Tuesday, March 15, 2011

Nabileg Ti Balikas

Iti maudi a lawas ti napalabas a tawen ken dagiti umuna nga aldaw itoy a tawen, kapudpudotanna la unay a tungtongan iti internet ti maipapan iti klasiko a nobela ni Mark Twain “The Adventures of Huckleberry Finn.” Adda ti reprinting daytoy, ket ti balikas a ‘nigger’ ket masukatan babaen iti ‘slave’ ta daytoy kano ti maitutop iti agdama a panawen, segun kadagiti agiprinta.

Napasamak ti nagduduma a reaksion ken diskusion.

Saan la ngamin a ti balikas a masukatan ti yan ti argumento no di ket ti maparnuay nga epekto dagiti agsupadi a panirigan. Nalawa unay ti sinakop dagiti argumento.
Masagid ngamin ditoy ti kinaasino ti puli ken ti maitutop nga edukasion. Adda met ti nagbatayan dagiti saan a mangayat iti ‘editing’ ta makuna nga agbaliwen ti idea ti author. Nabileg ti balikas, ta ikeddengna ti panirigan ken pannakaawat.

Saan a nailaksid kadatayo ti kinabara ti diskusion. Adu iti intay nagpaliiwan kadagiti nadumaduma a kapanunotan dagiti readers dagiti artikulo maipapan itoy. Panggep ngamin daytoy iti pannakairuar iti kabarbaro nga edition a nasukatan dagiti balikas a ‘nigger’ iti ‘slave’ ken ti ‘injun’ iti Indian tapno kano maliklikan ti saan a nasayaat nga epektona iti edukasion dagiti nangisit a Kano. Adu iti nangayat ti pannakabalbaliw dagiti balikas. Adu met iti saan a nangayat iti pannakabalbaliwna.

Saantayo a nakibiang iti tungtongan. Nagpaliiw laeng. Nagobserba. Inamiris dagiti argumento ken rasones iti agsumbangir.

Kalpasanna, inaramidtayo daytoy a sinurat. A kas pangipeksaantayo met ti kapanunotantayo maipapan itoy ken ti reaksiontayo.

Tinimbang a nalaing ti nagbatayantayo. Ta iti kapanunotantayo ket ngamin saan unay a madlaw ti epektona daytoy a banag kadatayo; ta ngamin maibilang a racial issue daytoy lalona kadagiti kadagiti nangisit a marikna iti pannakaibaba. Saantayo a nakibiang ta saantayo a narikna ti kinadagsen dagiti balikas iti kas iti kinadagsen unay a marikrikna dagiti maseknan. Nalabit a ti rason ket addaantayo met iti kabukbukodan a pakasaritaan a maiduma la unay iti pakasaritaan kadagiti nangisit ken puraw. Dagita nadakamat a balikas ket saantayo unay a narikna unay iti pannakasagid ta maiduma la ngarud met ti pulitayo, maysa a Kayumanggi. No nasagid man bilang saan a direkta, ngem karaman wenno nairaman iti tungtongan no ibasar ti pakabuklan ti saritaan ket maipapan iti racial discrimination.

Nupay kasta, a ditayo nakiraman iti saritaan, nagpaliiwtayo ketdi. Ta no maipapan ti racial discrimination ti saritaan, uray no saan a direkta ti pannakairamraman, mariknatayo lattan iti pannakasagid-bassit gapu ta maysatayo a Kayumanggi.

Inkeddengtayo iti nagpaliiw laeng. Inamiris dagiti tugottayo ken naglabsanntayo iti literatura, a kas pagibasarantayo iti bukodtayo a kapanunotan. Isu a saantayo nga insigida a sinurat daytoy nga artikulo, ta addatayo laeng iti tengnga wenno iti igid. Ngem maipasiguradok iti kinaadda iti intay pannakairamraman iti tungtongan, kayattayo man wenno saan.

Iti sabali a banda, saan a nailaksid dagiti klasiko a libro nga intay nabasbasa nga abridged edition. Condensed wenno shortened a naipablaak para kadatayo a Filipino readership. Dagiti nalalatak a sinurat dagiti nalalatak a manurat. Naamiristayo nga adda met dagiti nasukatan a balikas—balikas laeng a saan ket a ti konsepto wenno idea. Adda pay dagiti naipatarus iti nalaglag-an a balikas tapno maawatan ken tapno maliklikan ti saan a nasayaat a panirigan nga ibunga ti patarus.

Kadatayo, iti bukodtayo a kapanunotan, makitatayo ti puntos wenno dagiti puntos a nagbatayan ti pannakabalbaliw kadagiti nasao a balikas; ngem kas iti maar-aramid iti Biblia ken dadduma pay a libro a nabasbasatayo, lalona kadagiti partuat ken aramid iti akademia ket inaramatda ti cross-reference wenno footnote a kas panangilawlawag.
Footnote a saan ket nga endnote a gagangay wenno nakairuamanen a maus-usar iti Literatura Ilokana a pangilawlawag ti author kadagiti balikas nga itudingtayo a mangibunga iti nakudrep a pannakaawat dagiti agbasbasa. Uray datayo, dagiti sinurattayo ken nagus-usartayo met iti endnote, lalona kadagiti dandaniwtayo.
Iti kapanunotantayo, mabalin daytoy a proseso tapno maliklikan iti nakana unay a susik ken saan a panagkikinnaawatan. Nabileg unay ti balikas.

