Monday, December 09, 2013

Dagiti Dandaniw Iti Radio


Maipapan iti daniw iti radio. Adu ngamin dagiti tratratarentayo nga isyo iti daniw. Isu nga adu dagiti agsalsaludsod babaen iti email ken iti text.

Iti daytoy nga isyo, sungbatantayo ti text message a naggapu ken ni Leonardo Agunoy iti Dingras, Ilocos Norte, ken dati a kolumnista ti Tawid News Magasin. Agpapada met ketdi iti pakaitarusan dagiti saludsodna iti saludsod dagiti dadduma a nagdamag maipapan kadagiti dandaniw iti radio.  

Adda pay laeng aya dandaniw iti radio?

Adda pay laeng met a. Adu pay laeng met a dagiti dumdumngeg iti radio. Nupay addatayon iti computer age, saan pay a nagpukaw dayta iti air waves. Adda pay laeng dagiti sumagmamano a grupo dagiti mannurat iti radio a kas iti Pintek da Agunoy iti Ilocos Norte ken iti Tanap ti Cagayan.

Ti idatagtayo a sungbat ket manipud iti bukodtayo a panirigan ken eksperiensa. Sumagmamano a tawen (1991-1997) a mannurattayo iti radio a mangngegan kadagiti nadumaduma a radio station iti Northern Luzon, saan laeng a dagiti drama ken anunsio, agsursurattayo pay kadagiti dandaniw. Nagdandaniwtayo pay iti radio nga nga inlungalong ti UP Baguio ken NCCA.

Dagiti saludsod...

“Adda kadi makapakatawa a daniw?”

Adda met a. Adu dagiti makapakatawa a daniw. Talaga nga ipasngay dagitoy ti isem no diman garakgak a di magalem. Napipintas dagiti makapakatawa a dandaniw wenno dagiti humorous poem. Mabasa dagitoy kadagiti nagduduma a libro ken agkairawa dagitoy iti net, nadumaduma site ken weblog. I-search laeng ti humorous poem (poetry, poesy). No adda makapakatawa a sarita, nobela, novella, drama ken dadduma pay a sinurat, adda met a iti daniw. Maysa met a genre ti sinurat daytoy.

“Adda ngamin dagiti mangmangegmi a daniw iti radio a makapakatawa ngem ampaw met mensahena…”

Ti intension dagiti daniw iti radio a makapakatawa ket mangray-aw wenno mangpagragsak kadagiti dumdumngeg. Dagitoy a sinurat ket agdepende laeng iti pannakaiyebkas ken panangdengngeg, saan a kas kadagiti naimprenta wenno iti net nga adda pay iti panawenmo a mangsublisubli ken manganalisar a nalaing ti mensahena. Iti radio, maminsan laeng a mangngegan, ket no nalibtawan a naimdengan gapu iti pannakasinga, saanen a magaw-at pay ti umno ken maitutop a pangngeddeng ti kaipapanan daytoy.

Daytoy pannakaiyebkas ken panangdengngeg a behikulo iti pannakaidanon ti daniw ket kunaek nga epektibo unay kadagiti humorous poetry. Ta nalaklaka a matarusan ta nagsakayda kadagiti nalalag-an a balikas.

Ngamin narigat met iti mangparay-aw kadagiti balikas a naadalem unay wenno nasken a batoken pay nga umuna sakbay a magun-od ti perlas a linaonna. Ti agpakatawa, nasaysayaat met laeng no insigida a sumagepsep ti kayat nga ibaga nga awanen ti sabali pay a rikititos, nangruna la unay iti radio.

“Dillawenmi. Maseknankami…”

Nupay adda ti kalintegan iti asinoman a mangiyebkas ti pammaliiwna iti nangngegna, nainsiriban met iti panangamiris no apay a dayta a banag ti mapaspasamak. Wen, agdillawkayo ta maseknankayo, ngem iti itoy a banag, ti behikulo ti pannakaidanon kadagiti dandaniw ket babaen laeng iti panangdengngeg wenno pannakadengngeg—ken segun iti panangibinsabinsam, ti format ti programa ket dagiti makapakatawa a dandaniw ti maipatangatang.

Ipapanko lattan nga adda ti format a sursuroten ken iyaplikar ti programa nga isu dayta ti mangparay-aw. (Ta isu dayta ti kapadasak.) Ket asinoman a mangipatulod iti limmaksid iti format ket agbalin laengen a maikadua a preperensia wenno saan nga isu iti kangrunaan a maibasa ta adda kangrunaan a mangakem kadayta a banag.

No ti format ti radio program ket agpakatawa wenno mangparay-aw, isu dayta ti iyawis ken isingasing met ti management kadagiti sponsors ken advertisers. Dagitoy nga sponsors ken advertisers ket paliiwenda met ken sukisoken no adu met laeng dagiti dumdumngeg kadayta a programa. Ket no maammoan dagitoy advertisers nga adu ti dumdumngeg dayta a programa dita iti pangipananda kadagiti ads. Ta no adu ti dumdumngeg, ad-adu met ti pangiyawisan dagitoy nga advertisers ti produktoda. Ket no manmano iti dumngeg, manmano met ti advertisers a sumrek dita, natural laeng met a. No awan ti advertisers, ti programa ket saan nga agbayag ta matay iti natural death—saan a kimmita wenno kumitkita—awanan iti income, awanan kitaen, useless a negosio no saan a kumita.

Saan a kayat ti management iti programa a saan a kumitkita ta isuda met iti aglugi—bayad iti produksion, ti sueldo ti makinprograma, ti bayad ti kuriente, buis ken dadduma pay. Ket no saan a kumita ti programa kadayta nga oras, ti option ti management ket ti panangbaliwda ti programa wenno panangidiayada dayta nga oras kadagiti block timers. Iti block time, sigurado a kumita ti management, maksayan pay ti production cost. Ta bayadan dagiti block timers ti oras, isu a nalawag ti kitaen ti management. Kadagiti dadduma, karamanen iti kontrata ti bayad ti kuriente, panagdalus wenno maintenance ken dadduma pay.

Ngem no kumita ti programa ket adu dagiti advertisers, siguradoek met a ti oras dayta a programa ket maiyatiddog pay—no maysa laeng nga oras dayta, agbalin a maysa ket kagudua wenno dua nga oras wenno nasursurok pay. Ditada a kumita, adda income dita ket lalo pay a papintasenda dayta a programa babaen iti panangawisda kadagiti listeners—ad-adu a listeners tapno adu pay iti sumrek nga advertisers ken sponsors.

“Ti imasna ikalintegan ti agbasbasa a napintas kano met…”

Dillawenyo ti format ti programa? Natural nga idipensa ni announcer ken ti management dayta ta dita la ngarud a kumitkita. Dita nga agtaud ti income. Ket asinoman a di umayon iti format iti programa saan a maikkan iti importansia ta dayta met ti beddeng ti ipapatay ken balligi.

Ngem no saan a kumita ti programa, agkiddawda ti suhestion kadagiti listeners no kasano pay a mapapintas dayta wenno a mangpanunotda iti pamuspusan no kasano a mailako dayta kadagiti advertisers ken sponsors. No awan latta, agpukaw ti programa ket masukatan iti sabali manen a programa.

Iti daytoy a naibinsabinsa, makita a dakkel ti pagdumaan ti literatura a nagkawes iti entertainment, ta adda iti sabali nga awis a gutad ti panagsina iti ar-arapaapen a ngayed ti kinapintas.

Innayon pay ni Agunoy: “Damagek man no nasken nga agsurat ni mannaniw iti makapakatawa?”

No dayta ti forte ni mannaniw, isu a ti mapasamak. Iti panagsurat iti makapakatawa, ket preperensia ti mannaniw daytan. Iti Tagalog, magustoak dagiti dandaniw-kulom (idi) ni Senador Francisco “Soc” Rodrigo iti Philippine Star, Malaya ken We Forum. Idaniwna iti makaparay-aw dagiti dillawna iti gimong nangruna iti gobierno.        

Agsurat ni mannaniw iti marikriknana, paliiw, sirmata, arapaap a di nasken nga agtulad. Nasaysayaat iti magna iti bukod a saka wenno agkarayam no awan saka ta makita dagiti bukod a tugot ngem ti agpasallabay.   

Iti nasurok a dua a dekada nga eksperiensa (1986-2008) nga intay itatabuno kadagiti nadumaduma a poetry reading ken yaatendar nga agpaliiw maipapan iti dandaniw kadagiti poetry session, nangaramidtayo iti panagpaliiw, panangidasig ken panageksperimento tapno maamoan ti kinaepektibo ti behikulo nga inaramat. Nangaramidtayo kadagiti panangidasig itoy. Inalisar. Saan laeng a dagita, nagsalsaludsodtayo ti maipapan kadagiti dandaniw kadagiti respetado a mannaniw ken mangisursuro iti akademia.@
   

    

Tuesday, October 22, 2013

Ti Sci-Fi

   Nupay nagessemantayo iti nagbasabasa ti kastoy a klase ti sarita ken nobela iti English, ken nanginaw a nasken met a padasen a tapogan daytoy a kinelleng ti panagsuratan; a kabarbaro nga eksperiensa ken panangpalawa iti ammo.
   Uray idi saan pay la datao nga establisado a piksionista, inam-amiristayon no kasano iti agsangal iti sarita wenno nobela a science fiction. Isu nga inggaed ti nagsukisok.
   Iti intay panagsuksukisok a nabayag, naamiristayo a nakalawlawa met gayam daytoy, saan a maymaysa wenno tallo a klase no di ket nagadu. No awan nakaisigudan a talento a mangimutektek iti masakbayan, ti abilidad a mangipresentar ti naidumduma nga idea nga addaan ibati a pagpanunotan dagiti riders, ken panagkawes iti makaawis immatang, nasken a panunoten pay sakbay a rugian a suraten.   
   Iti bukodko a panirigan, no awan ibati a pakalaglagipan, malipatan ti sinurat kalpasan a nabasa, nagserbi laeng a kas pagpalnedan iti oras, awan iti  nakaisalatan ti imahinasion.
   Dayta a rason no apay a naipadpad-eng ti panangtapog daytoy a genre. Nasken a palawaen pay ti ammo maipapan itoy. Nasken a mangiyestablisar iti kongreto nga ammo itoy tapno saan a palpalawpaw ti output. Ket no awan iti pagibasaran ti suraten maipapan itoy, dumteng ket dumteng ti panagkamulaw a mangsurat, pagangayanna, malasado ti maidasar.
   Ta ania ngamin aya ti sci-fi?
    Futuristic fiction ti dadduma pay a pangawag itoy a sinurat. Panangimutektek ti limapulo a tawen wenno ad-adayo pay a panangsirmata, kastoy ti nakuna ti Carlos Palanca Memorial Awards, ta adda kastoy a kategoria a pagsasalipan. Future setting, maipapan iti siensa ken teknolohia, space travel, ti maipapan iti uniberso, ken maipapan kadagiti sabsabali pay a nagbiag iti sabali a planeta wenno heavenly bodies, mairamanen dagiti sumagmamano nga abilidad iti paranormal—por ehemplo, ti teleportation ket addan a pumaypayagpag iti lubong ti teknolohia—nga itay laeng nabiit, nangsurattayo iti paranormal nga idea, maysa a paranoid fiction manipulated by ghost and underworld story; a kas iti asul a bulan nga intay makabasa.  
   Ditoy a lumtuad dagiti banag a mangipaay kadagiti pilosopikal nga ideas, nga agkasapulan iti panagsukisok, kasapulan iti atiddog a panawen iti pananginaw itoy. Ta  nakalawlawa ti linapogan itoy nga agur-uray pay laeng iti henio a mangsukisok.
    Nakalawlawa ti kabangkagan ti literatura. Iti panagsapul kadagiti kabaruanan, ken saanen nga isu ti baro no di laeng pinabaro nga idea ket addada laeng iti suli ti muging ti asinoman a piksionista no la ket nailukatnan ti mata ti kinamannuratna.
   Ngem nasken iti panangpili kadagiti linapogan a tapogan no ania kadagitoy iti ipamaysa nga aramiden.  Dayta kadi ket gagangay nga idea? Makilaok iti desdes ti kaaduan.
   No pagesman iti naisabali nga idea, sumiasi ngarud iti dana ti kaaduan ket mangtakuat kadagiti nagkalaegan a bangkag dagiti idea, pumidut iti maysa wenno sumagmanao laeng, daytay pakapnekam laeng  nga awiten nga isu ti ipamaysa a suraten. Ta uray dagiti immuna a nangdesdes iti dana ti piksion ket dagiti laeng kabaelanda ibaklay , daytay no sadino ket kombinienteda, a saan ket nga agkarkaradap ken agkarkarawa iti dana—ta no ania iti ar-aramidem iti dana, isu met dayta ti output a suraten.
 Maaninaw iti output iti kinalawa ti ammo ni piksionista iti inlatagna nga idea. Nalawa a kabangkagan ti science fiction, ngem kasapulan ti isip iti nalawlawa met a talento ken pannakaammo iti siensa ken teknolohia, paranormal, kdp. ##



          


Monday, October 14, 2013

Panangtaldiap Kenni Frank Richard Stockton

Maysa kadagiti piksionista nga intay pagraeman ket ni Frank Richard Stockton. Nalabit a saan nga am-ammo ti kaaduan isuna, ta saan a nalatak wenno saan a pagdidinnamagan ti naganna a kas dagiti dadduma a mannurat, ngem ti maysa kadagiti saritana ti maysa kadagiti kapipintasan nga ababa a sarita at all times, sarita a para kadagiti ubbing uray nanakman. Pinulpullon a tawen ti napalabas, ngem ti saludsod iti sarita agtultuloy pay laeng a saludsod, dipay nasungbatan agingga iti agdama iti laksid a nagadun a nangpadas iti a nangibuksil iti manon a henerasion.

Agam-amirisak met kadagiti sarita, ngem itoy nalatak a saritana, aminek a nagbalinak nga  appigud, awan ti pinal a masaok no di laeng mangkudkod ti di met nagatel a tuktok kabayatan iti agraraay nga isem. Imbaskagna ti parikut ti sarita ngem ti solusion itoy ket intednan kadagiti agbasbasa ta makaammodan a mangigibus.

Itay laeng nabiit, nagbasaak kadagiti saritana maipapan iti paskua—adda sumagmamano a saritana itoy. Agsapsapultayo ngamin iti naisalsalumina a sarita a maipapan iti paskua ta isu ti napapanawen. Nalagiptayo isuna, ni Frank Richard Stockton, ta kadagiti napalabsantayon a saritana, pinespesna met ti muging, iti ababa a pannao pinagpanunotnatayo iti husto.

Wen, maysa ni Stockton kadagiti mannurat a nangipasuli iti didaktiko wenno dagiti nasalimuot ken mammagbaga a sarita wenno dagiti sarita a saan nga umayon iti moralizing technique.

Ken ni Stockton, gutugotenna dagiti readers nga agpanunot iti rumbeng a mapasamak. Daytoyen ti istilona nga agsurat. Saanna nga ibaga iti sarita ti kayatna nga ibaga no di ket iladawanna ket makaammon ni agbasa a manginterpret no ania ti maitutop.  

Adu dagiti sarita ni Stockton. Maysa kadagitoy ti simmarut iti immatang dagiti adu a komentarista, kritika, nalaing iti analysis, ken dadduma a teoria ken aspeto iti literatura, ti saritana a ‘The Lady or the Tiger’. Ngem kadagitoy amin a sinurat, kritika, komentario, analysis, interpretation, ken dadduma pay ket saanda unay a nakaited iti makapatik-ab a paggibusan ti sarita. Agtultuloy latta, ken agnanayon latta a sibibiag ti saludsod:The Lady or the Tiger?

Iti sinurattayo iti daytoy met la kulom ken karaman iti koleksion iti Iti Duyog Ti Singasing II, nasuroken sa maysa a dekada ti napalabas, nairaman daytoy a saritana a kas ehemplo dagiti inawagantayo iti sarita nga awan iti paggibusanna. Open ending. Saan a naggibus. Inpatudonna kadagiti agbasbasa nga isunadan iti makaammo a mangigibus ti sarita—ta kas kunana iti paggibusan ti sarita: The question of her decision is one not to be lightly considered, and it is not for me to presume to set myself up as the one person able to answer it. And so I leave it with all of you: Which came out of the opened door - the lady, or the tiger?

If you liked this story, please let others know.

Isu nga adu ti mangayat ta nagpipinnasaanen no ania iti rumbeng a rumuar iti maluktan a ridaw, ti babai wenno ti tigre. Nagpipinnasaan, nga agingga itoy nga aldaw ket agtultuloy iti panagayat itoy a sarita, ta awan ngarud ti umno ken maitutop a sungbat ti saludsod.

Dina met imbaga ita ti naggibusanna no di ket impatudonnan kadagiti agbasbasa iti umno a paggibusan segun iti pannakaawatda iti sarita. Iti rigatna wenno ganasnan a, ta dagiti nanginterpret itoy a sarita, saan a maikaited makapnek a panagtik-ab. Ta kaaduanna ket kabukbukodan nga pannakaawat, analysis ken interpretation. Ngem kaasitgan iti riknak dagiti nangilawlawag babaen iti character analysis kadagiti agbibiag. Ta logical a sungbat no ammon iti kinaasino dagiti agbibiag ken ammom ti ugali ken tabasda, isu met iti pakaammoan ti kinataoda, ti ugalida ken panagdesdesision.  

Kastoy kadi dagiti open ending a paggibusan? Ay, saan laeng a mapespes ti muging iti kapapanunot iti rumbeng a paggibusan itoy no di ket saan a mabatok ti kaimudinganna ta daytan a talaga ti talugading ti sarita. Imbes a maray-awka, maganasanka, nairayoka, naimpluensiaan wenno aniaman, pinagpanunotnaka ketdi iti husto. Banag a naisalsalumina a sarita.

Isu a saan nga agkupas ti karisma ti literatura ta adda dagiti naputar iti yuyeng ti naadalem pampanunot. Ket kuna ni Brian Aldiss, “There are two kinds of writers: those that make you think, and those make you wonder.” Pinespesna ti muging amin a nakabasan kadaytoy a sarita.@





Tuesday, October 08, 2013

Daniw

Diaspora

Ti kamote, agbiag iti kalgaw ken iti katutudo; a kas tao, iti bangkag ti biag...
Inessemak karakteristiko ti kamote ngem napaayak iti dagsen butbot a bulsa
Ta inukopan El Niño sangaputik a balitok ingpek a kalien mukod ni Bullalayaw;
Ngamin kamkamatek latta ni Anges iti pinuon berde ken puraw a balitok Kailokoan,
Maleppay a kanayon abaga, di agpulsot a panagapit iti eppes a namnama;
Isu a sinapulko nalawlawa nga umangsan iti kabambantayan ti Kafagway—
Ket iti ilalawat’ anges, sinusok sabali a dana urat-sirib iti bigaot’ bulod,
Labbat’ dawat, regget sukisok ket nalabon-nabagas inapit a bungat’ literatura.
Kas iti kamote, iti kalgaw man ken iti katutudo agdalapdapak bangkag biag,
Tapno dagiti saringit dida mapadasan agules iti tigerger ulila a dulang,
Tapno dida agkubbo iti pinuon berde ken puraw a balitok iti Kailokoan,
Dida agkurob iti tanubong butbot a bulsa; tapno agbussogda a sumuso
Iti getta balay-sirib—iti pukal unibersidad; ta dayta inessamak a gupit ti kamote,
Mana a nagtubo iti nalinteg ngem nakipet a dana—ngem adda ngudo ti amin,
Wen, agngudo ti amin, ta iti panagagawa, diak nalisian ti panagpalek  ni HBP!
Ngem ammok, wen, di agnanayon ti isem, ta naisuraten a linabag ti daniw,
Nga aggibus inton magsat puseg ti angin, inton matnag naragas a bulong;
Ket iti naulimek a lennekan, wen, nakuyem ti in-inut a panagtabon ti init.
Nupay naisalakanak lib-at natadem a kumpay ni nakaabungot a Rurog
Imbaklay met nabantot a ganna-rikki ti sarming, anian, ngem kas iti kamote
Agdalapdapak latta iti kalgaw-katutudo, sadinoman a lugar, uray iti eternidad...


Saturday, September 14, 2013

Tangken Tabungaw

     Tunggal lenguahe adda naidumduma a galad ken talugading a maiduma iti sabali. Adda kabukbukodan a garit tunggal maysa. Maysa nga inalat a pakabigbigan ti nagan. Kas iti ini-Iloko a pagsasao wenno sao kuna lattan—dagiti balikas wenno grupo dagiti balikas ti kabukbukodan a dila a saan a masarakan kadagiti dadduma. Nupay addaan dagiti dadduma iti katukad wenno kaarngi dagitoy a balikas, agpatingga laeng ditoy ta aginnaddayodan iti interpretasion wenno pakaitarusan.
     Ania ngarud iti pangawag dagitoy a balikas?
     Ini-Iloko dayta ti malagipko a pangawag daydi Mang Pelagio Alcantara kadaytoy a termino. Kasta ti malagipko, babaen iti atiddog a tungtongan ken balitaktakan iti GUMIL seminar and workshop a napasamak sadiay Provincial Capitol ti San Fernando, La Union idi Enero 1990. Napagsasaritaan dagiti ini-Iloko, a kas maysa a nakalista a pagtutongtongan (agenda) iti dayta a taripnong. Napintas ti tungtongan ken panagsisinnukat ti kapanunotan a nagtinnag no kasano nga ipatarus dagitoy ket awan met iti katukadna.
     Uray ti mismo a gobernador idi, ni Gob. Justo Orros ket naayatan met a nakipartisipar iti tungtongan. Ni Nid Anima, a taga Abra ken ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti nagpaay a sangaili. Nupay seminar daytoy a para laeng iti GUMIL La Union Chapter, immatendarkami met a naggapu iti Baguio, ta kasta iti naikari idi ni Mang Pel a no agpaseminarda ket umatendarkami latta tapno manayunan ti ammo iti panagsuratan. Uppatkami nga immatendar: Bagnos Cudiamat, Pedrito Sanidad, Art Castro ken toy numo.
     Nabaknang ti sao nga Ilokano iti ini-Iloko a balikas a saan a masarakan iti sabali a lenguahe wenno dayalekto. No ipatarus iti sabali a lenguahe ket nalab-ay ti ramanna sika wenno makakurikor kadagiti lapayag a mangngeg.
     Kas koma daytoy nga ini-Iloko a balikas, tangken tabungaw. Kasano koma nga ipatarus daytoy a balikas nga ini-Iloko iti Tagalog wenno iti English? Tangken ti tabungaw—natangken ti ukisna wenno akinruar a pasetna ngem nakaluklukneng met iti unegna. Tangken tabungaw, maiyaplikar kadagiti agintatangken, and the likes.
     Adda met ketdi katukadna a balikas—asideg a katukadna a balikas ngem saan met nga isu ti maitutop nga Ilokanona.
     Saan met a mabalin a kunaen a “pulis patola” iti Tagalog ta naiduma met ti pakaitarusanna. Nupay agpada dagita a balikas a kayatna a sawen nga agintatangken, agintutured, awan lategna wenno ania ditan a kaibatoganna a termino wenno tayutay.
     Isu a makuna a naidumduma dagiti ini-Iloko a balikas.
     Ti maysa pay nga ini-Iloko ket ti balikas a “saan a makalawlaw iti kelleb” ta no ipatarus daytoy iti English wenno iti Tagalog, aglalo no usaren ti word for word (w4w) a translation napukawen!
     No usaren ti w4w translation, “can’t encircle the pot cover” saan a maitutop ta iti kayat a sawen dayta a “saan a makalawlaw iti killeb” ket twisted personality. No kasta met ti pakaitarusanna, napellasan no di man nakayasan a naminpitla ket napukaw ti metapora.
      Isu a narigat no dadduma iti agipatarus kadagiti sinurat—kas koma iti sarita, aglalo no saan a mismo ti author ti agipatarus iti sinuratna.
     Da Peter La. Julian ken Manuel Diaz ket dayta ti dakkel a parikutda iti panangipatarus kadagiti sarita nga Ilokano ta awan iti kaibatoganna a balikas dagiti ini-Iloko. Iti maysa a diskusionda sadiay Session Café (formerly Dainty’s Restaurant, ti nalatak unay a watering hole iti Baguio) iti katengngaan ti 2007 napagsasaritaan idi ti proyekto a panangipatarus kadagiti sarita nga Ilokano iti English. Ket nasaoda ti parikutda maipapan kadagiti iniiloko a balikas a maamakda a mangipatarus, maysa ditan ti saritak nga impangabakko iti Palanca Awards ta adu dagiti iniiloko a balikas nga inlagak.
     Kangrunaan a pagparikutanda ti saritak nga impangabakko iti Palanca ta nagadu dagiti ini-Iloko a termino a narigat nga ipatarus ta agbaliwen no kua ti kayatna nga ibaga. Uray siak a mismo ket pinadasko nga impatarus iti Tagalog ken iti English ngem saan a makapnek.
      Nupay kasta, iti Filipino, (national language) mapalubosan kano dagiti termino nga awan iti katukadna a balikas nga ilaok tapno lalo a bumaknang. Kasta ti balakad kaniak idi ni Prof. Leoncio Deriada, dati a dekano iti College of Humanities iti UP in the Visayas. Isu a no nagsuratak iti Filipino adun ti laokna nga ini-Iloko a balikas wenno Kankanaey wenno Nabaloi, depende ti tema ken agbibiag. Mabasa dagitoy lalona kadagiti dandaniwko ken dagiti saritak iti Filipino (mabasa dagiti dadduma iti kamalig.blogspot.com ken biligualpen.com). Uray dagiti dadduma a regional writers ket kastoy met ti aramidda, a kas iti Bicol, Waray, Kiniray-a, ken dadduma pay. Ti purpose wenno kangrunaan nga akem daytoy ket panangpabaknang ti national language—Filipino.
      Usaren ngarud dagiti ini-Iloko a balikas iti Filipino wenno Tagalog a sinurat tapno saan a maiyaw-awan ti kabukbukodan a dila iti panagdur-as ti nailian a lenguahe. No ini-Iloko a termino, kastanan, ta di ket a dagiti negatibo a balikas iti maitiptipon iti Filipino a kas iti dugyot, bwakaw, ken dadduma pay a balikas…@  




Monday, September 09, 2013

Dagiti Sarsarita Para Ubbing

   Idi radio pay laeng ti kangrunaan a taudan ti impormasion, paboritotayo a denggen dagiti putar (daydi) Angkel Pete Aromin (awanan relasionmi, a kas pangawag laeng kenkuana, papolar nga awag)  a napauloan iti “Dagiti Sarsarita ni Angkel Pete” a nabayag a nangilillili ti muging iti yuyeng ti imahimasion; a kunaentayo a nabayag a tinaraonanna ti mugingtayo kadagiti sarsarita. Dagitoy ket nangngegan kadagiti kangrunaan a radio stations iti Northern Luzon babaen ti produksion ti MPBC; dagiti sarsarita a nangited iti binagbag-oy a liwliwa ken impormasion a nangtaraon ti adu a muging iti dinekdekada.
   Idi inayabanen ti Namarsua (daydi) Angkel Pete, sinublat ni Amor Cabaccang, ket pinauloanna met iti “Dagiti Sarsarita ni Lola Angela.” Dinekada metten daytoy iti napalabas, ket agingga iti agdama mangngegan pay laeng iti tangatang..   
   Saanko a mabubos a maisip iti panagwerret dagiti panunot dagiti dua a mannurat (Aromin ken Cabaccang) no kasanoda a pinagubbog ti mugingda kadagiti sarsarita a para ubbing ta immabut ti panagsursuratda iti dinekdekada, iti inaldaw-aldaw—Lunes agingga iti Sabado..  
    Nupay nagtrabahotayo met iti MPBC a kas scriptwriter ken copywriter iti innem a tawen, saantayo a nagsurat  iti sarsarita a para ubbing. Kadagiti sangapulo ket uppat a drama a produksion ti MPBC, sangapulo ket tallo iti intay nagsursuratan, ti laeng sarsarita a para ubbing ti saan.
   Nupay kasta, iti kapaliiwantayo kadagiti putar da Angkel Pete ken Amor Cabaccang, saan laeng a didaktiko no di ket simmalpada met kadagiti sensitibo a panirigan ken paspasamak naigamer iti lasag ken dara ti gimong. Dagiti sarita a saan laeng a mangbagbaga no di ket luktanna ti muging iti kabarbaro nga eksperiensa wenno mangguyugoy (persuade), iti kinainosente ken panangiladawan ti panagawat ti maysa nga ubing iti inna aglawlawna, iti biagna a kas ubing, ken panaganalisar kadagiti sumagpat a kabarbaro a banag kenkuana.
   Ti kinainosente, panagtakuat, panagawat ken pannakiramraman iti mapaspasamak iti gimong ken panagiparang kadagiti sensitibo a panirigan ti ammotayo a depinision ti sarsarita. 
   Dagiti sensitibo a panirigan ket nabiit pay a naipasngay ta nabayag a saan a makaaliwaksay dagiti sarsarita iti pagilian ta dinominaran dagiti didaktibo a tema.
   Ngem ita a panawen, nagbalbaliwen ti panirigan ti kaaduan a mannurat kadagiti sarsarita ta simmagpatdan kadagiti putar a nasken iti pannakibiangda iti gunay ti gimong ken iti panagaddang ti panawen.
    Iti bukodtayo a panirigan nasken laeng a makiramraman dagiti ubbing wenno makibiang iti bukodda a gimong tapno saanda nga agkalaegan ken agtaytayyek iti maymaysa wenno sumagmamano laeng a tema. Iti ababa a pannao, nawayan ti dagiti sarsarita (para ubbing) nga agdakiwas iti sadinoman a yuyeng ti imahinasion. Nupay agdakiwasda, saanda nga umadayo iti konsepto ti kinainosente ti maysa nga ubing.
   Iti Ilocano Children’s lit, dagiti konsepto maipapan iti pananggamulo dagiti ubbing iti bukodda a biag ken maaninaw kadagiti putar (daydi) Reynaldo A. Duque ken Clesencio Rambaud; iti panangiladawan kadagiti nakain-inosente a sarsarita ken makapaisem ta naigamer sadiay ti kinaubing—aramid ken kapanunotan dagiti ubbing  ket masarakan kadagiti putar ni Sherma Benosa.
   Ti kinainosente ket saan a maiyadayo kadagiti sarsarita uray no gamuloenda iti bukodda biag, iti man pannakiramanda iti mapaspasamak iti gimong, iti man panagtakuatda iti kabarbaro a banag, iti panangiduronda a nawaya ti kabukbukodanda a pangngeddeng, ket iti panangipresentarda kadagiti sensitibo a panirigan.
   Nalawag ti kinainosente dagiti aramid ken panagpampanunot dagiti ubbing; ket iti kaanoman saan a pulos a natibnokan iti malisia ken dadduma pay a aspekto iti muging ti nataengan,
   Iti pammaliiwtayo, naganus pay laeng ti literatura dagiti ubbing iti pagilian no ikompera dagiti sabsabali a nasion.
   Lalona kadagiti naputar iti bukod a dila ni Ilokano.  Ti makitatayo a rason ket ti kinakisang dagiti mabasa, mangngeg ken mabuya; ti limitado a panangragpat kadagitoy ket nasken a mawarwaran pay nga umuna tapno pumayagpag iti tangatang ti pannakapnek.  
   Nakisang ti mabasa a Ilocano Children’s lit. Nagsardengen nga agipablaak iti sarsarita ti Bannawag, nagsardengen ti pasalip iti sarsarita nga inesponsoran ni Honor Blanco Cabie ket kadagiti dandaniw a para ubbing met ita iti nakaituonan ti immatangda.
   Nailadawan ti kinapudno nga ilulutuad dagiti sarsarita babaen iti pilit a panangibaklay dagiti mannurat, tagapatarus, editor ken ilustrador iti salaysay ni Eugene Y. Evasco a napauloan iti “Sitwasyon ng Panitikang Pambata sa Pilipinas (2010-2012)” a nangidataganna ti kasasaad iti agdama ti Children’s lit.
   “Walang duda, hindi nagkukulang sa inisyatiba ng mga manunulat, ilustrador, at tagapaglimbag tungo sa ikauunlad ng panitikang pambata sa Pilipinas. Karamihan sa mga produksiyon ay maituturing na sugal, kapangahasan, at pakikiisa sa pagpapayabong ng anyo at nilalaman ng mga aklat pambata. Hindi maituturing na trabahong mapagkakakitaan ang paglikha ng mga aklat pambata, sa pananaw ng mga manunulat, tagasalin, editor, at ilustrador. Ngunit naglaan sila ng maraming oras sa training at pag-aaral upang matamo ang mataas na antas ng sining at propesyonalismo. Binubuhay ng mga pangunahing palimbagan gaya ng Vibal, Anvil, Lampara, Tahanan, at Adarna ang anyo ng panitikang pambata sa pagsusulong ng mga bagong anyo, gayong may mga puna’t batikos sa kalakhan ng kanilang komersiyal na mga produkto. Anu’t anuman, napapanatili nilang maunlad ang produksiyon ng panitikang pambata sa hindi laging sumasandig sa mga de-kahon, pormula, at gasgas na mga paksain”.
    Pudno la unay ti kunana a saan a maibilang a trabaho a pagganaran wenno kumitaan ti panagsurat, ta kas iti nakunan iti naminsan Reynaldo Duque, dipay mabalin nga igatang iti kape. Nupay kasta, gapu dayta pannakapnek (satisfaction) sangoen latta dagiti mannurat ti talentoda nga agaramid iti sarsarita; kadagiti publisher, pudno la unay ti kuna ni Evasco a pannakisugal, kinadursok nga aramid iti agipablaak kadagiti libro a saan nga ammo wenno saan a sigurado nga agsubli pay ti puonan, nupay kasta, aramidenda latta met ti amin a kabaelanda iti panagdur-as kadagiti libro a para ubbing. Isu a kitkitaenda met a nalaing dagiti pinutar a saan a nakasanggir a kanayon kadagiti pormula, de-kahon wenno dagiti naulit-uliten nga idea nga iti kabayagnan a maul-ulit ket saanen a malagip a kaano a nangrugi wenno nangrugi idi time immemorial.
    Kas iti singasing ni Evasco, kasapulan kano dagiti timek dagiti nadumaduma a rehion tapno mapabaknang ti literatura a para ubbing iti pagilian. Kastoy man iti pammaliiwna: 
    “May mga inisyatiba rin mula sa mga indibidwal, mga organisasyon, at mga masigasig na tinig mula sa rehiyon upang punan ang mga nakaliligtaan ng mga komersiyal na tagapaglathala.”
   Wen a, an-annuen ngarud dagiti regget nga agprodius kadagiti sinurat a para ubbing no awan iti badang nga agtaud kadagiti kakailian, dagiti mannursuro iti amin nga agpang (level), dagiti estudiante ken dagiti mangipatpateg ken napinget a manartarabay iti panagsantak daytoy a benneg, ti literatura.
    Isu nga iti sangaduyog a singasing ni Evasco, maitutop laeng koma a naburburnok pay koma ti bilang dagiti riders ket mangipatpateg itoy a klase ti literatura. Ti panangsaranay kadagiti mannurat, tagapatarus, editor ken ilustrador ket puon ken gubuayan iti regta nga agputar pay iti ad-adu ken narangrang-ay, de-kalidad a sinurat a mabalin met nga ipannakkel iti sangalubongan a kas kabukbukodan a literatura para ubbing. Kastoy man ti singsing ni Evasco:
   “Sa lahat ng nabanggit, hinihiling ng panitikang pambata ang mas maraming mambabasa at mas masugid na tagapagtangkilik. Aanhin pa ang mga pagbabago, aanhin pa ang mga paghamon sa paksa at anyo kung hindi naman ito pahahalagahan ng mga bata at pamilyang Pilipino? Kung gayon, kailangan ng tulong ng mga magulang, guro, at ibang nagmamalasakit upang ipakilala sa mga batang mambabasa ang mga hiyas ng kasalukuyang panitikan para sa batang Filipino.”
    Babaen iti irteng ken gutad ti pammailin ti Departamento ti Edukasion (DepEd Order No. 16, series of 2012) maipapan iti Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE), manamnama ti panagruar dagiti libro a para ubbing, dagiti literatura a mangmuli iti naimbag a pannursuro, mangguyugoy nga agtakuat kadagiti kabarbaro a banag, makipaset iti saritaan ken diskusion ken dadduma pay a mangidur-as iti kinatao ken mangpabaknang iti kapanunotan, nga amin ket nagtaud kadagiti naputar a sarsarita.
    Nausaren idi ti kastoy nga approach ti edukasion. Dagiti sarsarita ti pagadalan iti umuna a grado agingga maikatlo. Ti Philippine literature (Filipiniana) iti nangatngato nga agpang a pakabasaan dagiti sinurat da Carlos Bulusan, Alejandro Roces, ken dadduma pay a mannurat a Pinoy.
     Iti panangisubli manen iti sigud approach ti edukasion, manamnama iti panagsubli met dagiti marapukawen no dipay ket saan nga ammo iti agdama a henerasion a putar dagiti nagkauna a mannurat, dagiti sarsarita, pasintawi, dandaniw, burburtia ken dadduma pay. Isu a kinuna man ni Evasco iti salaysayna;
   “Aasahang maitatampok sa mga aklat na ito ang panitikang-bayan gaya ng mga alamat, mito, kuwentong-bayan, epiko na hindi kadalasang naitatampok sa mga aklat na nilikha sa Metro Manila. Dagdag pa, makatutulong rin ito upang higit na pagyamanin ang mga paksang maaaring talakayin ng pambansang panitikang pambata...”
   Nakaranraniag ti masakbayan daytoy a klase ti literatura ta nakasagpat payen kadagiti nadumaduma a nasion babaen iti patarus. Kas mabasa met laeng iti salaysay ni Evasco:
   “Mabuting balita rin na may mga aklat pambata sa Pilipinas ang naisasalin sa mga banyagang wika sa Asya. Sinundan nito ang dating pagkakasalin ng mga piling aklat ng Lampara Books (paris ng A Spider Story, The Spectacular Tree, at Si Isem sa Bayang Bawal Tumawa) sa wikang Tamil, Bahasa, at Mandarin ng tagapaglimbag na Kumaresh Publications ng Singapore noong 2004.
    Pinakamatagumpay sa larangan ng pagsasalin at paglalathala ng aklat sa ibang bansa ang premyado at isa sa nangungunang manunulat para sa bata na si Luis Gatmaitan. Sa taong 2009, naisalin sa wikang Bahasa ang aklat pambatang Dua Belas Pasang Sepatu (Sandosenang Sapatos) ni Luis Gatmaitan ng Metalexia Publishing (Jakarta). Naisalin naman noong 2010 sa wikang Thai at Ingles ang Dukdik, The Pesky Blood Cell (Si Duglit, Ang Dugong Makulit) ng Kanok Bannasan Publishing (Bangkok). Noong 2011 naman, dalawa pa niyang aklat ang naisalin at nalathala sa ibang bansa. Una ay May Mga Lihim Kami ni Ingkong sa wikang Nihonggo ng Hikumano Publishing House, Inc. (Tokyo). Pangalawa naman ang bersyong Thai na Sandosenang Sapatos ng Kanok Bannasan Publishing. Napipinto na ring maisalin sa Danish ng Melaangaard Publishing ang kababanggit na libro ni Gatmaitan.
   Dagdag pa rito, naisalin din sa Swedish ng Trasten (Stockholm) noong Oktubre 2011 ang premyadong aklat na Naku, nakuu, nakuuu (Adarna 2008), kuwento ni Nanoy Rafael at guhit ni Sergio Bumatay III.
    Nakalawlawag ti masakbayan ti Children’s lit, nasken laeng ti panagsalukag ken suporta iti publiko... @
 


         

         

Wednesday, September 04, 2013

Saludsod Iti Pasalip

   Rumbeng kadi nga awan ti mangabak iti maysa a pasalip iti panagsuratan? Daytoy i intext ti maysa a pagayam, a dina kayat a maibutaktak ti kinaasinona, a nalabit wenno di pagduaduaan iti kinaadda ti ngatangatana wenno makarikna ngata iti panagaripapa isu nga agsadag iti kinatalged agingga maragpat ti panunotna iti kongreto nga inna pagbatayan iti ibaskagna met a pangngeddeng. Tapno maguped dayta a panagduaduana, inyumanna kadatayo, a nangiddawanna iti bukodtayo a kapanunotan maipapan itoy. Imbagatayo met kenkuana ti bukodtayo a kapanunotan maipapan iti inna pakariribukan.
   Ken agsipud ta maipapan iti literatura ti nakasentroan daytoy a sinurat, insurattayo met ti kapanunotan ken kapaliiwantayo ditoy; kalpasan a naibagatayon kenni gayyem ti bukodtayo a kapanunotan ken kapaliiwan.
   Subliantayo ti saludsodna ken nasken nga idatagtayo ti kapaliiwantayo kadagiti naglabas a pakontes ken dadduma pay pakontes iti panagsuratan saan laeng a ti bukodtayo a dila no dipay ket iti sabsabali. Adawentayo ti kapaliiwantayo kadagitoy tapno masirok ti kapuonan ti amin wenno pagibasaran iti inyetnag a pangngeddeng.
   Iti kapaliiwantayo, very lenient—tolerado, managpanuynoy unay, managpalabas unay—wen, dayta ti korek a termino ti Ilocano lit no maipapan iti aniaman a pakontes, saan unay a naestrikto a kas kadagiti dadduma pay a pasalip dagiti dadduma pay a lengguahe; napaliiwtayo daytoy kadagiti napalpalabas a komentario, analyses, kritisismo ken dadduma pay a sinurat (opinion) maipapan iti kapaliiwan kadagiti nangabak iti pakontes ken kapanunotan a naidatag, nakiddaw man wenno saan maipapan itoy.
   Kas iti opinion ti maysa a panglakayen iti Ilocano lit, ti ebaluasion ti sinurat ket ad-adda nga agbatay iti substance –ania ti Ilokanonan, hmn, dagsen ti/dagiti elemento a naaramat ken/wenno ania iti topikona ken kayatna nga ibaga; kabarbaro kadi nga idea wenno nagasgasen?
   No daytoy ti rason, wen, ala, kumanunongak met, ania ngarud ikidemanen a, ti motivation iti sabali lalo no agdadamo nga agsurat ket ad-adda nga ikkan iti preperensia just for the sake ti kabukbukodan a literatura; ti leniency ket maisarwag, ket dagiti sekreto ken kapaliiwan, agbatida a kas aridaed ti kalman, ta mangnamnama a dumtengto met ti panawen nga inda maragpat iti kinaumno inton maluoman ti plumada, lalo ket kaaduanna kadagiti mannurat nga Ilokano ket damoda a tumapog iti talon ti panagsuratan. 
   Ngem no dagiti dadduma pay a rason iti pasalip, aglalo kadagiti naidatagen a pagannurotan ken no maipapan iti definition, saanak metten nga umayon iti panangpalabas. Saanak nga umayon no daytoy ti nasukit.
   Adu metten dagiti pasalip nga intay naghuradoan ket dagiti definition ken naituding a pagannurotan ket inikkan iti preperensia ngem iti sabali. Adu ken atiddog a discussion, palawag ken argumento, kontra argumento iti naidatag; saanen wenno mailaksiden iti substance iti sinurat ta ti kitkitaenen ket paglintegan—no dagiti dadduma a paglintegan a mabalin a mabinnat, wen, umayunak latta, ta dayta ngarud motivation ti rason, a kas iti maysa nga intay naghuraduan—nga inlawlawag dagiti pada nga hurados ti kangrunaan a rason.
   Ngem saanko nga ayunan no naikeddengen a dayta ti paglintegan wenno dayta ti pagsasalipan.
   A kas iti  maysa a pasalip ti daniw nga on the spot GUMIL convention, awan a pulos ti intedko a nangabak no di laeng ti maysa nga special prize. Diak a kanunongan dagiti padak nga hurados, ti rasonko: naidatag ti pagsasalipan, ket amin—repeat, amin a nakisalip ket awan iti nakasurot ti kayat a sawen dayta a pagsasalipan.
   Rumbeng kadi nga ited ti pammadayaw no awan iti nakasurot iti paglintegan? Kaniak a biang, saan, ta saanda a naragpat ti paglintegan. Ti saritaan ditoy ken ti maipapan kadagiti pagannurotan saan a maipapan iti kadagiti sinurat.
   No maipapan iti sinurat, wen, kanunongak iti panangbinnat ti muging ngem dagiti dagiti rules ti malabsing, nungka, ngamin iti bukodko a kapanunotan, dagiti hurados ti mangtimon iti maysa a pasalip. Adda kadakuada, iggemda ti nagan ti pasalip ket no agkibaltangda, nagkibaltang met ti nagpasalip, mapellasan ti credentials.
   Apay a mangikeddeng iti paglintegan no saan nga isu ti masurot? No awan iti nakaragpat wenno nakasurot iti pagsasalipan, apay nga ited ti gunggona?
   Daytoy ti turongen ti intext ni pagayam, ti napalabas a pakontes ti sarita sadiay Cagayan ti nalabit a kayatna a malawlawagan. Awan ti nanangabak a gunggona, ngem adda ti special prize.
   Ti makunak, kanunongak ti resulta no saan a naragpat dagiti agsasalip no ania ti pagsasalipan, maitutop laeng a saan nga ited dagiti gunggona. Adda naikeddeng a pagsasalipan, nga isu dayta ti maipapan iti diaspora—ti panagdappat, panagtawataw (kuna dagiti dadduma), pannakaipalais iti sabali a lugar ket sadiayen a simmantak, rimmangpaya wenno nalpay, nanglaylay no isu. Ta kas iti nabasatayo a paglintegan, maipapan iti diaspora ti pagsasalipan.
   No awan iti nakaragpat kadayta nga annuroten ti pagsasalipan, natural nga awan ti maited a gunggona, saan a mabalin a pagtignayen ti leniency ditoy ta makabasol, mababalaw met ti agpakontes lalo dagiti naghurado no mabasa a saan met a maipapan iti nagsasalipan ti agparang a nangabak.
   Ti maipapan iti diaspora ti pagsasalipan, awanen iti sabali pay. No awan iti nangtratar iti diaspora, maitutop a di ited dagiti pammadayaw.
   Kadagiti open (awan iti naikeddeng a tema a pagsasalipan), no marikna ti hurado nga awan iti maitutop a mangabak para iti dayta a gunggona, maitutop a saan nga ited. Kas iti pammaliiwko iti pasalip iti Palanca Awards (saan nga Iluko), pasaray awan ti maited a gunggona no dida maikari iti dayta a puesto.           
   No iti sabali a lengguahe, nasisita a masurot (adhere) unay no ania ti reglamento wenno pagannurotan ti pasalip.
   Iti maysa a pasalip, ti opinion ti maysa kadagiti hurado, a rumbeng laeng a mabakantean koma ti puesto wenno ti umuna a gunggona ta patienna nga awan iti nakaragpat. Ngem agsipud ta nakaisigudanen ti Ilocano lit a mapunoan latta amin a gunggona, isu ti sinurotda. Ket ti resulta, adda dimlaw, banag a naliklikan koma no estrikto a maipatungpal ti pagannurotan wenno estrikto iti panagpili ket saan nga ited ti gunggona no awan iti maikari nga umawat.
   Iti pasalip iti sarita sadiay Cagayan, nalabit nga awan ngata iti nakapatar iti naikeddeng a tema ti pagsasalipan isu nga amin a gunggona ket naikeddeng a saan a maited.
   Babaen itoy a nairugi a banag, sapay ta isu ti masurot kadagiti pay sumarsaruno nga agpasalip, nga estrikto a maipatungpal dagiti alagaden ken ti tema a pagsasalipan.
   No nangikeddeng iti tema a pagsasalipan, sakanto nakabasa iti nangabak a saanna a sinurot ti tema, agsagrap la ketdi ti adu a pammabalaw; ket siguradoenmi met nga adda espasio daytoy a kolum para iti dayta a banag.
   No ania ti pagsasalipan a naibaga, isu laeng koma iti pagsasalipan. @
     


Thursday, August 22, 2013

Dagiti Daniw Taraon
(Food Poem)

    Saanko pay a nasurat ti maipapan daytoy a klase ti daniw. Nabayagen a panggep a suraten ngem saan met a matultuloy,  no ania ti daniw taraon wenno ti food poem, food poesy, food poetry. Nupay adda metten nga agur-uray dagiti ehemplotayo, saan a maisapar a suraten, no saan nga impalagip intay nasagang nga ehemplo itoy a daniw.
    Itay laeng nabiit, umanay nga intay  nagbungisngisan ti nasalawtayo nga ehemplo, ta saannatayo laeng a kinuldit no dipay ket pinapispisan a kasna la kuna: maysaka met kadagiti mangibagbaga a di makasurot! Ta adda ngamin ti rumbeng koma a maaramid ngem saan a pulos a maaramid gapu kadagiti agsusukot a rason no diman ket pambar.
   No dadduma, awagak iti daniw kusina daytoy. Kastoy ngamin iti pinangawagtayo daytoy a klase ti daniw idi taraudi ti 1990’s. Daniw kusina wenno daniw taraon, whatever! Ngem kas establisadon a daniw wenno naipablaaken, a kas daniw kusina, kas iti impaulotayo idi nagputartayo iti kastoy a klase.
    Nalawa ti sakupen daytoy a klase ti daniw. Daytoy pay ti maysa a rason no apay a naituntunkua iti intay panangsurat. Saan a kas kadagiti dadduma a daniw a maymaysa laeng iti pakaituronganna, ti depinisionna.  Daytoy ket nalawa ti sakupenna ken adu ti sangana a  pagtaudan ti suraten.
     Saan laeng a maipapan kadagiti linuto, lutoen wenno resipi, no kasano iti agluto, pangalaan iti lutoen ken dadduma pay a kapadana ken aramid, mairaman pay ditoy dagiti healthy eating habits—a dayta ti nakakatkatawa a banag nga eksperiensatayo; ti pamataudan iti taraon wenno aniaman a daniw mainaig iti taraon; a makuna nga informative a dandaniw, puera pay dagiti ginamayan iti rhetoric a binatog a mangibunga iti dua wenno ad-adu a kaipapanan. Mangipaneknek a saan laeng a nakalawlawa daytoy no di ket nakabakbaknang.
    Adda met ti daniw taraon a mangimpluensia wenno mamagtignay, mangkuldit iti puso ken rikna. Tay tignayenna iti asinoman a makabasa. Ti panggep ti daniw ket tukayenna ti rikna ti asinoman tapno mangibunga iti aksion ken reaksion.   
    Nabileg dagiti kakastoy a klase ti daniw, dagiti man serioso a saritaan wenno makaparay-aw a daniw—ta adda met dagiti makaparay-aw a daniw a mangimpluensia no di man tignayenda ti rikna wenno aniaman a bunga daytoy kalpasan a nabasa, a makuna a nabaked ti kastoy a daniw, food poem.
    Kas iti napasamak kadatayo idi katengngaan ti 1990’s idi nabasatayo ti daniw nga Ingles, a nakatignayantayo ken isu metten iti nangimpluensia kadatayo nga agsurat met iti kastoy a klase ti daniw. Natarnaw pay laeng iti lagiptayo ti pakabuklan ti daniw: daniw a maipapan kadagiti yagit nga ubbing nga agkalkalkal iti basuraan, aniaman a makitada dita a taraon isu ti kanenda a pamedped ti bisin dagitoy nga ubbing nga ul-ulila; nakasarakda iti tinapay a binuoten ken nabangles ngem ti mabisin kanenna latta a dayta, ket siraragsakda ngarud a pinagbibingayan ti tinapay—hating kapatid a kuna dagiti Anggalog, kinnanda ti nagbibingayanda, kabayatan iti pannanganda nakangngegda iti napigsa nga ikkis-dir-i, napaut nga ikkis dir-i dagiti agbuybuya iti agaayam iti golf—iti eksklusibo a golf course iti asidegda. Naisardeng ti pannangan dagiti ubbing ket maysa kadakuada iti nalidayan ken nangmatmat kadagiti ubbing nga agturong met iti eskuelaan.
     Dayta man ti daniw.
     Nagsimple ngem nagdakkel ti kaipapananna. Gagangay laeng dagiti balikas a nausar ngem natarnaw ti mensahe kadagiti naiparang a ladawan.
    Ti laing metten ni mannaniw! Saanna nga imbaga ti nagdudumaan dagiti tattao iti gimong no di ket impakita dagita a nagdudumaan babaen iti aramid ken aksion. Imparangna met ti kinapateg ti edukasion a kas talged ti masakbayan iti asinoman nga agsadag itoy—kas panangmatmat ti ubing kadagiti ubbing nga agturong iti eskuelaan; ti estado ti biag ti nabaknang ken nakurapay—dagiti ulila nga ubbing ken dagiti agaayam iti golf. Makapasennaay ti panangiladawan ni mannaniw iti nasao a buya—ngem maysa a naisangsangayan a panangiladawan ti nagduduma a biag ken no kasano a parang-ayen ti biag—nga isu dayta ti edukasion.
    Daniw maipapan iti taraon dayta—panagbirbirok iti taraon dagiti mabisbisinan, saan laeng a taraon iti buksit no di ket taraon pay ti isip.
    Dagiti laeng addaan iti natadem a panagimutektek ken naannayas a panagpaliiw iti makasurat iti kakastoy. Makuna a nabaknang ti kusina ni mannaniw ta nakaputar iti kastoy kangayedna.  
    Naidumduma a daniw ta nabileg ti panangiladawanna kadagiti nagduduma a persona ken estado ti tao iti gimong; uray no simple laeng a daniw (achmeism) ken nalag-an dagiti balikas a naaramat naisabali iti kidagda ta kumpet a dagus ti mensahe kadagiti riders nga awanen iti palpalikaw-palpalikos—ngarud ti kaipapanan ti mensahe ket napintek a mailadawan.
    Makuna a naimpluensiaantayo dayta a daniw—dakkel nga impluensia. Isu a nagputartayo met nga insigida kadagiti food poem wenno daniw taraon kalpasan nga intay nabasa dayta nga ehemplo. Ket nagbalin pay a maysa kadagiti paboritotayo a klase ti daniw, lalo kadagiti linaokantayo iti pigura dagiti balikas, nga adda ti sabali a kaipapananna wenno nalawlawa ti pakaituronganna.
    Impablaak ti Bannawag dagiti sumagmamano a daniwtayo itoy, a maysa kadagitoy ti maibilang a nalamuyot nga erotica a daniw iti istilo a food poesy. Sumagmamano a Filipino a daniwtayo ti impablaak met iti Home Life Family Magazine. (Usarek ti Filipino a balikas, saan a Tagalog ngamin adda laokna nga Iluko wenno Nabaloi wenno Kankanaey wenno Pangalatok dagiti dadduma a dandaniwtayo.)
   Nasutil a daniw, kunatayo ti erotica. Kasta iti panangipatarustayo. (Basaen iti sinurattayo iti napalabas nga isyo daytoy a maipapan kadagiti sinurat nga erotica wenno mapan sadiay www.bilingualpen.com a nangiposteantayo.) Nasutil, kunatayo ta nangidaniwtayo iti maysa a banag ngem adda met iti sabali a kaipapananna. Nasutil ngamin ti imahinasiontayo no maminsan, ngem ketdi wholesome, saan a makasugkar wenno bulgar, saan nga imbaga a diretso.
    A kas kuna wenno paliiw dagiti dadduma nga agsuksukisok ken agpalpaliiw, nalawa ken adu ti kaipapanan ti balikas dagiti piksionista-mannaniw ngem kadagiti dadduma pay a mannurat.
    Agipablaak aya met ti Bannawag ti erotica a daniw? Wen met a, dagiti saan a bulgar, dagiti wholesome a balikas laeng. Madlawan laeng daytoy dagiti addaan “mata ni mannaniw” isu a saan a bulgar wenno nakaro unay a panagiparang wenno saan a makapasugkar a kaw-iden.
   Mangiparangtayo man iti nalamuyot (soft) nga ehemplo ti erotica a daniw iti estilo a food poetry nga impablaak ti Bannawag.
    Adtoy ti ehemplo ti daniwtayo a naipablaak iti Bannawag, Enero 29, 2001, kaw-identayo laengen ti maudi a pasetna: No agburbureken danum panagkinnaawatan,/ Lumuknengto metten karnet’ awis/ A pananggaot’ maikapito a sakramento/ Tapno mapiritan iti asin/ Ken matibnokan dara a palet ti biag/ Ti dua a puso a pinagmaymaysa/ Tapno iti naglanglangan nga ikamen/ Ti kasasam-itan a kidem ken samiweng,/ Maiborda iti ap-ap ti pammati/ Ti resipi iti umuna a rabii,/ Ti dinardaraan…”  
    Dinardaraan kunami iti ilimi a Narvacan ti dinugoan. Dayta ti pakabuklan ti maudi a paset ti daniw.
    Ket nabasa met idi ni misis ti daniw iti Bannawag, ta naayat met nga agbasabasa. Ket pinaliiwko ta manglanglangit kalpasan a nabasana ti daniw, a kunam la no adda iti inna us-usigen a banag wenno nakatukno iti atang a kunada, adda iti nakakuldinganna iti binasana a daniw?
    Ania ngata ti mulmulmolan ti mugingna, aya? kunkunak met a idi, iti bagik.
     Pagammuan, kunana ketdin nga immisuot: “Bao ninam, apay pati dayta a banag idaniwmo?” Nupay marurod-a-saan, umis-isem ketdi. “Losngim kitdi, anak na lasika...!” Imbaniekesna.
    Ket inulitko a, ti nasutil a linia ti daniw: saan aya a kasta ti resipi iti umuna a rabii, ti dinardaraaan...?
    Imbautbautna la ket ngarud ti Bannawag kadatao.
    Kadagiti addaan iti “mata ni mannaniw” ammodan ti kayatko a sawen wenno ibagbagak iti daniw. Daniw dayta a napauloan iti “Daniw-kusina #2” ta adda immuna a kasta met laeng ti paulona, ti daniw a maipapan iti panagtuno iti bangus—a maiyarig iti agsurat iti sarita wenno daniw iti panagtuno iti bangus, isu a daniw kusina, maipapan iti taraon. Daniw taraon! Food poem nga intay lawlawaten.
    Saan laeng a dagiti serioso a dandaniw iti pakaadawan kadagiti maimpluensia ken nakatartarnaw a panagiladawan uray met iti makapay-aw wenno iti komedi a dandaniw. Adu dagiti kakastoy a dandaniw, saan laeng a dagiti nailibro no di ket uray iti net.
    Mangadawtayo man iti maysa a food poem a makaparay-aw. Naiposte (naipablaak) daytoy iti www.gigglepoetry.com babaen iti pluma ni Robert Scotellaro ken napauloan iti “A Balanced Diet” wenno dagiti agdietdieta ken naibulos iti kusina a persona. Immuna a naipablaak iti libro a “Miles of Smiles” ti Meadowbrook Press.
     Usigentayo a nalaing ti daniw taraon: “I eat a balanced diet,/  I do it day and night—/ a pound of brownies on my left,/ a pound upon my right.
    And filling up my right hand,/ with clear and certain heft,/ a twelve-ounce bag of jellybeans./
The same is on my left.
    A candy cane in one hand,/ and likewise in the other./ There are equal sweets on either side,/ a big frown from my mother.
    I eat a balanced diet,/ but mother disagrees./ I just don’t understand it./ She’s so darned hard to please!
    Dayta man ti makapaisem a daniw. No ania daydiay ibagbagana ket maiduma iti rumbeng koma a maaramid. Maiduma iti sao iti aramid. Agdiedietaak kunan ngem nagadu met ti ukkonna a makan iti pay aldaw ken rabii.
    A kas met kadatao a, agdietaak kunak, ngem saan met a masursurot, aglalo no magustoan ken tagiimasen ti maidaya a taraon, malipatan dayta dieta.
     Kuna la ket ngarud ti maysa kadagiti essay a nabasak, a dayta kano balikas a dieta (diet) ket mabilbilang iti ramay iti makatungpal. Balanced diet ti rason no saan a naimas ti naidasar a taraon, ngem no naimas aglalo no nakaim-imas dayta a taraon ket uray la makapatubbog ti katay ken makapabukirad iti mata, malipatan dayta a balikas. Wenno irason a mammaminsan met laeng a nasalungasing; ngem ti maminsan gagangay nga agtinnag a masansan.
     Food poem? A, wen, saan laeng a dagiti serioso a banag no di ket uray dagiti makaparay-aw. Food poem a maysa a klase ti daniw a nasken pay a maidur-as iti Ilocano lit.
     Nakisang no dipay makuna nga awan itan iti makita a food poem iti Ilokano—iti man nangtratar iti taraon ti buksit ken taraon ti naganaygay nga isip. @    
             

               

Sunday, August 11, 2013

Ti Panawen Ti Novella

Ti Panawen Ti Novella

Kadagiti naglabas a dekada, lalo idi ‘90s a namayagpag dagiti novella. Nagadu dagiti babasaen itoy a nagruar. Kadagiti newsstand kadagiti bangketa nagadu a nakabitin a display; iti tiendaan, lalo dagiti sigud nga aglaklako iti gawed ken bua, tabako, dinobla ken pagdobla (rolling paper) ket naaplagan ti puestoda kadagiti nagduduma a novella. Adda ti love story, adventure, suspense, mystery, horror, fantasy, romance ken dadduma pay.
Uray ni Ilokano ket tinapoganna met daytoy, a kas kada Juan S. P. Hidalgo, Jr., Guillermo Rojas ken dadduma pay a nagipablaak a bukodda. Lalo ket nalaka met iti bayadna ti maysa, lalo dagiti naiprinta iti newsprint ken nagaramat iti tacker kas iti aramat dagiti magasin ken komiks. Makaenganyo iti agbasabasa, ta iti uneg laeng iti dua nga oras wenno nakurang pay, nalpasen ti panagbasa.

Adu ti urnong idi, ta nalaka met ti bayad, ngem no adda masangaili, ket saan met nga agpangadua iti saan nga agpabulod kadagitoy iti tallo wenno ad-adu pay. Ay ket, bulod-tagikua, a, ta dayta met ti naynay a mapasamak. Yantangay ta nabasa metten, baybay-an lattan, uray ta saan met a kas iti kapateg iti libro.

Adu dagiti naengganyo a nagbasabasa kadagitoy. Uray met datao, naengganyo met a nagbasabasa ta kasapulan a pagadawan kadagiti idea kadagiti sursuraten nga script iti radio, nga adda innem a regular a program ken dua a Sunday program nga intay isuratan; ket mas lalon a nanayunan idi nagtallo pulo ti pluma daydi Manong Peter Laguardia, immadu ti intay isuratan ta immabut iti sangapulo ket tallo nga scrpits iti suraten iti inaldaw, isu a kasapulan iti pagadawan kadagiti idea; idi agangay, inayabantayon da Vidal Valdez ken Delfin Dumayas nga agsurat yantangay-agsursuratda met iti radio script sadiay Ilocos Norte. Nakatulong dagitoy a pocket books a pangadawan iti idea—pocket books lattan iti pangawag ta saan met a maitutop a maawagan ida iti libro ta saanda a hardbound ken nakatackerda met.

Uray idi nangsurat datao iti ababa a nobela—daytoy ti termino iti Bannawag, nga agatiddog iti lima agingga iti sangapulo ket dua a tsapters. Dayta ngarud ti uso a sinurat iti panawen, ta nagrigat met ngarud iti agimakinilia iti nobela ta nagatiddog met, ket maapektaran no kuan ti panagmakinilia iti radio script ta saan pay laeng nga uso idi kompiuter idi dekada ‘90. Isu a sangapulo a tsapter ti insubmitartayo, a nagtinng a walo a tsapers idi naedit; nangipatulodtayo manen iti pito tsapters, a naibasar iti pito nga aldaw iti lawas, ngem immabut iti sumagmamano a tawen saan met la a naipablaaken; isu nga inruartayon idi iti Sirmata Magasin, a kas panangipaay iti Consuelo de bobo iti kinarigat a nagtaltalmeg kadagiti teklado ti makinilia, iti panagpanunot iti tema a suraten—daytay naisabali iti gagangay wenno justice for the effort.  

Ta ania ngamin aya dagitoy a novellas?    

Mabasa iti Wikipedia: A novella is a written, fictional and prose narrative, usually longer than a novelette but shorter than a novel...

Iti wiki.answers.com, kunana met: A novella is basically a short novel. Novellas are typically fictional pieces of literature that are longer than short stories and shorter than actual novels. There is no exact word count, but novellas are usually between 15,000 and 50,000 words long, and they are not typically split into chapters.

Ngem kadagiti pocket books, umanayen iti 60 a panid wenno nasursurok bassit, a gagangay nga agtinnagto latta iti 60 a panid no maedit. Kastoy ti requirements a naynay nga imaldit dagiti publishers.

Kastoy met laeng dagiti ababa a nobela a maipabpablaak iti Bannawag, a ti naudi a pannakabasak itay nabiit ket ti ababa a nobela, a limansa a tsapter, husto la unay ti bilang ti novella—atiddog la unay unay a sarita ngem ababa met a nobela. Pagpintasanna dagiti kakastoy a sinurat ket awanen dagiti subplot ket nakasentro lattan para iti kangrunaan a bida.

Uray dagiti nalalatak a mannurat iti lubong ket addaanda met iti kastoy a sinurat, 60-120 pages, wenno ababa a nobela atiddog unay a sarita. Dagitoy dagiti novellas, literally, it’s Italian for a “little novelty,” a kas nadakamat iti Listverse. Ababa ngem napintas... @