Friday, August 02, 2013

(Biagek man daytoy bareng no dipay nagkasamekan ti dalan...)

Vicassan: Maysa a Taldiap

   No kastoy a kapator iti pannakidangadang ti writer’s block, ti panangsubli kadagiti tugot iti napalabas ket posible nga isublina met ti ayamuom ti musa, ket iti pannakasay-op ti pay-odna sumanikar met ti agdudungsa a muging. Ngata a, adda met kinapudnona?
   Nataldiapak ti New Vicassan’s English-Pilipino Dictionary, ti agtallo pulgada kapuskolna a diksionario. Nabayag met a miningmingak. Nabayagen a diak inuk-ukag, diak payen malagip no kaano ti naudi. Ta sipud nagkompiuter datao  idi 2002, saanen a masango nga ukraden ta adda met built-in ti MS Word (English) sabali laeng ti internet a naynay a kamangan no kasapulan; idinto ta kadagiti napalpalabas a tawen ket kangrunaan nga alikamen isuda ken ti Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary a kas pakalaglagipan iti panaglaklako iti nateng ken prutas. Ti Vicassan ket ginatang a kas pakalaglagipan iti maudi a sueldo a kas mannurat iti radio (1992-1997) iti MPBC ken ginatang idi September 27, 1997, a kas insurat iti petsa ti pannakagatangna a mabasa iti flyleaf daytoy a pagbalikasan.
   Inusarko ti balikas a pagbalikasan imbes a diksionario (Spanish-Iloko); daytoy ngamin a balikas ti insingasing idi ni Manong Pelagio Alcantara a kas mabasa iti naiwaras a napagadalan iti GUMIL La Union Convention a napasamak idi Enero 1990.
  Vicassan lattan ti pangawagko itoy a diksionario a Pilipino a sinurat da Vito Castillo Santos ken Luningning L. Santos. Vicassan, ta dayta ti pangiyababaan (contraction) ti nagan ‘toy lexicographer.
   Apay ngata a P, kayatmo a damagen? P as in Pilipino, saan ket nga F koma a kas iti mabasbasa a balbalikas iti kabaruanan ortograpia?
   Iti sinurat/salaysay ni Ambeth R. Ocampo a napauloan iti “Who is Vicassan?” iti librona nga ‘Aguinaldo’s Breakfast and other Looking Back Essays’  ken immuna a nabasa dagitoy iti panid ti Weekend Magazine ti Philippine Daily Express  ken iti Sunday Inquirer Express. Inlawlawag ni Vito Castillo Santos a saanna a kanunongan ti kabaruanan nga ortograpia a maus-usar iti Tagalog.  
 Napasamak dayta a panangilawlawag idi napan ininterbiu ni Ambeth Ocampo ni Vicassan sadiay balayda idiay Quezon City.
   Ni Vicassan ket anak ni nalatak a mannurat Lope K. Santos, ti nangsurat iti kaunaan a Pilipino grammar, ti Bararila ng Wikang Pambansa.
   Insurat ni kalatakan nga historian iti agdama a panawen, Ambeth Ocampo ti insalaysay ni Vicassan: “I was working at the Institute of National Language. My father, Lope K. Santos, was the director and, of course you know that he formulated the first Bararila ng Wikang Pambansa...”
  (Nagatangtayo met ti libro ni Ambeth Ocampo nga ‘Aguinaldo’s Breakfast and other Looking Back Essays’ idi napantayo ginatang ti libro nga “Stainless Longganisa” ni nalatak unay a fictitious a nagan Bob Ong—pinapogi a nagan manipud ken ni komentarista a Bobong Pinoy iti www.bobongpinoy.com. (saanen a maakses), naadaw ti balikas a Bob Ong ‘iti bobong’ Pinoy manipud iti pinapogi nga email ti naayat a sumsumrek ken makitaktakunaynay iti forum; suspetsatayo idi a maysa a professor iti UP Diliman ni Bob Ong, isu a dinamagtayo a mismo  iti suspetsatayo a professor ngem dina met inamin; ket agingga ita, awan ti makaibaga ti kinaasino ni Bob Ong; ngem agsublitayon ken ni Vicassan, subliantayto ni Bob Ong iti sumaruno a topiko.)
   No apay ngata, kunam, a ‘P’ ti inusar ni Vicassan?
    Ni met laeng Vicassan iti makailawlawag iti nalawag unay a kaipapananna iti sumaruno nga isyo.