Adu metten dagiti nabasbasatayo a koleksion dagiti ababa a sarita, a nagaramatan ti/dagiti editor iti footnote a kas panangilawlawag iti balikas a mapagduduaan wenno mangipaay iti nauneg nga interpretasion iti agbasbasa. Ket gagangay a basaentayo pay nga umuna ti footnote(s) sakbay nga ituloy ti basbasaen tapno nalawlawag iti intay pannakaawat iti basbasaen.

Ti nasao a nobela ni Mark Twain ket naaramid pay a kas pelikula ken naipatarus iti nadumaduma a lenguahe. Mairaman metten iti Tagalog. Ti ABS-CBN ti nangiserye idi pakpakauna ti 1990’s. Kadagidi a panawen, addatayon nga agsursurat kadagiti radio drama scripts ken dagiti anunsio.

Kadagidi a panawen, bassit pay laeng ti buridekmi, saan pay nga agiskuela. Ket tapno makaimakiniliaak iti maysa wenno dua nga script sakbay ti panagluluto, nasken a lukatan ti telebision ket il-illekanto metten ni buridek ni Huckleberry Finn. Nawaya a makasuratak.

No maminsan, nabileg unay ti balikas. Baliwanna dagiti panirigan ken pammati. Ti kapanunotan ti sabali ket saan nga isu ti kapanunotan ti sabali uray no sangsangkamaysa nga idea.

Ngem nakarkaro ti epekto daytoy no ti balikas ket maibilang a panangibaba ti puli. A kas iti mapaspasamak iti nobela ni Mark Twain.

Ti balikas a ‘nigger’ ket nababa la unay a balikas kadagiti nangisit. Saan a maitutop kadakuada. Maapektaranda wenno dakkel ti epektona dayta a balikas. Makasugkar. Ta kas kunatayo, nabileg unay ti balikas. Uray ti balikas nga ‘injun’ wenno Indian American ti nalawag a kaitutopanna.

Panggepda a sukatan dayta ‘nigger’ iti nalaglag-an a balikas ken panagdengngeg iti ‘slave’ tapno maikkat ti makasugkar a rikna dagiti maseknan.

Ti kangrunaan a rason ket mabasa daytoy a kunada: “To delete the word “nigger” from its 200-plus appearances in The Adventures of Huckleberry Finn by Mark Twain, and replace it with “slave,” is to evade the problem of education. It is to falsify a world as a precondition for teaching about it.”

Insungbat met ti kasungani, “There are vast differences between calling a character “nigger” and calling them “slave.” They are not interchangeable. Writers choose their words thoughtfully. Our words create, color, layer and texture and contextualize the stories we tell. The notion that one can change one of those carefully chosen words -- much less 219 of them -- to suit their perception of contemporary mores and eliminate the possibility of hurt sensibilities is an abdication of a teacher’s responsibility to illuminate and guide students through an unfamiliar and perhaps difficult text. What’s next? Substituting orange for red in a painter’s work because some observers find red too aggressive?”

Adda dagiti balikas a nalag-an iti maysa a puli ket nadagsen met iti sabali. Saan nga agpapada iti panagsaadna.

Kadatayo laeng, adda ti balikas a nalag-an iti sabali nga ili, idinto a nadagsen dayta iti sabali nga ili.

Ti balikas a ‘letse’ wenno ‘litsi’ iti probinsia nga Ilocos Sur, wenno kunaenta laeng nga iti ilimi a Narvacan ket nadagsen unay dayta a balikas a sumrek iti lapayag. Dayyegenna ti utek. Maysa a balikas iti panagunget, makaunget, manglais, mangibaba ken dadduma pay a negatibo a pakaiturongan.

Ngem iti La Union, ti balikas a ‘letse’ wenno ‘litsi’ ket maysa laengen a gagangay a balikas, nakalaglag-an a sumrek kadagiti lapayag, ta maibilang dayta a balikas a kas maysa nga ekspresion wenno arkos dagiti isawang.

No mapasamak dayta kadatayo nga Ilokano, kas maymaysa a puli ni Kayumanggi, anianto la ketdin a saan a mapasamak dayta a banag kadagiti saan nga agkapuli? Ti puraw ken ti nangisit?

Dayta ti mapaspasamak.

Ti balikas a ‘nigger’ kadagiti nangisit a puli ket nadagsen unay dayta a balikas a sumrek iti lapayag. Dayyegenna ti utek. Maysa a balikas iti panagunget, makaunget, manglais, mangibaba iti kinaasino ken dadduma pay a negatibo a pakaiturongan. Nalaglag-an no maaramat ti balikas nga ‘slave.’

Agpada dagiti dua nga agkasungani nga ayunanmi dagiti rasonesda. Awan ti tudoenmi nga al-alaenmi. Isu a ipaganetgetmi a masurotan koma dagiti agsungi a partido ti kapkapnekan tunggal maysa.@

No comments: