Tuesday, March 15, 2011

Nabileg Ti Balikas

Iti maudi a lawas ti napalabas a tawen ken dagiti umuna nga aldaw itoy a tawen, kapudpudotanna la unay a tungtongan iti internet ti maipapan iti klasiko a nobela ni Mark Twain “The Adventures of Huckleberry Finn.” Adda ti reprinting daytoy, ket ti balikas a ‘nigger’ ket masukatan babaen iti ‘slave’ ta daytoy kano ti maitutop iti agdama a panawen, segun kadagiti agiprinta.

Napasamak ti nagduduma a reaksion ken diskusion.

Saan la ngamin a ti balikas a masukatan ti yan ti argumento no di ket ti maparnuay nga epekto dagiti agsupadi a panirigan. Nalawa unay ti sinakop dagiti argumento.
Masagid ngamin ditoy ti kinaasino ti puli ken ti maitutop nga edukasion. Adda met ti nagbatayan dagiti saan a mangayat iti ‘editing’ ta makuna nga agbaliwen ti idea ti author. Nabileg ti balikas, ta ikeddengna ti panirigan ken pannakaawat.

Saan a nailaksid kadatayo ti kinabara ti diskusion. Adu iti intay nagpaliiwan kadagiti nadumaduma a kapanunotan dagiti readers dagiti artikulo maipapan itoy. Panggep ngamin daytoy iti pannakairuar iti kabarbaro nga edition a nasukatan dagiti balikas a ‘nigger’ iti ‘slave’ ken ti ‘injun’ iti Indian tapno kano maliklikan ti saan a nasayaat nga epektona iti edukasion dagiti nangisit a Kano. Adu iti nangayat ti pannakabalbaliw dagiti balikas. Adu met iti saan a nangayat iti pannakabalbaliwna.

Saantayo a nakibiang iti tungtongan. Nagpaliiw laeng. Nagobserba. Inamiris dagiti argumento ken rasones iti agsumbangir.

Kalpasanna, inaramidtayo daytoy a sinurat. A kas pangipeksaantayo met ti kapanunotantayo maipapan itoy ken ti reaksiontayo.

Tinimbang a nalaing ti nagbatayantayo. Ta iti kapanunotantayo ket ngamin saan unay a madlaw ti epektona daytoy a banag kadatayo; ta ngamin maibilang a racial issue daytoy lalona kadagiti kadagiti nangisit a marikna iti pannakaibaba. Saantayo a nakibiang ta saantayo a narikna ti kinadagsen dagiti balikas iti kas iti kinadagsen unay a marikrikna dagiti maseknan. Nalabit a ti rason ket addaantayo met iti kabukbukodan a pakasaritaan a maiduma la unay iti pakasaritaan kadagiti nangisit ken puraw. Dagita nadakamat a balikas ket saantayo unay a narikna unay iti pannakasagid ta maiduma la ngarud met ti pulitayo, maysa a Kayumanggi. No nasagid man bilang saan a direkta, ngem karaman wenno nairaman iti tungtongan no ibasar ti pakabuklan ti saritaan ket maipapan iti racial discrimination.

Nupay kasta, a ditayo nakiraman iti saritaan, nagpaliiwtayo ketdi. Ta no maipapan ti racial discrimination ti saritaan, uray no saan a direkta ti pannakairamraman, mariknatayo lattan iti pannakasagid-bassit gapu ta maysatayo a Kayumanggi.

Inkeddengtayo iti nagpaliiw laeng. Inamiris dagiti tugottayo ken naglabsanntayo iti literatura, a kas pagibasarantayo iti bukodtayo a kapanunotan. Isu a saantayo nga insigida a sinurat daytoy nga artikulo, ta addatayo laeng iti tengnga wenno iti igid. Ngem maipasiguradok iti kinaadda iti intay pannakairamraman iti tungtongan, kayattayo man wenno saan.

Iti sabali a banda, saan a nailaksid dagiti klasiko a libro nga intay nabasbasa nga abridged edition. Condensed wenno shortened a naipablaak para kadatayo a Filipino readership. Dagiti nalalatak a sinurat dagiti nalalatak a manurat. Naamiristayo nga adda met dagiti nasukatan a balikas—balikas laeng a saan ket a ti konsepto wenno idea. Adda pay dagiti naipatarus iti nalaglag-an a balikas tapno maawatan ken tapno maliklikan ti saan a nasayaat a panirigan nga ibunga ti patarus.

Kadatayo, iti bukodtayo a kapanunotan, makitatayo ti puntos wenno dagiti puntos a nagbatayan ti pannakabalbaliw kadagiti nasao a balikas; ngem kas iti maar-aramid iti Biblia ken dadduma pay a libro a nabasbasatayo, lalona kadagiti partuat ken aramid iti akademia ket inaramatda ti cross-reference wenno footnote a kas panangilawlawag.
Footnote a saan ket nga endnote a gagangay wenno nakairuamanen a maus-usar iti Literatura Ilokana a pangilawlawag ti author kadagiti balikas nga itudingtayo a mangibunga iti nakudrep a pannakaawat dagiti agbasbasa. Uray datayo, dagiti sinurattayo ken nagus-usartayo met iti endnote, lalona kadagiti dandaniwtayo.
Iti kapanunotantayo, mabalin daytoy a proseso tapno maliklikan iti nakana unay a susik ken saan a panagkikinnaawatan. Nabileg unay ti balikas.

Adu metten dagiti nabasbasatayo a koleksion dagiti ababa a sarita, a nagaramatan ti/dagiti editor iti footnote a kas panangilawlawag iti balikas a mapagduduaan wenno mangipaay iti nauneg nga interpretasion iti agbasbasa. Ket gagangay a basaentayo pay nga umuna ti footnote(s) sakbay nga ituloy ti basbasaen tapno nalawlawag iti intay pannakaawat iti basbasaen.

Ti nasao a nobela ni Mark Twain ket naaramid pay a kas pelikula ken naipatarus iti nadumaduma a lenguahe. Mairaman metten iti Tagalog. Ti ABS-CBN ti nangiserye idi pakpakauna ti 1990’s. Kadagidi a panawen, addatayon nga agsursurat kadagiti radio drama scripts ken dagiti anunsio.

Kadagidi a panawen, bassit pay laeng ti buridekmi, saan pay nga agiskuela. Ket tapno makaimakiniliaak iti maysa wenno dua nga script sakbay ti panagluluto, nasken a lukatan ti telebision ket il-illekanto metten ni buridek ni Huckleberry Finn. Nawaya a makasuratak.

No maminsan, nabileg unay ti balikas. Baliwanna dagiti panirigan ken pammati. Ti kapanunotan ti sabali ket saan nga isu ti kapanunotan ti sabali uray no sangsangkamaysa nga idea.

Ngem nakarkaro ti epekto daytoy no ti balikas ket maibilang a panangibaba ti puli. A kas iti mapaspasamak iti nobela ni Mark Twain.

Ti balikas a ‘nigger’ ket nababa la unay a balikas kadagiti nangisit. Saan a maitutop kadakuada. Maapektaranda wenno dakkel ti epektona dayta a balikas. Makasugkar. Ta kas kunatayo, nabileg unay ti balikas. Uray ti balikas nga ‘injun’ wenno Indian American ti nalawag a kaitutopanna.

Panggepda a sukatan dayta ‘nigger’ iti nalaglag-an a balikas ken panagdengngeg iti ‘slave’ tapno maikkat ti makasugkar a rikna dagiti maseknan.

Ti kangrunaan a rason ket mabasa daytoy a kunada: “To delete the word “nigger” from its 200-plus appearances in The Adventures of Huckleberry Finn by Mark Twain, and replace it with “slave,” is to evade the problem of education. It is to falsify a world as a precondition for teaching about it.”

Insungbat met ti kasungani, “There are vast differences between calling a character “nigger” and calling them “slave.” They are not interchangeable. Writers choose their words thoughtfully. Our words create, color, layer and texture and contextualize the stories we tell. The notion that one can change one of those carefully chosen words -- much less 219 of them -- to suit their perception of contemporary mores and eliminate the possibility of hurt sensibilities is an abdication of a teacher’s responsibility to illuminate and guide students through an unfamiliar and perhaps difficult text. What’s next? Substituting orange for red in a painter’s work because some observers find red too aggressive?”

Adda dagiti balikas a nalag-an iti maysa a puli ket nadagsen met iti sabali. Saan nga agpapada iti panagsaadna.

Kadatayo laeng, adda ti balikas a nalag-an iti sabali nga ili, idinto a nadagsen dayta iti sabali nga ili.

Ti balikas a ‘letse’ wenno ‘litsi’ iti probinsia nga Ilocos Sur, wenno kunaenta laeng nga iti ilimi a Narvacan ket nadagsen unay dayta a balikas a sumrek iti lapayag. Dayyegenna ti utek. Maysa a balikas iti panagunget, makaunget, manglais, mangibaba ken dadduma pay a negatibo a pakaiturongan.