   Insurat ni Ambeth Ocampo iti librona ti interbiuna ken ni Vicassan: “Right now, I am upset over this new orthography. Some quarters are calling the language ‘Filipino’ with an ‘f’ instead of ‘p’ because the Constitution spelled it that way. I keep wondering about this so-called Filipino. For example they translate the English word ‘case’ as ‘kaso’ which is usual but wrong. The correct word for ‘case’ is derived from the Spanish—asunto...”
    Wen, met a. Korek.
   Ket nalagipko met ti komentario ni National Artist for Literarature Virgilio Almario, AKA Rio Alma maipapan iti  translation kontra popularized a balikas. Ta uray ania a diksionario, saan a masarakan ti balikas nga ‘aspeto’—as in aspeto ng buhay. Aspeto wenno aspect iti English. Ngem awan iti diksionario dayta a balikas, uray no agbalibaliktadka kada agpugipugiit a mangsarak. Kas kuna met laeng ni Rio Alma, aspekto ti umno a translation. Ta uray isuna (Almario) ket nagar-aramat met kadagiti popularized wenno pinanday a balikas (coin word).
   Idi 1987, uray la datao nagbalibaliktad kada nagpugipugiit a nangbirbirok iti diksionario ti balikas a ‘katon’ a kas mabasa iti paboritok a daniw ‘toy national artist for literature, a napauloan iti “Katon Para Sa Limang Pandama.” Ngem saantayo a nasarakan dayta a balikas a katon. Iti panangutobtayo, panangusisa, imbalibaliktad, impugipugiit a nalaing ti daniw, ti balikas a katon ken pinanday a balikas manipud iti English a ‘cotton’ wenno iti popularized a Taglish. (Sumarunonto a topiko ti pinanday a balikas.)    
   Isu nga awan kanon ti nasayaat a Filipino dictionary, kuna ni Vicassan, “Due to my critical look at language and my writing, I realized there was no good Filipino dictionary. I wanted to show all these academics I could do it even without a college degree.”
    Ala ket, kunatayo met, iti Iluko, no ania daydiay ortograpia nga usarmo, mabalin latta—no agusarka iti kabaruanan wenno surat-lakay nga adda dagiti letra C, Q ken dadduma pay. Ta di met basta mapunas lattan ti nakairuaman ken nariingan dagiti nataenganen, isu a kanunongantayo latta met ni Vicassan dayta a kunana.
   Nupay nagmuraregtayo met idi 90s iti panagusaran iti P ken F. Isu a dinamagtayon a mismo ken ni komisioner ti Linangan ng Wikang Pambansa, Dr. Leocio Deriada, ket kunana, ti F=Filipino para iti amin, isu a nawaya ti amin a mangilaok (incorporates)  ti bukodna a dila, ta lenguahe ngarud ti amin a Pinoy daytoy isu a nasken met a pabaknangen; ket ti maysa a wagas iti panangpabaknang itoy ket iti panangilaok kadagiti kabukbukodan a dila ken dagiti coin word. Ayunak daytoy a wagas.
   Isu a no agsurattayo iti Tagalog, adda latta laokna nga Iluko, Nabaloi, Kankanaey wenno Pangasinense. Nakitak daytoy a wagas dagiti mannurat iti Bicolnon ken dadduma pay a lenguahe. Apay ketdin a diak met aramiden?
   Insurat ni Leoncio P. Deriada, PhD iti artikulona a rimuar iti Kritika Kultura:  “Home Life poets outside West Visayas have taken the cue and the results is indeed interesting. Prize-winner and Baguio based Jimmy M. Agpalo, Jr. incorporates Iluko and Cordilleran words into his text...” 
   Iti daytoy a panangtaldiap iti Vicassan, nakitatayo iti nagdumaan ti panawen ti makinilia ken kompiuter. Idi panawen da Underwood ken dadduma pay kasinsinnallabay a kanayon da Vicassan ken Webster, correction fluid ken correction tape, non-separable ti relasion a makunkuna; ngem iti ilulutuad dagiti pumarasapas a PC makers’ iti eksena, in-inut a naipasuli dagiti napateg usaren iti napalabas a panawen, dimteng ti panagbalbaliw, nasurok a maysa a dekada iti napalabas.
   Ngem ipinalmi, takderanmi, iti kaanoman dinto pulos agkupas ti Vicassan...@  
  






No comments: