkuana ti bukodtayo a kapanunotan maipapan iti inna pakariribukan.
   Ken agsipud ta maipapan iti literatura ti nakasentroan daytoy a kolum, insurattayo met ti kapanunotan ken kapaliiwantayo ditoy; kalpasan a naibagatayon kenni gayyem ti bukodtayo a kapanunotan ken kapaliiwan.
   Subliantayo ti saludsodna ken nasken nga idatagtayo ti kapaliiwantayo kadagiti naglabas a pakontes ken dadduma pay pakontes iti panagsuratan saan laeng a ti bukodtayo a dila no dipay ket iti sabsabali. Adawentayo ti kapaliiwantayo kadagitoy tapno masirok ti kapuonan ti amin wenno pagibasaran iti inyetnag a pangngeddeng.
   Iti kapaliiwantayo, very lenient—tolerado, managpanuynoy unay, managpalabas unay—wen, dayta ti korek a termino ti Ilocano lit no maipapan iti aniaman a pakontes, saan unay a naestrikto a kas kadagiti dadduma pay a pasalip dagiti dadduma pay a lengguahe; napaliiwtayo daytoy kadagiti napalpalabas a komentario, analyses, kritisismo ken dadduma pay a sinurat (opinion) maipapan iti kapaliiwan kadagiti nangabak iti pakontes ken kapanunotan a naidatag, nakiddaw man wenno saan maipapan itoy.
   Kas iti opinion ti maysa a panglakayen iti Ilocano lit, ti ebaluasion ti sinurat ket ad-adda nga agbatay iti substance –ania ti Ilokanonan, hmn, dagsen ti/dagiti elemento a naaramat ken/wenno ania iti topikona ken kayatna nga ibaga; kabarbaro kadi nga idea wenno nagasgasen?
   No daytoy ti rason, wen, ala, kumanunongak met, ania ngarud ikidemanen a, ti motivation iti sabali lalo no agdadamo nga agsurat ket ad-adda nga ikkan iti preperensia just for the sake ti kabukbukodan a literatura; ti leniency ket maisarwag, ket dagiti sekreto ket kapaliiwan, agbatida a kas aridaed ti kalman, ta mangnamnama a dumtengto met ti panawen nga inda maragpat iti kinaumno inton maluoman ti plumada, lalo ket kaaduanna kadagiti mannurat nga Ilokano ket damoda a tumapog iti talon ti panagsuratan. 
   Ngem no dagiti dadduma pay a rason iti pasalip, aglalo kadagiti naidatagen a pagannurotan ken no maipapan iti definition, saanak metten nga umayon iti panangpalabas. Saanak nga umayon no daytoy ti nasukit.
   Adu metten dagiti pasalip nga intay naghuradoan ket dagiti definition ken naituding a pagannurotan ket inikkan iti preperensia ngem iti sabali. Adu ken atiddog a discussion, palawag ken argumento, kontra argumento iti naidatag; saanen wenno mailaksiden iti substance iti sinurat ta ti kitkitaenen ket paglintegan—no dagiti dadduma a paglintegan a mabalin a mabinnat, wen, umayunak latta, ta dayta ngarud motivation ti rason, a kas iti maysa nga intay naghuraduan—nga inlawlawag dagiti pada nga hurados ti kangrunaan a rason.
   Ngem saanko nga ayunan no naikeddengen a dayta ti paglintegan wenno dayta ti pagsasalipan.
   A kas iti  maysa a pasalip ti daniw nga on the spot GUMIL convention, awan a pulos ti intedko a nangabak no di laeng ti maysa nga special prize. Diak a kanunongan dagiti padak nga hurados, ti rasonko: naidatag ti pagsasalipan, ket amin—repeat, amin a nakisalip ket awan iti nakasurot ti kayat a sawen dayta a pagsasalipan.
   Rumbeng kadi nga ited ti pammadayaw no awan iti nakasurot iti paglintegan? Kaniak a biang, saan, ta saanda a naragpat ti paglintegan. Ti saritaan ditoy ken ti maipapan kadagiti pagannurotan saan a maipapan iti kadagiti sinurat.