Ngem iti La Union, ti balikas a ‘letse’ wenno ‘litsi’ ket maysa laengen a gagangay a balikas, nakalaglag-an a sumrek kadagiti lapayag, ta maibilang dayta a balikas a kas maysa nga ekspresion wenno arkos dagiti isawang.

No mapasamak dayta kadatayo nga Ilokano, kas maymaysa a puli ni Kayumanggi, anianto la ketdin a saan a mapasamak dayta a banag kadagiti saan nga agkapuli? Ti puraw ken ti nangisit?

Dayta ti mapaspasamak.

Ti balikas a ‘nigger’ kadagiti nangisit a puli ket nadagsen unay dayta a balikas a sumrek iti lapayag. Dayyegenna ti utek. Maysa a balikas iti panagunget, makaunget, manglais, mangibaba iti kinaasino ken dadduma pay a negatibo a pakaiturongan. Nalaglag-an no maaramat ti balikas nga ‘slave.’

Agpada dagiti dua nga agkasungani nga ayunanmi dagiti rasonesda. Awan ti tudoenmi nga al-alaenmi. Isu a ipaganetgetmi a masurotan koma dagiti agsungi a partido ti kapkapnekan tunggal maysa.@

Wednesday, March 09, 2011

Nom de Plume

Nagkaadun dagiti nabasbasak a komento ken panirigan kadagiti blogsites, websites ken nadumaduma a forum maipapan iti nom de plume wenno pen name. Kaaduanna iti nangibaga iti negatibo a reaksion ken saanda a napuntaan ti pudno a kaipapanan no apay a ti maysa a mannurat ket nagaramat iti nom de plume.

Nupay saanko nga ayunan dagiti komento ken panirigan ti kaaduan kadakuada saan met nga awanen iti panangrespeto ti kapanunotanda maipapan itoy. Ta imparangda laeng met ti kapanunotanda. Ta imbatadda laeng ti nawaya a kapanunotanda; nawaya ti asinoman a mangiyebkas ti kapanunotanna. Kas kawaya ti panagsuratan. Ket karbenganmi met ti maaddaan ti kapada a trato itoy a sinurat.

Saan nga agpapada dagiti rason no apay a nagaramat iti nom de plume ti maysa a mannurat. Malaksid nga iti tiempo ti gubat wenno rebolusion, a ti nom de plume ket isu met laeng ti us-usaren dagiti kabalieros a nom de guerre, sabalin daytoy a saritaan. Adda kabukbukodanda a rason, no aniaman dayta, adda kadakuadan dayta. Madakamat laeng siguro ti rason no apay a nagaramat apaman a masaludsod wenno madamag dagiti rasones no apay nga inaramidna dayta a banag. Adda ti kapkapnekanna a rason a saan a naibaga wenno naipaduyakyak agsipud ta awan met iti agamad. Wenno apay pay laeng nga ibaga ti kapkapnekan a banag no awan iti agdamag maipapan itoy?
Itoy a punto awan iti nangiparang a nagamad iti mismo author no di ket dagiti laeng kapanunotanda ti nagtaudan kadagiti insuratda. Nawaya ti panangitedda ti opinionda. Ngem no koma ta nagsaludsodanda koma ti sumagmamano wenno maysa a pangadawan ti konklusion iti naagapad a pannakiuman, dakdakkel koma iti ipaay a tung-ed ngem iti bukod laeng a kapanunotan.

Ngem kaadduanna, no saanen a madamag, saan metten a maibaga ti pudpudno a kinaasino ti nagaramat iti nom de plume. Agbalin lattan a kasta. Agbalin lattan a palimed. Maamuan laeng nga isu ti partikular a mannurat a nagaramat iti nom de plume no basaenen iti kabibiagna, bio-data wenno ti resume. Dagiti dadduma, uray itoy a banag ket saandan a madakdakamat. Bay-anda lattan dagiti nom de plume nga agbiag ken sisibiag iti ammo dagiti agbasbasa.

Itoy a punto, nalatlatak pay ketdin nga adayo ti nom de plume ngem ti makin-pen name. Binay-anda lattan a naipasngay ken agbiag a kas iti gagangay a tao ti nom de plume. Kas maysa a creative writer, ti makapataud iti naidumduma a karakter, nalatak ken pagdidinnamagan ket maysa a bunga ti arte. Ta mammarsua met ti maysa a creative writer. Pinarsuana dayta a persona. Inikkanna iti kababalin, ugali ken karisma nga ayaten ken ipateg dagiti tao wenno laisen ken guraen dagiti tao.

