Friday, February 18, 2011

Literatura Panagbaniaga

Maysa kadagiti ingpek a mabasa no di man masurat iti Iluko ket maipapan iti “literatura panagbaniaga” wenno travel literature. Napintas dagiti travel literature iti English a nabasbasakon kadagiti nadumaduma a magasin ken uray iti internet. Naidumduma ti ngayedda ket makaabbukay rikna. Naisalsalumina a panangiladawan iti paliiw ken eksperiensa. Tenglienda ti anges kabayatan iti panagbasa ket saan a mapupuotan a ti padas ken paliiw ti author kadaydiay a lugar nga inna nagpassiaran ket mairamanka metten nga agbasbasa a nagpassiar. Mairayoka kadagiti argumento ken komento ken kapanunotan ti author. Isu a napintek la unay dayta nga ingpen a pannakasurat.

Ket no dadduma, wenno kadagiti dadduma, pasaray awaganda daytoy iti travelogue. Ta saannaka laeng nga ipassiar daytoy a sinurat no dipay ket iparaman, ipakita, ipangngeg, iparikna ti karirikna ken situasion ti sakupen a lugar wenno luglugar a nadakamat itoy sinurat.

Ta ania ngamin daytoy a sinurat?

Travel literature is travel writing of literary value. Travel literature typically records the experiences of an author touring a place for the pleasure of travel. An individual work is sometimes called a travelogue or itinerary. Travel literature may be cross-cultural or transnational in focus, or may involve travel to different regions within the same country. Accounts of spaceflight may also be considered travel literature.

Literary travelogues generally exhibit a coherent narrative or aesthetic beyond the logging of dates and events as found in travel journals or a ship's log. Travel literature is closely associated with outdoor literature and the genres often overlap with no definite boundaries. Dayta man ti nadakamat iti reference daytoy a sinurat.

Isu nga inissemak met idi iti makaisurat piman uray maysa laeng. Ngem naituntunkua, agingga iti agdama, ket diak pay nakasurat. Nagpatingga laeng iti essem. Ngem itan tapno agminar ken agbukar manen ti essem, isu man laengen ti topikotayo itoy kolumtayo ta awan iti masiriptayo nga isurat, he-he!

Iti napaliiwko kadagiti nabasbasakon a travel literature ket agdepende iti intension wenno panggep no apay a sinurat dayta. Bukodko a paliiw dayta. Ket amin a definition maipapan itoy ket korek ken maitutop la unay. Daydiay intension ti mangidiktar no ania daytoy. Ta saan a basta suraten lattan nga awan iti pakaisangratanna wenno intension.

Maitugotam pay ditoy no ti author ket maysa a batikano a descriptive writer wenno informative writer. Agduma manen dagitoy a klase ti mannurat. Saanda a maymaysa.

Kas pagarigan, ti informative writer ket maysa a mannurat iti journal, travel guide, research guide. Masurat ti account wenno data maibasar iti nakita, nangngeg, napaliiw, ken dadduma pay. Masurat daytoy a kas factual wenno base on fact.

Iti maysa a batikano a descriptive writer, saanna a basta suraten lattan ti eksperiensana, no di ket isakabna daytoy iti porma ti sinurat nga umayon kadayta a pangngep. Masurot latta dagiti annuroten ti porma a napili. Ket mapili dagiti maidatag a detalie iti sinurat, ket iyataday daytoy iti nakaisakabanna a klase genre.

Nakadkadlaw ditoy iti panagaramat iti nabuslon a panangilawlawag. Ekspektarem ngarud iti adu a wagas ti panangilawlawag a mangtengngel ti anges iti agbasbasa tapno maiyagus iti yuyeng ti eksperiensa a basbasaenna. Namsek kadagiti adjectives, adverbs ken clauses. Agsipud ta personal nga eksperiensa, adda ngarud dagiti komento, maidatag nga argumento, kapanunotan ken naipangpangruna la unay ti panagdayaw.

Iti paliiwko adda dagiti sumagmamano nagballigi a descriptive writer a nangsurat itoy ket naisakab iti sinurat kas CHARACTER STORY. No character story no kunatayo, dua iti posible a pangisakaban itoy. (1) Masurat ditoy dagiti kababalin, aramid, ugali, pammati ti maysa a tao. 2) Masurat dagiti aramid, ugali, kababalin iti maysa a lugar (i.e., purok, barangay, ili, probinsia, kdp.).

Dayta maikadua a pannakaisurat ti character story iti naynay a maaramat iti panagsurat iti travel literature.

Ta kuna ti reference-tayo, “travel literature is defined as the narrative accounts written about an individual or group's encounter with another place…” Eksperiesa iti panagbaniaga.

Kunana pay: These writings, also referred to as travelogues, recount in detail the writer's experiences and perceptions of that place. Travel literature, however, should not be confused with travel guides, which provide readers with more pragmatic information about a specific place.