   No maipapan iti sinurat, wen, kanunongak iti panangbinnat ti muging ngem dagiti dagiti rules ti malabsing, nungka, ngamin iti bukodko a kapanunotan, dagiti hurados ti mangtimon iti maysa a pasalip. Adda kadakuada, iggemda ti nagan ti pasalip ket no agkibaltangda, nagkibaltang met ti nagpasalip, mapellasan ti credentials.
   Apay a mangikeddeng iti paglintegan no saan nga isu ti masurot? No awan iti nakaragpat wenno nakasurot iti pagsasalipan, apay nga ited ti gunggona?
   Daytoy ti turongen ti intext ni pagayam, ti napalabas a pakontes ti sarita sadiay Cagayan ti nalabit a kayatna a malawlawagan. Awan ti nanangabak a gunggona, ngem adda ti special prize.
   Ti makunak, kanunongak ti resulta no saan a naragpat dagiti agsasalip no ania ti pagsasalipan, maitutop laeng a saan nga ited dagiti gunggona. Adda naikeddeng a pagsasalipan, nga isu dayta ti maipapan iti diaspora—ti panagdappat, panagtawataw (kuna dagiti dadduma), pannakaipalais iti sabali a lugar ket sadiayen a simmantak, rimmangpaya wenno nalpay, nanglaylay no isu. Ta kas iti nabasatayo a paglintegan, maipapan iti diaspora ti pagsasalipan.
   No awan iti nakaragpat kadayta nga annuroten ti pagsasalipan, natural nga awan ti maited a gunggona, saan a mabalin a pagtignayen ti leniency ditoy ta makabasol, mababalaw met ti agpakontes lalo dagiti naghurado no mabasa a saan met a maipapan iti nagsasalipan ti agparang a nangabak.
   Ti maipapan iti diaspora ti pagsasalipan, awanen iti sabali pay. No awan iti nangtratar iti diaspora, maitutop a di ited dagiti pammadayaw.
   Kadagiti open (awan iti naikeddeng a tema a pagsasalipan), no marikna ti hurado nga awan iti maitutop a mangabak para iti dayta a gunggona, maitutop a saan nga ited. Kas iti pammaliiwko iti pasalip iti Palanca Awards (saan nga Iluko), pasaray awan ti maited a gunggona no dida maikari iti dayta a puesto.           
   No iti sabali a lengguahe, nasisita a masurot (adhere) unay no ania ti reglamento wenno pagannurotan ti pasalip.
   Iti maysaa pasalip, ti opinion ti maysa kadagiti hurado, a rumbeng laeng a mabakantean koma ti puesto wenno ti umuna a gunggona ta patienna nga awan iti nakaragpat. Ngem agsipud ta nakaisigudanen ti Ilocano lit a mapunoan latta amin a gunggona, isu ti sinurotda. Ket ti resulta, adda dimlaw, banag a naliklikan koma no estrikto a maipatungpal ti pagannurotan wenno estrikto iti panagpili ket saan nga ited ti gunggona no awan iti maikari nga umawat.
   Iti pasalip iti sarita sadiay Cagayan, nalabit nga awan ngata iti nakapatar iti naikeddeng a tema ti pagsasalipan isu nga amin a gunggona ket naikeddeng a saan a maited.
   Babaen itoy a nairugi a banag, sapay ta isu ti masurot kadagiti pay sumarsaruno nga agpasalip, nga estrikto a maipatungpal dagiti alagaden ken ti tema a pagsasalipan.
   No nangikeddeng iti tema a pagsasalipan, sakanto nakabasa iti nangabak a saanna a sinurot ti tema, agsagrap la ketdi ti adu a pammabalaw; ket siguradoenmi met nga adda espasio daytoy a kolum para iti dayta a banag.
   No ania ti pagsasalipan a naibaga, isu laeng koma iti pagsasalipan. @
     


Friday, August 02, 2013

(Biagek man daytoy bareng no dipay nagkasamekan ti dalan...)

Vicassan: Maysa a Taldiap

   No kastoy a kapator iti pannakidangadang ti writer’s block, ti panangsubli kadagiti tugot iti napalabas ket posible nga isublina met ti ayamuom ti musa, ket iti pannakasay-op ti pay-odna sumanikar met ti agdudungsa a muging. Ngata a, adda met kinapudnona?