Iti met biang ti nom de plume, maibilang met a creative writing ti mangparsua iti maysa a nalatak unay a nom de plume. Pinarsua ni mannurat ti ‘author’ a nagaramat iti nom de plume. Dayta nga author ket adda kabukbukodanna nga anges ken biag.
No kasano iti kinarigat iti agparsua iti karakter a saan a matay iti agnanayon, narigrigat pay iti mangparsua iti nom de plume; daytay sumagmamano laeng iti makaammo kadayta a sikreto ti mannurat. Kaadduanna, a ti mismo a mannurat ken ti/dagiti kameng iti editorial a nagsuratanna iti makaammo laeng kadayta a ‘panagparsua’ ket lumabas pay dagiti tawen santo maamoan iti kinapudno. Kadagiti dadduma, saandan nga ibagbaga ta awan met iti agdamdamag. Agserbi laengen dayta a palimed ken paset iti creative writing.

No dadduma, nalatlatak pay nga adayo ti nom de plume ngem ti mismo a makinnagan. Nalatlataken dayta nom de plume ngem ti pudno a nagan. Awan iti maaramidan dita, no di akseptaren ti mannurat kadayta a banag. Adda ngamin iti lubong ti creative writing. Panagparsuaan.

Itoy a punto, addan dagiti sumagmamano a mannurat a nangisukat ti pudno a naganda idi nagbuniagda iti pinarsuada a nom de plume. Maysa ditan ni Ricardo Eliecer Neftalí Reyes Basoalto a taga Chile. Ngem iti panagsuratan iti daniw ad-adda nga am-ammo ken nalatlatak ti nom de plume a Pablo Neruda. Gapu itoy, inadaptaren ni Ricardo ti nagan a Pablo a kas legal a naganna para iti aniaman a transaksiones. Uray idi naawardan a kas 1971 Nobel Prize for Literature, naipasulin ni Ricardo ta kadagiti dandaniw ket daniw ni Pablo. Isu a ni Pablo, ti nom de plume, ti kalaingan a mannaniw a taga-Chile ken binibig ni Gabriel Garcia Marquez, ket kunana, "the greatest poet of the 20th century in any language.” Ni Marquez a taga pagilian ti Columbia ti immawat met iti Nobel Prize for Literature idi 1982 ken nangipauso ti sinurat a magical wenno magic realism.

Adu dagiti nom de plume a nalatlatak nga adayo ngem ti pudno a nagan dagiti mannurat. Aduda ngem mangdakamattayo laeng iti sumagmamano. Kas koma ti bigbigbigetayo a mannurat a ni Anatole France, maysa met gayam a nom de plume ni Jacques Anatole François Thibault. Ken ti paboritotayo a mannurat, nga eksperto iti twist ending, ni O. Henry, maysa met gayam a nom de plume ni William Sydney Porter. Ni Mark Twain, a maysa a nom de plume, nalatlatak pay nga adayo ngem ni Samuel Langhorne Clemens a makinnagan; ad-adu iti makaam-ammo iti lubong ken ni mannurat ken philosopher ni Voltaire a maysa laeng a nom de plume ni François-Marie Arouet. Ti nalatak a mannaniw a ni Joyce Kilmer ket Alfred Joyce Kilmer ti pudno a naganna.
Iti agdama, nagadu dagiti libro ni Ayn Rand kadagiti bookstores ken nagbalbalinda pay a best seller. Pudno la unay a nalatak ni Ayn Rand a nom de plume ni Alisa Zinov'yevna Rosenbaum. Uray ti nalatak a mannurat ti “Harry Potter” a ni J. K. Rowling ket awan met kano iti katukadna dayta “K” iti nagan ni Joanne Rowling a makinnagan a pudno. Awan ti middle initial ni Joanne.

Iti literatura Ilokana, adu met dagiti nagar-aramat iti nom de plume. Maysa ditoyen ni Juan Hidalgo, Jr. a nagaramat iti dua a nagan ti babai a kas nom de plume, ti Juliet Zamora ken Ruby Peña Rosal.

Babai? Wen, adda a dagiti mannurat a lallaki a nagaramat iti nagan ni Pinay a kas nom de plume. Kas kada, Rio Alma ni Virgilio Almario, Ester Aragon ni Efren Abueg, ken ti nalatak unay a Lola Basyang ni Severino Reyes.

Uray ni nalatak unay a Francisco Baltazar ket nom de plume ni Francisco de Cruz Balagtas. Uray idi panawen ti Kastila, Amerkano, Hapon, panawen ti rebolusion, ket ita a panawen ket nagar-aramat dagiti mannurat ti nom de plume.

