Monday, September 09, 2013

Dagiti Sarsarita Para Ubbing

   Idi radio pay laeng ti kangrunaan a taudan ti impormasion, paboritotayo a denggen dagiti putar (daydi) Angkel Pete Aromin (awanan relasionmi, a kas pangawag laeng kenkuana, papolar nga awag)  a napauloan iti “Dagiti Sarsarita ni Angkel Pete” a nabayag a nangilillili ti muging iti yuyeng ti imahimasion; a kunaentayo a nabayag a tinaraonanna ti mugingtayo kadagiti sarsarita. Dagitoy ket nangngegan kadagiti kangrunaan a radio stations iti Northern Luzon babaen ti produksion ti MPBC; dagiti sarsarita a nangited iti binagbag-oy a liwliwa ken impormasion a nangtaraon ti adu a muging iti dinekdekada.
   Idi inayabanen ti Namarsua (daydi) Angkel Pete, sinublat ni Amor Cabaccang, ket pinauloanna met iti “Dagiti Sarsarita ni Lola Angela.” Dinekada metten daytoy iti napalabas, ket agingga iti agdama mangngegan pay laeng iti tangatang..   
   Saanko a mabubos a maisip iti panagwerret dagiti panunot dagiti dua a mannurat (Aromin ken Cabaccang) no kasanoda a pinagubbog ti mugingda kadagiti sarsarita a para ubbing ta immabut ti panagsursuratda iti dinekdekada, iti inaldaw-aldaw—Lunes agingga iti Sabado..  
    Nupay nagtrabahotayo met iti MPBC a kas scriptwriter ken copywriter iti innem a tawen, saantayo a nagsurat  iti sarsarita a para ubbing. Kadagiti sangapulo ket uppat a drama a produksion ti MPBC, sangapulo ket tallo iti intay nagsursuratan, ti laeng sarsarita a para ubbing ti saan.
   Nupay kasta, iti kapaliiwantayo kadagiti putar da Angkel Pete ken Amor Cabaccang, saan laeng a didaktiko no di ket simmalpada met kadagiti sensitibo a panirigan ken paspasamak naigamer iti lasag ken dara ti gimong. Dagiti sarita a saan laeng a mangbagbaga no di ket luktanna ti muging iti kabarbaro nga eksperiensa wenno mangguyugoy (persuade), iti kinainosente ken panangiladawan ti panagawat ti maysa nga ubing iti inna aglawlawna, iti biagna a kas ubing, ken panaganalisar kadagiti sumagpat a kabarbaro a banag kenkuana.
   Ti kinainosente, panagtakuat, panagawat ken pannakiramraman iti mapaspasamak iti gimong ken panagiparang kadagiti sensitibo a panirigan ti ammotayo a depinision ti sarsarita. 
   Dagiti sensitibo a panirigan ket nabiit pay a naipasngay ta nabayag a saan a makaaliwaksay dagiti sarsarita iti pagilian ta dinominaran dagiti didaktibo a tema.
   Ngem ita a panawen, nagbalbaliwen ti panirigan ti kaaduan a mannurat kadagiti sarsarita ta simmagpatdan kadagiti putar a nasken iti pannakibiangda iti gunay ti gimong ken iti panagaddang ti panawen.
    Iti bukodtayo a panirigan nasken laeng a makiramraman dagiti ubbing wenno makibiang iti bukodda a gimong tapno saanda nga agkalaegan ken agtaytayyek iti maymaysa wenno sumagmamano laeng a tema. Iti ababa a pannao, nawayan ti dagiti sarsarita (para ubbing) nga agdakiwas iti sadinoman a yuyeng ti imahinasion. Nupay agdakiwasda, saanda nga umadayo iti konsepto ti kinainosente ti maysa nga ubing.
   Iti Ilocano Children’s lit, dagiti konsepto maipapan iti pananggamulo dagiti ubbing iti bukodda a biag ken maaninaw kadagiti putar (daydi) Reynaldo A. Duque ken Clesencio Rambaud; iti panangiladawan kadagiti nakain-inosente a sarsarita ken makapaisem ta naigamer sadiay ti kinaubing—aramid ken kapanunotan dagiti ubbing  ket masarakan kadagiti putar ni Sherma Benosa.
   Ti kinainosente ket saan a maiyadayo kadagiti sarsarita uray no gamuloenda iti bukodda biag, iti man pannakiramanda iti mapaspasamak iti gimong, iti man panagtakuatda iti kabarbaro a banag, iti panangiduronda a nawaya ti kabukbukodanda a pangngeddeng, ket iti panangipresentarda kadagiti sensitibo a panirigan.
   Nalawag ti kinainosente dagiti aramid ken panagpampanunot dagiti ubbing; ket iti kaanoman saan a pulos a natibnokan iti malisia ken dadduma pay a aspekto iti muging ti nataengan,