   Nataldiapak ti New Vicassan’s English-Pilipino Dictionary, ti agtallo pulgada kapuskolna a diksionario. Nabayag met a miningmingak. Nabayagen a diak inuk-ukag, diak payen malagip no kaano ti naudi. Ta sipud nagkompiuter datao  idi 2002, saanen a masango nga ukraden ta adda met built-in ti MS Word (English) sabali laeng ti internet a naynay a kamangan no kasapulan; idinto ta kadagiti napalpalabas a tawen ket kangrunaan nga alikamen isuda ken ti Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary a kas pakalaglagipan iti panaglaklako iti nateng ken prutas. Ti Vicassan ket ginatang a kas pakalaglagipan iti maudi a sueldo a kas mannurat iti radio (1992-1997) iti MPBC ken ginatang idi September 27, 1997, a kas insurat iti petsa ti pannakagatangna a mabasa iti flyleaf daytoy a pagbalikasan.
   Inusarko ti balikas a pagbalikasan imbes a diksionario (Spanish-Iloko); daytoy ngamin a balikas ti insingasing idi ni Manong Pelagio Alcantara a kas mabasa iti naiwaras a napagadalan iti GUMIL La Union Convention a napasamak idi Enero 1990.
  Vicassan lattan ti pangawagko itoy a diksionario a Pilipino a sinurat da Vito Castillo Santos ken Luningning L. Santos. Vicassan, ta dayta ti pangiyababaan (contraction) ti nagan ‘toy lexicographer.
   Apay ngata a P, kayatmo a damagen? P as in Pilipino, saan ket nga F koma a kas iti mabasbasa a balbalikas iti kabaruanan ortograpia?
   Iti sinurat/salaysay ni Ambeth R. Ocampo a napauloan iti “Who is Vicassan?” iti librona nga ‘Aguinaldo’s Breakfast and other Looking Back Essays’  ken immuna a nabasa dagitoy iti panid ti Weekend Magazine ti Philippine Daily Express  ken iti Sunday Inquirer Express. Inlawlawag ni Vito Castillo Santos a saanna a kanunongan ti kabaruanan nga ortograpia a maus-usar iti Tagalog.  
 Napasamak dayta a panangilawlawag idi napan ininterbiu ni Ambeth Ocampo ni Vicassan sadiay balayda idiay Quezon City.
   Ni Vicassan ket anak ni nalatak a mannurat Lope K. Santos, ti nangsurat iti kaunaan a Pilipino grammar, ti Bararila ng Wikang Pambansa.
   Insurat ni kalatakan nga historian iti agdama a panawen, Ambeth Ocampo ti insalaysay ni Vicassan: “I was working at the Institute of National Language. My father, Lope K. Santos, was the director and, of course you know that he formulated the first Bararila ng Wikang Pambansa...”
  (Nagatangtayo met ti libro ni Ambeth Ocampo nga ‘Aguinaldo’s Breakfast and other Looking Back Essays’ idi napantayo ginatang ti libro nga “Stainless Longganisa” ni nalatak unay a fictitious a nagan Bob Ong—pinapogi a nagan manipud ken ni komentarista a Bobong Pinoy iti www.bobongpinoy.com. (saanen a maakses), naadaw ti balikas a Bob Ong ‘iti bobong’ Pinoy manipud iti pinapogi nga email ti naayat a sumsumrek ken makitaktakunaynay iti forum; suspetsatayo idi a maysa a professor iti UP Diliman ni Bob Ong, isu a dinamagtayo a mismo  iti suspetsatayo a professor ngem dina met inamin; ket agingga ita, awan ti makaibaga ti kinaasino ni Bob Ong; ngem agsublitayon ken ni Vicassan, subliantayto ni Bob Ong iti sumaruno a topiko.)
   No apay ngata, kunam, a ‘P’ ti inusar ni Vicassan?
    Ni met laeng Vicassan iti makailawlawag iti nalawag unay a kaipapananna iti sumaruno nga isyo.
   Insurat ni Ambeth Ocampo iti librona ti interbiuna ken ni Vicassan: “Right now, I am upset over this new orthography. Some quarters are calling the language ‘Filipino’ with an ‘f’ instead of ‘p’ because the Constitution spelled it that way. I keep wondering about this so-called Filipino. For example they translate the English word ‘case’ as ‘kaso’ which is usual but wrong. The correct word for ‘case’ is derived from the Spanish—asunto...”
    Wen, met a. Korek.
   Ket nalagipko met ti komentario ni National Artist for Literarature Virgilio Almario, AKA Rio Alma maipapan iti  translation kontra popularized a balikas. Ta uray ania a diksionario, saan a masarakan ti balikas nga ‘aspeto’—as in aspeto ng buhay. Aspeto wenno aspect iti English. Ngem awan iti diksionario dayta a balikas, uray no agbalibaliktadka kada agpugipugiit a mangsarak. Kas kuna met laeng ni Rio Alma, aspekto ti umno a translation. Ta uray isuna (Almario) ket nagar-aramat met kadagiti popularized wenno pinanday a balikas (coin word).
   Idi 1987, uray la datao nagbalibaliktad kada nagpugipugiit a nangbirbirok iti diksionario ti balikas a ‘katon’ a kas mabasa iti paboritok a daniw ‘toy national artist for literature, a napauloan iti “Katon Para Sa Limang Pandama.” Ngem saantayo a nasarakan dayta a balikas a katon. Iti panangutobtayo, panangusisa, imbalibaliktad, impugipugiit a nalaing ti daniw, ti balikas a katon ken pinanday a balikas manipud iti English a ‘cotton’ wenno iti popularized a Taglish. (Sumarunonto a topiko ti pinanday a balikas.)    
   Isu nga awan kanon ti nasayaat a Filipino dictionary, kuna ni Vicassan, “Due to my critical look at language and my writing, I realized there was no good Filipino dictionary. I wanted to show all these academics I could do it even without a college degree.”
    Ala ket, kunatayo met, iti Iluko, no ania daydiay ortograpia nga usarmo, mabalin latta—no agusarka iti kabaruanan wenno surat-lakay nga adda dagiti letra C, Q ken dadduma pay. Ta di met basta mapunas lattan ti nakairuaman ken nariingan dagiti nataenganen, isu a kanunongantayo latta met ni Vicassan dayta a kunana.
   Nupay nagmuraregtayo met idi 90s iti panagusaran iti P ken F. Isu a dinamagtayon a mismo ken ni komisioner ti Linangan ng Wikang Pambansa, Dr. Leocio Deriada, ket kunana, ti F=Filipino para iti amin, isu a nawaya ti amin a mangilaok (incorporates)  ti bukodna a dila, ta lenguahe ngarud ti amin a Pinoy daytoy isu a nasken met a pabaknangen; ket ti maysa a wagas iti panangpabaknang itoy ket iti panangilaok kadagiti kabukbukodan a dila ken dagiti coin word. Ayunak daytoy a wagas.
   Isu a no agsurattayo iti Tagalog, adda latta laokna nga Iluko, Nabaloi, Kankanaey wenno Pangasinense. Nakitak daytoy a wagas dagiti mannurat iti Bicolnon ken dadduma pay a lenguahe. Apay ketdin a diak met aramiden?
   Insurat ni Leoncio P. Deriada, PhD iti artikulona a rimuar iti Kritika Kultura:  “Home Life poets outside West Visayas have taken the cue and the results is indeed interesting. Prize-winner and Baguio based Jimmy M. Agpalo, Jr. incorporates Iluko and Cordilleran words into his text...” 
   Iti daytoy a panangtaldiap iti Vicassan, nakitatayo iti nagdumaan ti panawen ti makinilia ken kompiuter. Idi panawen da Underwood ken dadduma pay kasinsinnallabay a kanayon da Vicassan ken Webster, correction fluid ken correction tape, non-separable ti relasion a makunkuna; ngem iti ilulutuad dagiti pumarasapas a PC makers’ iti eksena, in-inut a naipasuli dagiti napateg usaren iti napalabas a panawen, dimteng ti panagbalbaliw, nasurok a maysa a dekada iti napalabas.
   Ngem ipinalmi, takderanmi, iti kaanoman dinto pulos agkupas ti Vicassan...@