Isu a nalawag a pagdiligen dagiti sinurat segun iti intension. Ket dayta nga intension, posible nga informative wenno descriptive. No informative ti panggep, agsuratka ngarud iti travel guide. No descriptive met, isu dayta ti intay sarsaritaen.

Nupay makuna a napaypaysu nga eksperiensa ti sinurat, naisakab daytoy iti porma ken annuroten a kas maiyataday no ania a klase ken genre. Ken gagangay a ti kangrunaan a suraten ket ti naisalsalumina a makita iti dayta a lugar wenno luglugar a sakopen. Iparikna ti pitik dayta a lugar/luglugar. Ipananam kern aminen a kasapulan tapno ti sinurat ket agbalin a makaay-ayo.

Kas pagarigan koma, no iti lugar a masakopan dayta a sinurat ket maipapan iti panagbaniaga wenno panagpasiar ti maysa a ganggannaet iti sibubukel a probinsia ti Ilocos Sur. No informative dagiti laeng napipintas a banag ti maisurat. Gagangay a dagiti paset wenno lugar a yan dagiti napipintas a buya, natural man ken saan.

Ngem iti descriptive writing, saan a kastoy iti pannakaisuratna. Masapul a panunoten a nalaing ni mannurat no ania dayta a naisalsalumina a banag nga awan iti sabali a lugar. Dayta iti suratenna. Dayta a kinaisalsalumina iti iladawanna a pakaawisan iti immatang. Ta ti kinaisalsalumina ket kinaisangsangayan iti kayatna a sawen. Isu dayta ti sentro ti sinurat. Isu dayta ti pangabil ti sinurat.

Kas pagarigan manen ditoy probinsiatayo nga Ilocos Sur. Ania koma iti maisurat para iti descriptive literature nga awan iti sabsabali a lugar nga adda iti probinsia?

Kas pagarigan ta sinuratna ket maipapan iti maipapan ti eksperiensana maipapan iti lenguahe a napaliiwna iti probinsia. Addaan ti probinsia iti dua a klase ti pagsasao. Adda ti Iluko dagiti taga-patad ket adda met ti sabali nga Iluko dagiti taga-sang-at wenno iti kabambantayan. Agduma dagitoy. Isu dayta ti ikkanna iti preperensia.

Agduma ti patneng nga Iluko iti Cordilleran Iluko. Cordilleran Iluko iti pangawagtayo iti Iluko iti kabambantayan. Highland Iluko a kuna ni kalatakan a historian ken linguista iti Siudad Dagiti Saleng, ni Dr. Morr Pungayan. Katulad la unay ti Cordilleran Iluko wenno ti Iluko iti Cordillera ti Iluko dagiti Upland Town ti Ilocos Sur.

Ket agsipud ti sinuratna ket naisangsayan nga awan iti sabali a lugar, a kas iti dua a klase ti Iluko. Nayunanna met laeng maipapan iti lenguahe; ta isu ngarud ti subject a topikona. Kas pagarigan, napaliiwna manen nga agsabali ti bengngat ti Umuna a Distrito ti probinsia iti Maikadua a Distrito.

Iti Umuna a Distrito, nabasa ken nalukneng nga Iluko iti inna mangngeg. Iti Maikadua a Distrito ken nakamagmaga ken nakatangtangken ti bengngat. Di kadi naisalsalumina nga ekspiriensa ti sangsangaili a mangsurat ti travelogue ti probinsia?

Agtinnag a maysa a character story no isu ti nangisakaban, a kas iti nadakamat. Ket masapul ngarud a masurot dagiti annuroten iti panagsurat iti character story tapno maragpat ti ngayedna.

Iti rigatna wenno iti alsemna a di maikideman, manmano dagiti sinurat a rumuar a kastoy iti Iluko. No adda man dagiti mannurat a makaisurat itoy a klase, saanna a maipidua. Ti makuna a risiris itoy a klasipikasion ket nalag-an no dipay ket awan a pulos.

No ti sinurat ket ti maipapan iti kababalin, ugali ken kapanunotan ti maysa a tao, daydiay laeng met ti inka insurat ta maysa la ngarud a character story daytoy.

Descriptive writing, sometimes called "showing writing" is writing that describes a particular person, place or event in great detail. Descriptive writing uses a lot of flowery adjectives and adverbs to describe what is going on or how something appears.

Travel literature, however, should not be confused with travel guides, which provide readers with more pragmatic information about a specific place. Where travel guides are informative, travel literature is descriptive, impalawag ti referencetayo. Isu a saan koma a mariro ti asinoman a mangayat a mangsurat. @

2 comments:

Jim Agpalo (Ka Iddo) said...

pinadastayo iti nageksperimento itay nabiit....urayentayo no ania dagiti komento...

Penteser said...

Manong Jim,

Mayat daytoy, Kakang. Hapo, i-travelmo koma nga ipan idiay Bilingual Pen, hehehe.

God bless, Manong and thank you kadagiti ipadpadigom a kur-it/paliiw.

Sherma