Ngem ti kaaduanen ti nom de plume a mannurat ket ni Marcelo H. del Pilar a nagaramat iti sangapulo ket tallo a nagan. Puonayen! Isuda dagitoy, Plaridel, Dolores Manapat, Piping Dilat, Siling Labuyo, Kupang, Haitalaga, Patos, Carmelo, D. A. Murgas, L.O. Crame, D.M. Calero, Hilario, M. Dati.

Adu dagiti nalalatak a mannurat a nagar-aramat itoy. Babai man a mannurat wenno lalaki. Umuna, saan a panangilemmeng ti kinaasino a kas iti panangipagarup ti kaaduan no di ket ti kinawaya ti asinoman nga agdakiwas sadinoman iti kayatna a papanan nga awan iti sungsungbatanna a reaksion maigapu iti kinaasinona iti dayta a sinuratna. Adda kabukbukodanna a biag a maiduma iti kabibiag iti pinutarna wenno pinarsuana a karakter. Ta rumbeng laeng nga agsina ti biag ti mannurat iti pinutarna.
Makadua, saan a showy wenno naparammag a mannurat ti agar-aramat wenno nagaramat iti nom de plume. Dayta ti agdadata a kinapudno. Saanna a lubong ti agsao iti nagapuananna. Saanna nga ibaga iti asinoman wenno ipannakkkel ti nagapuananna. Umanayen nga isu ket isu.

Kaniak a biang, saantayo a kabukbukodan iti panagsuratan. Inakemtayo laeng daytoy a naikumit kadatayo a pagrebbengan no maibilang a pagrebbengan daytoy. Adda awis iti kaunggan a tungpalentayo wenno pagustoantayo total awan met ti mapukaw kadatayo no intay aramiden. Daydiay nga awis ket isu ti panagsurat. Saan ngarud a dakkel nga aspeto a karaman ti kinaasino kadaytoy a banag.

Ti makinkukua daytoy a kinasirib awan sabali no di Mannakabalin. Adda pay aya sabali? Inaramatnaka laeng a mangipaduyakyak ti kinaadda ti pannakabalinna wenno binagaannaka laeng a kabaelam met ti kas iti kabaelan dagiti tangtangaden ken pinagraeman. Saanmo a kukua. Nagubbog laeng kenka dagiti balikas nga adda iti nagtaudanna. Nagburayok kenka. Naaramatka laeng a nagubbogan. Saanmo a kukua, ta apagbibiittayo laeng met ditoy a lubong. Agtalinaed dagita nga ubbog ti kinasirib iti lubong. Ngem sika, panawamto daytoy a lubong. Saanka nga agnanayon ditoy. Ngem daytoy a kinasirib a simmakduan ken imminuman dagiti bituen ti literatura ket addanto latta ditoy lubong, ta agnanayon met ti kinaadda ti Mannakabalin; isu a ti dayag ken pannakabalinna ket agnanayon ti kinaaddana.

Immaytayo ditoy a lubong. Adu dagiti bukel ni ayat nga intay naimatangan. Maysa ditan ti panagsuratan. Kas napili a nakakita iti ayat, akmentayo laeng ti paset a pannakaipaduyakyak wenno aramiden laeng ti paset nga intay pinidut ken ipaduyakyak. Iti ayattayo nga agsantak daytoy nga ‘ayat’ iti sumarsaruno a kaputotan. Wenno pimmiduttayo laeng kabayatan iti intay panagdaliasat.

Saan ngarud a pagdidinnuskitaran no apay a nagaramat ti nom de plume ti maysa a mannurat. Agpapada dagiti rason a napintek, nga isu dayta iti pannakipaset wenno pinatgan ti kiddaw a nasken a makipaset kadayta nga aramid.

Kaniak a biang, saanak pay laeng a konektado iti Saringit Chronicle ken Tawid News Magasin, agar-aramatakon kadaytoy. Saan nga importante a magemgeman ti nagan a kas mangitayok iti kinalatak no di ket umanayen iti pannakilaok ken nakigamulo iti nagan ti arte. Mas importante ti naaramidan ngem ti kinaasino ti nangaramid; total, kas nasaotayon, adda ti nagtaudan dayta a naaramidan. Saan a kukua.

Adda ti sumagmamano a nom de plaume nga intay ar-aramaten iti agdama. Ngem kas nakunatayon, saan a ti kinaasino ti nangaramid no di ket ti napateg, ti naaramidan. @