   Iti pammaliiwtayo, naganus pay laeng ti literatura dagiti ubbing iti pagilian no ikompera dagiti sabsabali a nasion.
   Lalona kadagiti naputar iti bukod a dila ni Ilokano.  Ti makitatayo a rason ket ti kinakisang dagiti mabasa, mangngeg ken mabuya; ti limitado a panangragpat kadagitoy ket nasken a mawarwaran pay nga umuna tapno pumayagpag iti tangatang ti pannakapnek.  
   Nakisang ti mabasa a Ilocano Children’s lit. Nagsardengen nga agipablaak iti sarsarita ti Bannawag, nagsardengen ti pasalip iti sarsarita nga inesponsoran ni Honor Blanco Cabie ket kadagiti dandaniw a para ubbing met ita iti nakaituonan ti immatangda.
   Nailadawan ti kinapudno nga ilulutuad dagiti sarsarita babaen iti pilit a panangibaklay dagiti mannurat, tagapatarus, editor ken ilustrador iti salaysay ni Eugene Y. Evasco a napauloan iti “Sitwasyon ng Panitikang Pambata sa Pilipinas (2010-2012)” a nangidataganna ti kasasaad iti agdama ti Children’s lit.
   “Walang duda, hindi nagkukulang sa inisyatiba ng mga manunulat, ilustrador, at tagapaglimbag tungo sa ikauunlad ng panitikang pambata sa Pilipinas. Karamihan sa mga produksiyon ay maituturing na sugal, kapangahasan, at pakikiisa sa pagpapayabong ng anyo at nilalaman ng mga aklat pambata. Hindi maituturing na trabahong mapagkakakitaan ang paglikha ng mga aklat pambata, sa pananaw ng mga manunulat, tagasalin, editor, at ilustrador. Ngunit naglaan sila ng maraming oras sa training at pag-aaral upang matamo ang mataas na antas ng sining at propesyonalismo. Binubuhay ng mga pangunahing palimbagan gaya ng Vibal, Anvil, Lampara, Tahanan, at Adarna ang anyo ng panitikang pambata sa pagsusulong ng mga bagong anyo, gayong may mga puna’t batikos sa kalakhan ng kanilang komersiyal na mga produkto. Anu’t anuman, napapanatili nilang maunlad ang produksiyon ng panitikang pambata sa hindi laging sumasandig sa mga de-kahon, pormula, at gasgas na mga paksain”.
    Pudno la unay ti kunana a saan a maibilang a trabaho a pagganaran wenno kumitaan ti panagsurat, ta kas iti nakunan iti naminsan Reynaldo Duque, dipay mabalin nga igatang iti kape. Nupay kasta, gapu dayta pannakapnek (satisfaction) sangoen latta dagiti mannurat ti talentoda nga agaramid iti sarsarita; kadagiti publisher, pudno la unay ti kuna ni Evasco a pannakisugal, kinadursok nga aramid iti agipablaak kadagiti libro a saan nga ammo wenno saan a sigurado nga agsubli pay ti puonan, nupay kasta, aramidenda latta met ti amin a kabaelanda iti panagdur-as kadagiti libro a para ubbing. Isu a kitkitaenda met a nalaing dagiti pinutar a saan a nakasanggir a kanayon kadagiti pormula, de-kahon wenno dagiti naulit-uliten nga idea nga iti kabayagnan a maul-ulit ket saanen a malagip a kaano a nangrugi wenno nangrugi idi time immemorial.
    Kas iti singasing ni Evasco, kasapulan kano dagiti timek dagiti nadumaduma a rehion tapno mapabaknang ti literatura a para ubbing iti pagilian. Kastoy man iti pammaliiwna: 
    “May mga inisyatiba rin mula sa mga indibidwal, mga organisasyon, at mga masigasig na tinig mula sa rehiyon upang punan ang mga nakaliligtaan ng mga komersiyal na tagapaglathala.”
   Wen a, an-annuen ngarud dagiti regget nga agprodius kadagiti sinurat a para ubbing no awan iti badang nga agtaud kadagiti kakailian, dagiti mannursuro iti amin nga agpang (level), dagiti estudiante ken dagiti mangipatpateg ken napinget a manartarabay iti panagsantak daytoy a benneg, ti literatura.
    Isu nga iti sangaduyog a singasing ni Evasco, maitutop laeng koma a naburburnok pay koma ti bilang dagiti riders ket mangipatpateg itoy a klase ti literatura. Ti panangsaranay kadagiti mannurat, tagapatarus, editor ken ilustrador ket puon ken gubuayan iti regta nga agputar pay iti ad-adu ken narangrang-ay, de-kalidad a sinurat a mabalin met nga ipannakkel iti sangalubongan a kas kabukbukodan a literatura para ubbing. Kastoy man ti singsing ni Evasco:
   “Sa lahat ng nabanggit, hinihiling ng panitikang pambata ang mas maraming mambabasa at mas masugid na tagapagtangkilik. Aanhin pa ang mga pagbabago, aanhin pa ang mga paghamon sa paksa at anyo kung hindi naman ito pahahalagahan ng mga bata at pamilyang Pilipino? Kung gayon, kailangan ng tulong ng mga magulang, guro, at ibang nagmamalasakit upang ipakilala sa mga batang mambabasa ang mga hiyas ng kasalukuyang panitikan para sa batang Filipino.”
    Babaen iti irteng ken gutad ti pammailin ti Departamento ti Edukasion (DepEd Order No. 16, series of 2012) maipapan iti Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE), manamnama ti panagruar dagiti libro a para ubbing, dagiti literatura a mangmuli iti naimbag a pannursuro, mangguyugoy nga agtakuat kadagiti kabarbaro a banag, makipaset iti saritaan ken diskusion ken dadduma pay a mangidur-as iti kinatao ken mangpabaknang iti kapanunotan, nga amin ket nagtaud kadagiti naputar a sarsarita.
    Nausaren idi ti kastoy nga approach ti edukasion. Dagiti sarsarita ti pagadalan iti umuna a grado agingga maikatlo. Ti Philippine literature (Filipiniana) iti nangatngato nga agpang a pakabasaan dagiti sinurat da Carlos Bulusan, Alejandro Roces, ken dadduma pay a mannurat a Pinoy.
     Iti panangisubli manen iti sigud approach ti edukasion, manamnama iti panagsubli met dagiti marapukawen no dipay ket saan nga ammo iti agdama a henerasion a putar dagiti nagkauna a mannurat, dagiti sarsarita, pasintawi, dandaniw, burburtia ken dadduma pay. Isu a kinuna man ni Evasco iti salaysayna;
   “Aasahang maitatampok sa mga aklat na ito ang panitikang-bayan gaya ng mga alamat, mito, kuwentong-bayan, epiko na hindi kadalasang naitatampok sa mga aklat na nilikha sa Metro Manila. Dagdag pa, makatutulong rin ito upang higit na pagyamanin ang mga paksang maaaring talakayin ng pambansang panitikang pambata...”
   Nakaranraniag ti masakbayan daytoy a klase ti literatura ta nakasagpat payen kadagiti nadumaduma a nasion babaen iti patarus. Kas mabasa met laeng iti salaysay ni Evasco:
   “Mabuting balita rin na may mga aklat pambata sa Pilipinas ang naisasalin sa mga banyagang wika sa Asya. Sinundan nito ang dating pagkakasalin ng mga piling aklat ng Lampara Books (paris ng A Spider Story, The Spectacular Tree, at Si Isem sa Bayang Bawal Tumawa) sa wikang Tamil, Bahasa, at Mandarin ng tagapaglimbag na Kumaresh Publications ng Singapore noong 2004.
    Pinakamatagumpay sa larangan ng pagsasalin at paglalathala ng aklat sa ibang bansa ang premyado at isa sa nangungunang manunulat para sa bata na si Luis Gatmaitan. Sa taong 2009, naisalin sa wikang Bahasa ang aklat pambatang Dua Belas Pasang Sepatu (Sandosenang Sapatos) ni Luis Gatmaitan ng Metalexia Publishing (Jakarta). Naisalin naman noong 2010 sa wikang Thai at Ingles ang Dukdik, The Pesky Blood Cell (Si Duglit, Ang Dugong Makulit) ng Kanok Bannasan Publishing (Bangkok). Noong 2011 naman, dalawa pa niyang aklat ang naisalin at nalathala sa ibang bansa. Una ay May Mga Lihim Kami ni Ingkong sa wikang Nihonggo ng Hikumano Publishing House, Inc. (Tokyo). Pangalawa naman ang bersyong Thai na Sandosenang Sapatos ng Kanok Bannasan Publishing. Napipinto na ring maisalin sa Danish ng Melaangaard Publishing ang kababanggit na libro ni Gatmaitan.
   Dagdag pa rito, naisalin din sa Swedish ng Trasten (Stockholm) noong Oktubre 2011 ang premyadong aklat na Naku, nakuu, nakuuu (Adarna 2008), kuwento ni Nanoy Rafael at guhit ni Sergio Bumatay III.
    Nakalawlawag ti masakbayan ti Children’s lit, nasken laeng ti panagsalukag ken suporta iti publiko... @
 


         

         

No comments: