Saturday, March 27, 2010

Ti Pugot iti Kayo a Bangar





UBING pay laeng ti kidem a rabii. Karugrugi pay laeng dagiti kuriat, riari ken andidit iti agkonsierto. Tumanaguob met ni Labang. Namintallon a binugtak ni Tinay nga asawa ni Siso ngem saan nga agsardeng nga agtaguob.

“Papanam kadi Siso, lakay? Isagsaganam met dayta lampam?”

“Innak man agsilaw idta igid ti baybay, baket. Napia la a sidaen no bigat ti madilamotan. No adda ti kawadwadanna, di adda ti inka isursor nga ilako.”

“Igid ti baybay, kunam?”

“Wen. Apay ngarud a dimmakkel dayta mulagatmo?”

“Dika mapmapaniti batog ti dakkel a bangar, lakay. Delikado sadiay. Isarsarakmo dayta karadkadmon!”

“Apay ket a delikadon nay? Ket no sadiay ti yan dagiti adu a pusit! lalona no kastoy a panagsasabong ti bangar, kaaduna pay ti kurita ken laki!”

“Adda kano pugot nga aggigian idiay!”

“ Pugot?Mamatika met! Napugot amin a mangngalap a! Adda ketdin napudaw a bumabatok met?”

“Dika mamati?”

“Natural! Minamauyong laeng dayta, ania?”

“’Su a no dimo kayat ti pabagbagaan.”

“Ammom, baket, adda ti suspetsak a parnuay laeng dayta.”

“Ania koma ti rason a parnuay, aber?”

“Ket tapno masolo ti nangparnuay dayta a saosao ti agsilaw ken agkalap sadiay batog ti bangar. Ta sadiay ngamin ti yan ti apon dagiti ikan, kurita, pusit ken laki!”

“Ket no nakita kano da Pari Andong ken Pari Mario idi rabii! Nagbato kano pay!”

“Ket daydiay agipadpadamag a ti naginpupugot, ania la ketdin. Binatona ida, ket kustonay met ti tarayen dagiay dua a kikiok, he-he!”

Saanen a naigawid ni Tinay ti asawana.

Awan pay ti maysa nga orasna ket dandanin napno ti alat ni Siso. Kunkunana iti bagina a nakatiamba. Dadakkel dagiti rugso ken malaga a nasilawanna. Panaenna dagitoy no saan a mabalin nga usaren ti takkabanna.

Nakaangot iti kasla nakadangdangro. Ngem dina inkaskaso. Ad-adda ketdi ti ragsakna nga agsilaw.

“Agawaam lalaki ta ibingayannakto.” Nabangag ti timek.

Tinaliaw ni Siso ti naggapuan ti timek. Limmabba ti ulona. Dimmakkel dagiti mulagatna. Timmakder dagiti dutdutna. Maysa a dakkel a parsua. Dutdutan. Adda ammalna tabako. Nagaatiddog ti kuko dagiti ramay dagiti saka ken imana. Kasla kadakkel ti putan ti kumpay dagiti matana a nakalablabbaga a kunam la no kuneho. Nakadangdangro.

“M-maysa a pugot?”

Naggarakgak ti datdatlag a parsua.

Ket simiagen ni Siso.

“No kunakto met ngamin kenka! Dikanto met ngamin mamatpati ita, ania nay?” Masemsem ni Tinay ta nalukag ti pannaturogna. Simmangpet ni Siso nga agpaypayegpeg ti butengna. Naiyawidna ketdi ti lampa ken ti nakalapanna ngem dina malagipen no dinno ti nakabatian ti takkaban ken ti panama.

“Apay met itan nga adda ti agparparang a di katatawan iti igid ti baybay?”

“Kuna ni Apong Ullang a no kastoy a panagsasabong ti bangar, ket agparang dagiti pugot. Kaay-ayoda ngamin dagiti pugot a pagapunan ti agsabsabong a bangar.”

“Kasta?”

“Wen. Ket kuna pay ni Apong Ullang a mangngagas ket kaay-ayo kano dagiti pugot ti angot ti sabong ti bangar.”

“Ket no nagbangsit!”

“Nabangsit met dagiti pugot, saan kadi? No nabangsit ti parsua, di kaay-ayona met ti bangsit!”

Iti sumaruno a rabii, maysa pay a kapurokan ni Siso ti saan met a mamati. Igawgawid met ni Lita ni Milio a lakayna. Ngem nagpilit latta ti ama dagiti tallo nga ubbing.

“Imbag la a balonen dayta anakmo a mapan agiskuela.”

“Ngem saan nga idiay yan ti bangar a! Nagdinamag la ngaruden ti kinaada ti agparparang sadiay!”

“Ket saanak met a mapan sadiay!”

Ngem nagulbod laeng daytoy iti asawana. Nagderetso ketdi a napan iti batog ti bangar. Ket sadiay, nagpiesta iti inna panagpana ken panagtakkab iti ikan, pusit ken kurita ken laki.

Ngem kabayatan iti ganasna nga agkalap, nagparang kenkuana ti pugot. Uray la agtigerger ti butengna a simmangpet iti balayda.

“Pagdaksanna ket ti bangad ken ulbod, ta maisarsarak ti karadkadna!” Indillaw ni Lita ken ni Milio.

Nagdinamag iti pannakasarak da Siso ken Milio ti pugot. Aminen ket mabuteng nga umasideg pay iti yan ti bangar. Uray iti tengnga ti aldaw ket likliklikanen dagiti pumurok ken dagiti amin a makaammo iti umasideg iti bangar.

“Nakatugaw iti tangrib iti igid, pari Siso! Adda pay ti ammalna a tabako.”

“Kasta met ti pannakakitak kenkuana, Pari Milio.”

“Mabutengakon nga agsilaw iti rabii. Amangan no ilemmesnak pay.”

“Uray siak. Iti laengen aldaw nga agkalapak.”

“Ania ngata iti nasayaat nga aramiden tapno mapapanaw daydiay a pugot, pari? Sayang, nakalamlames pay ngarud sadiay a lugar!”

“Ngarud a.”

“Ania ngata pari no kasaota ni Apong Ullang?”

“Nga?”

“Agdamagta a no kasano a patakiasen daydiay a pugot!”

Sinarak da Siso ken Milio ti baket a mangngagas.

“Pugot, kunayo?”

“Wen, apong.”

“Iti yan ti bangar?”

“Wen, apong. Nakalamlames pay ngarud sadiay.”

“Ania a bulan ita aya?”

“Lenned, apong.”

“Ti nagan ti bulan ti kayatko a sawen.”

“Nobiembre, apong. Agtapos pay ketdin a”

“Panawen ngarud ti panagsasabong ti bangar. Isu nga adda manen dagita a pugot.”

“Kasano a papanawen, apong?”

“No kayatyo la ketdi ken kabaelanyo, isurok kadakayo ti aramidenyo.”

Nagtinnaliaw dagiti agkumpari.

“No siak laeng a bukbukod, mabutengak!”

“Lalo kaniak a.”

“Di dakayo a dua a!”

Nagpinnerreng manen dagiti agkumpari.

“Rabii wenno aldaw, apong?”

“Agsapa. Iti eksakto a sumingising ni apo Init iti panangiwayatyo ti kontra pugot!”

Nariwet pay ngem nagsaraken dagiti agkumpari. Inturturedda ti napan iti igid ti baybay. Sumingising ti init idi immasidegda iti puon ti bangar. Eksakto a masilnagan ti raya ti init ti puon ti bangar idi inwayatda ti medios iti panangpapanaw iti pugot.

“Naimbag la ketdin, Pari Siso ta adda pay la ti iduldulinko a kuadrado a lansa.”

“Wen ngarud pari. Naimbag la unay a.”

“Tallo kano, pari. Ket patrayanggulo iti panangipalokta.”

“Ipalokmo ngaruden dagita, pari, ta irugik metten a pintaan iti iti krus ti puon. Puraw ti ipintak. Napalalo no agparangto pay laeng ti pugot!”

Nagtulagan dagiti dua nga agkumpari iti agkalap iti karabianna. Nangitugotda iti sagduduada nga alat a pagikabilan iti masilawanda. Adda pay ti supotda.

Naragsakan unay dagiti agkumpari ta adu ti nakalapanda. Napnapno dagiti pagikabilanda.

Saan metten a nagparang ti pugot.

Idi kinasao ni Siso ni apong Ullang no apay a saan nga nagparang kadakuada ti pugot, kuna ti baket a mangngagas: “Kabuteng ti pugot ti kuadrado a lansa. Ken ti puraw a krus. Saanyo kadi a mapaliw a dagiti duduogan a kayo ket makakitakayo iti naipalok a kuadrado a lansa?”

Nangtungtung-ed ni Siso.

“Daytoy ti rason no apay a makakitatayo iti kuadrado a lansa a naipalok kadagiti dadakkel a pinuon ti kayo. Nalabit nga adda ti naggigidian dita a pugot ket pinapanaw dagiti umili.”

Nakakitakayo kadi metten iti kayo a napalokan iti kuadrado a lansa? Saankayo itan a masdaaw kadayta . #

Thursday, March 18, 2010

Dagiti Sarsarita-parparaangan



Saan a nakaskasdaaw iti pannakangngeg kadagiti sarsarita-parparaangan. No sadino ti nagtaudan dagitoy, awan ti masinuo a direkta a nagramotanna. Awan ngarud ti establisado a sungbat. Daytay nalaka a matarusan dagiti palawag no apay nga adda ken timmaud. Ngem nalawlawag pay ngem iti nakamulagat nga agmatuon ti kinaadda dagitoy. Saan a masungbatan no sadino ti nagtaudanna ngem agsipud ta Ilokano dagitoy a sarsarita, pasetda ngarud kadagiti Ilokano piksion wenno paset dagiti nagtitinnawidan iti dila a sarsarita idi ugma wenno ti oral literature.

Nabaknang ni Ilokano kadagiti Oral Literature. Pagarigan laengen ti Bago Oral Literature nga inadakan dagiti agsuksukisok ken kaaduanna iti nagsaad kadagiti research papers ken journals kadagiti nadumaduma nga eskuelaan. Sumagmamano metten iti intay sinurat maipapan kadagitoy.

Ngem itoy a sinurat, isu man iti panagtaldiap kadagiti sarsarita-parparaangan. Saan siguro a naimaldit, ta ngamin nagtitinnawidan dagitoy a sarsarita babaen iti dila. Saanko nga ammo no apay nga adda dagitoy a sarsarita-parparaangan. Ngem maisarita dagitoy kadagiti ummong (okasion man wenno saan) a kas paset iti tungtongan. Kas paset ti topiko wenno isu a mismo ti topiko a pagsasaritaan. Kadagiti inuman, pasaray maawagan dagitoy iti sarsarita iti ubet ti baso, masansan a mangngeg kadayta a termino. Sarsarita laeng iti tungtongan ngem tunggal madakamat agserbida met a lasag ken dara ni Ilokano.

Ta ania ngamin aya ti rason a timmaud dagitoy a sarsarita-parparaangan? Saanko latta a masinuo, ngem adda dagiti sumagmamano a nadakamat a tuodan dagitoy wenno sumagmamano nga ispekulasion no apay nga adda dagitoy iti dila ni Ilokano. No apay a mailaok dagitoy a kas paset iti tungtungan. Wenno kas tungtongan wenno kas sungbat kadagiti limtuad a situasion. Nupay dagitoy ket paset ti tungtongan saan met a maawan iti kinapreseteda a kas paset iti panagsasarita.

Ti kapintasan iti amin isu iti panangadaw iti sumagmano kadagitoy ket padasen a taldiapan ti kinapategda a kas paset ti lasag ken dara ni Ilokano. Mangiparang iti sumagmamano a pagadawan iti intay panagadal tapno iti kasta ket maamiris dagiti tagipatgen (values) dagitoy ken kasanoda a mangipaay iti dur-asan ken imahinasion tapno nasidsidap pay ti panmagimutektek.

Rugiantayo man a tingitingingen daytoy maysa. Kas koma iti panawen a timmangken ti initna a napattopattoakan iti nangisit nga ulep ti tangatang. Kabarana la unay ket uraymo la iruar nga ipunas iti rupa ken tengngedmo ta paniom. Pug-awam ti barukongmo. Ipaid ti panio. Ngem biglaka a napasardeng iti ar-aramidem, napangangaka pay idi madlawmo nga agarbis metten. Atinnag dagiti dadakkel nga arbis. Agin-init-agar-arbis! No paliiwen ti aglawlaw, dagiti tao siempre, agpalpaliiw. Agidasdasig. Manglagip. Dumteng ti saritaan no apay nga agar-arbis-agin-init. No ania ti balido a rason? Adu nga ispekulasion. Agingga sumngat iti tungtongan ti sarsarita-parparaangan. A no kastoy nga agar-arbis ken agin-init ket adda ti agkallaysa nga ansisit. Simmapit iti saritaan dayta fairy tales. Ti kapaut a sakopen dayta nga arbis ken init isu met ti panawen ti kallaysa dagiti ansisit. Happy ending, siempre! Tumpuar dagiti isem. Pagweretenna dagiti panunot. Kadagiti ubbing rebulosionanna ti andar ken taray ti creative mind. Dumteng ti panaggutugot ken panangidasig ti kinapudno.

Apay a naikonektar dayta a fairy tales iti saritaan? Kas paset ti sarsarita-parparaangan. Kas mangbiag ti saritaan wenno tungtongan. Saanko a masinuo ti nangrugian kadayta sarsarita-parparaangan. Ngem masirok a no la ketdi agarbis ken agin-init, mairapit a rason wenno sungbat no apay a mapaspasamak dayta a phenomenon ket gapu iti kinaadda iti kallaysa ti ansisit.

(Gagangay a dagiti puraw nga ansisit ti pakaipaayan daytoy nga aplikasion. Dagiti ngamin puraw nga ansisit ket isuda dagiti saan nga agdangran kadagiti tao wenno banag a napateg iti tao. Dagiti ngamin nangisit nga ansisit ket isuda dagiti mangirurumen iti tao.)

Ngem sa met la mapasamak dayta a sarsarita-parparaangan no agin-init ken agar-arbis. Adda ti ispesiko a detalie ti panawenna. Saan a mapasamak no agin-init laeng. Saan a mapasamak no agar-arbis laeng. Masapul nga agar-arbis-agin-init.

Ta ania kadi ti signipikante a kaipapanan daytoy a sarsarita-parparaangan? Adda ti naisangsangayan a relasion ti nakaparsuaan iti tao. Ti nakaparsuaan ket paset iti inaldaw-aldaw a panagbiag ti tao. Ti nakaparsuaan a pagadawan ti tao kadagiti signipikante nga istoria. Saan laeng a makaited iti linglingay ken ray-aw, mangbiag ti tungtongan no dipay ket ad-adda pay nga ipateg ti nakaparsuaan. Iti daytoy a punto, ti panangipateg ti nakaparsuaan ket maimula iti panunot ti asinoman lalona dagiti ubbing. Wen met a, nasken nga ipateg ti tao ti nakaparsuaan tapno ti nakaparsuaan ipategna met ti tao ken ti aglawlawna.

Ti relasion ti tao ken Ina Naparsuaan ket umamnut ken addaan iti kaimudingan. Daytoy a kinapateg ti relasion ti tao ken Ina Nakaparsuaan ket nasken a masaluadan. Isu a no tunggal dumteng ti panawen nga agar-arbis ken agin-init, lumtuad dagitoy a sarsarita-parparaangan a kas pangpaamnut ti nasao a relasion. Lumtuadda a kas lasag ken dara ni Ilokano.

Ti maysa pay ket dagiti sarsarita-parparaangan dagiti aso. Kas mapaliiw, tunggal agsasarak wenno adda ti aguummong a dua wenno ad-adu nga aso iti kalsada wenno sadino ditan, no paliiwen a nalaing ida, adda latta daydiay panagiinnangotda ti ubet ti tunggal maysa. Kasla napateg unay dayta a kababalin kadakuada a pangidasiganda no ti damo a pannagkita wenno iti panagsarak manen ket kabusor wenno gayyem dayta a kinasinnarak, nairanrana a kinasinnarak wenno aksidental a panagsinnarak wenno bunga laeng iti nangubuay a tiansa ti panagsinnarak. Ngem apay nga ubet ti umuna nga angoten ti aso iti padana nga aso? Apay a mapasamak iti kastoy a pagug-ugali dagiti aso? Ti rason ket maibuksilan iti maysa a sarsarita-parparaangan.

Nga idi un-unana nga aldaw, naguummong dagiti aso. Aduda a nairana a nagsasarak. Pinnadamag iti panagbiag. Linnaingan ken pinnalastog iti kinaasino iti agdama. Pagammuan, adda ti naangotda a nabangsit. Makasael a bangsit. Maysamaysa ket dimlaw. Asino ti immuttot? Awan iti mayat a mangipudno. Agtultuloy ti pinnabasol. Agsipud ta awan iti mayat a mangipudno, nginnernger. Napasamak iti panagipangta. Maysamaysa nangipangta a masapul a mammoan no asino ti ulbod. No asino dayta nga ulbod, nasken a madusa.

Sipud idin, agingga ita, no adda ti dua wenno ad-adu nga aso nga agsasarak, paliiwen a nalaing ket agiinnangotda iti ubet, a kas panangtakuat no asino daydi naulbod. Ket agsipud ta dipay natakuatan no asino daydi naulbod, agtultuloy latta met dayta nga aramid dagiti aso nga angoten ti ubet ti padada nga aso.

Ta ania kadi ti signipikante a kaipapanna ti sarsarita-parparaangan? Iparangarangna a ti kinaulbod ket agnanayon nga aglak-am a pagatapan. Ti kinaulbod ket katukadna ti nalabusan a panagtalek. Apaman a nalabusan dayta a panagtalek, nalangto latta ti panagduadua.

Isu a napateg la unay ti kinapudno iti pada a parsua tapno saan a mauksob dayta a panagtalek. Dagitoy dagiti sumagmamano laeng a nakitatayo a signipikante dagitoy a sarsarita-parparaangan.

Sarsarita-parparaangan laeng dagitoy, ngem makapaisemda met! @

Tuesday, March 09, 2010

Panawen a naariangga

Napartak la unay ti taray ti panagbalbaliw ta iti apagbiit laeng a panagtulidtulid ti tawen, binaliwanna met a naminpitla ti agus ti panagbiag. Ti sigud a lumlumoten ken agrakrakaya a panawen simmurot iti napegges nga agus. Ti rupa ti panawen ket kunaen a dimmur-as a kas ipamatmat kadagiti naglupos a panagbiag. Iti panagpayagpag ti dur-as ken pannakaibbet ti nariingan nga ulimek, nairaman met a niruros ti napegges nga agus ti panagbalbaliw. Timpuar dagiti naarriangga ken saan a nakairuaman a pannakasinga. Simmurot a namalbaliw ken nagpayagpag. Awanen daydi inkaubingan ken nariingan nga ulimek. Daytoy ti panawen iti agdama, ti panawen a naariangga, ti panawen a sinallukoban ti speed of change.

Ti nakadidillaw ita a panawen, ket ti panagraira dagiti naariangga a tokar wenno panagpatokar a manglapped ti imas ti inana ken posible pay a ganas ti pumanerper nga urok wenno irut ti bekkel ti kawiwit iti awan ririna a salladay iti nalam-ek a parbangon wenno ti namoskiterioan a bagi a tumtumbogan ti ling-et iti nadagaang nga agpatnag. Nagrairan dagiti videoke kadagiti pagtaengan ken pinnapigsaan ket saanen a maikaskaso ti alimbasagen a rabii. Videoke nga idi damo ket masarakan laeng kadagiti balay-pagliwliwaan. Ita, addan kadagiti residensia. Iti ababa a pannao, simmurot iti panagbalbaliw ti panagbiag iti pannakasinga ti pannaturog iti rabii. Gapu kadagiti naarriangga a panagpatokar, nabanugbog a panagpatugtog, masansan a saanen a maragpat ti nairut a turog iti agpatnag. Masansan ti pannakasinga. Pagangayanna, ti sigud a nakaranting a panagririing iti parbangon wenno nasapa nga agsapa ket nairaman a namalbaliw. Masansan nga iseserek ti panaglaladut a bumangon gapu ta saan a nananam a pannakapnek a turog. Dita metten a sumrek ti nangudel nga aldaw. Masansan a makissayan ti kinaproduktibo gapu iti kinaadda ti awit a di maawatan a dagensen. Masansan ketdi nga agresulta iti panangsubbot ti napukaw babaen iti ridep a saan a naipakadaywan nga aramid. Pagangayanna, bimmassit ti naaramidan iti agmalem. Pasaray kamkamaten ti oras.

Apektaranna ti amin a nagbiag daytoy. Saan laeng nga iti aglawlaw wenno environment no di ket kangrunaanna ti salun-at ti tao. Isu daytoy ti aw-awaganda iti noise pollution. Saan laeng a ti salun-at ti maapektaran no dipay mairaman a madidigra ti tabas ti ugali wenno behavioural in nature. Dayta naarriangga a tokar iti agingga iti dis-oras ti rabii, wenno agingga iti parbangon wenno agpatpatnag ket madadael physiological ken psychological a salun-at. Ti masansan a pannakasinga ti turog iti rabii ket kangrunaan a taudan iti pannakadadael physiological ken psychological a salun-at. Pagangayanna, mariknan iti epektona iti pisikal a bagi. Tumpuaren dagiti saan a kinalikaguman a nasakit a kas ti stress ken hypertension. Sabali laeng ti tinnitus wenno panaglilipat ken ti depression. Taudan met ti adu a komplikasion dagiti nadakamat a sakit.

Dagitoy a saan a nasalun-at a marikrikna ket bunga ti napartak a panagbalbaliw. Bunga ti naariangga a panagbalbaliw. Bunga ti nalabes nga essem, ket saanen a maikaskaso ti ulimek ti sangakaarrubaan wenno sangkapurokan. Rimmimbawen ti para iti bukod laeng nga interes isu a nalipatan ti ikut a saguday ti sabali. Napintas ti dumngeg iti musika a saan a naariangga. Napintas ti musika no kumutukot iti kaunggan. Napintas ti musika no ipaayna ti linak ken talna. Napintas ti musika a saan a makasinga. Ngem nalaad a denggen ti makasinga a musika.

Isu a kadagiti addaan iti naariangga a videoke, saan kadi a maiparbeng la unay a lagipen ken ipangpangruna met ti saguday nga ulimek dagiti kaarruba?. Ti panangpanunot kadagiti sabali a saan laeng a ti bukod a bagi ket maikanatad. Ti panangpanunot ti pagimbagan ti amin imbes a ti kabukbukodan laeng. Utoben koma a saan laeng dakdakayo ti agindeg dayta a lugar. Adukayo. Ket ti panagparbeng ket aramid a maikanatad iti addaan naan-anay a nakemna.

Iti Section 5 ti Philippine Environment Code (wenno Presidental Decree 1152) mabasa a kastoy: “appropriate standards for community noise levels shall be established considering, among others, location, zoning and land use classification.” Ti Executive Order 192 idi 1987 ti nangited daytoy a bileg. Ti Section 8 of the Philippine Environment Code ti nangited iti mandato ti National Pollution Control Commission (nga itan EMB-DENR). Kadagiti saanen a makaibtur iti arriangga, kamangen laeng ti National Pollution Control Commssion, ket posible nga idatag ti kaso kriminal a panaglabsing ti Article 153 ti Revised Penal Code (public disorders). Kalaksidan itoy, posible pay iti panaglabsing ti ordinansa ti barangay wenno ti ili no addan naaramid a kastoy a linteg a mangisakit ti kinatalinaay ken kappia ti kaadduan nga umili. @
.

Monday, March 01, 2010

Ti Kontra Tsiks ni Ipag

MARIPARKO, a dagiti laengen tuktok dagiti nalalayog a kayo nga arosip iti lulonan ti Bantay Catayagan ti nakaipintaan ti mulagat ni apo Init. Madamdama pay agtabonen. Addaakon iti kabalbalayan a baklayko ti sangabag-oy a nagango a kinayok iti dayta a bantay a pakatannawagan ti kinangayed ti aglawlaw ken ti sangagasut a puro ti Alaminos.

“Lasi ka! Simmangpetka pay laeng! Dika pay la nagnaed iti balay ti kulasisim!” Ni ipag Reming a kasinsin ni Ada a baketko.

Immaddangak pay iti lima, nakaampirakon iti abulog ti kalapawda.

“Laklakayankan, ita pay ti pannakapanunotmo nga agaramid iti linoloko! Balasangen dagiti dua a putotmo!”

“Tagari!” imbikag ti lalaki.

“Alaemon dagiti badom ket pumanawkan!”

“Ania la ket ti kastoyen, aya? No sumangpetka, agungetda. No dika sumangpet agungetda latta! Ania la ti pangiluglugaranen iti bagi!”

“Pumanawkan! Uray dikan sumangsangpet!”

“Wen, panawankan, bungangera!”

Kanalbaag a kasla nakugtaran a palangka. Kanalbaag ti bulong ti ridaw.

Nagtignayak metten, amangan no adda pay makasiput kaniak nga agbuybuya ti live show dagiti agassawa. Ngem kaskasdi latta a nagsabatkami ken ni bilas Colas nga umul-ulog iti lima a pangal ti agdan a putek ti kalapawda a nagatep ti pan-aw, nagdiding iti pinaud ken nagdatar iti ginisla a kawayan. Naynay a mangngegko ti panagsubangda a dua ta agabay laeng ti kalapawmi.

Kimmidday ken kasla nakatumbok-sahod iti hueteng ni bilas idi agsabat dagiti matami.
Naa, maragsakan ti inda panagsina? Isemanna ti panangpapanaw ni ipag kenkuana? Sabagay, seksi ni Millete a Bisayana a kabbalayna. Serbidora daytoy iti Seaside Beer Garden idiay ili.

Uppat a pulon ni bilas. Nataer, naguapo, napustura iti lima kadapan ken walo a pulgada. Nalaing a sumao ken manglamiong. Armendo a talaga. Iti lima a tawenen a panagnaedko ditoy Bangayao, isu ti kaalibtakan amin, atiwenna dagiti babbaro iti purok no panagarman. Diak la maispeling, ta babbalasangen dagiti annakna, nga agtawen iti sangapulo ket siam ken sangapulo ket pito ngem agtsiks pay laeng.

NAKAULOGAKON iti lima a pangal ti agdan a putek ti kalapawmi iti igid ti baybay idi masaripatpatak ni ipag Reming. Siguro, agudong met, nakunak. Huebes ita. Lunes ken Huebes laeng ti panaguudong dagiti bumarangay iti Pangascasan, Baybay Norte ken Baybay Sur ta isu laeng ti kaadda ti lugan nga umaway ta aldaw ti tienda ti kastoy nga aldaw. Kastoy met la nga aldaw iti panagudongko ta innak ag-LBC kadagiti sinuratko a drama ti radio a mapan idiay MPBC Baguio a pagtartarabahoak a kas iskriprayter.

Kellaat a napasarimadengak. Apay a nakabado iti nangisit ni ipag Reming? Ngem awan ti sungbat ti insanapsapko a saludsod iti asul a langit.

“Aggiddantan, bayaw,” kinuna ni ipag a nakabitbit iti bay-on.

“Wen a, ipag. Ngem, ne, apay a nakamangisitka met? Ket no nagpudot?”

“Agpanesak, bayaw.”

“Agpanes? Asino ti panesam?” dandani natnag ti sangaenbelop a sinuratko.

“Ni Colas…”

Napaumelak a nangdengngeg ti ganikgik dagiti pipiit ken panal iti bakras ti bantay, ken dagiti arasaas dagiti babatting nga agburak a dalluyon kadagiti kabatuan iti babaen ti desdes a naibarikes iti agpamaruten a bantay.

“Innak ngarud yawatan iti misa para inton Domingo.”

“Ngem di pay met natay ni bilas Colas, ipag?” insintirko.

“Natayen. Imbilangkon a natay, isu nga ipanesak.”

Nalpas! Ipanesandan ti sibibiag, he-he, inkurimedko ti marabettak nga isemko iti kalapnokan a desdesdesenmi.

“Agingga a saan nga agbaliw daydiay a babaero, diak ikkaten toy panesko!”

“Dikay la mabainen dayta nga ar-aramidenyo, ipag? Panesanyo ti tao a sibibiag?”

“Pagbainak nay?” intingngaagna iti rupak. “Dinto pay nagbain ni Lady Godiva a silalabus a nagsakay iti kabalio iti panagprotestana! Anianto la ket kaniakon nga agpanes laeng iti panagprotestak iti babaero nga asawak?”

Wen met ketdi a, intalukatik ti mugingko. Isu a no tok, saylens.

“Agkatawa dagiti agkatawa. Saan a siak iti makatawaan no di ket daydiay a Colas Balasubas!”

Malabasanmin ti kalapaw da Nang Iling nga eksakto a rummuar iti inaladanda a nakabitbit iti bay-on. Siguro, agudong met ngata.

“Ne, mari Reming, nakapaneska met? Asino ti natay?” inamad ni Nang Iling kalpasan ti panangibagana nga agkukuyogkamin a tallo a mapan idta sentro a pagluganan.
“Saan a kabagian, mari.”

“Tarakenyo a pusa?” inyellek ti kuttongit a baket nga agtawen iti innem a pulo ngem naparagsit uray agtayag laeng iti lima kadapan ngata wenno nakurang pay. Agkumarida a dua ta inanak toy kuttongit ti inaudi da ipag.

Impalawagko.

“Pay naungkelen ‘ya?”

Din sa naawatan ti baket isu nga inulitko a gapu iti kinababaero ni bilas ti puon ti panagpanes ni ipag.

“O, saan kadi a nasayaat daytoy nga ar- aramidek, mari?”

“Madi a!” inggarikgik ni Nang Iling.

“Ahu! Uray sibibiag no maibilangen a natay, ipanesan no kayat!”

Nagrinnikkiar dagiti agkumari. Isu’t laikna, yu tits? kunak koma nga isagpaw iti saritaanda ngem nagteppelak.

Nagdinamag iti sibubukel a barangay ken kadagiti kabangibang a barangay ti panagpampanes ni ipag. Adu ti mangkatkatawa ken ipag, idinto ta adu met ti mangayon nga ad-adda a ni bilas ti makatkatawaan. Masemsem metten dagiti dua nga annakda.
Dua a lawas kalpasanna, nasarakak ni bilas a mangpakpapak iti hamburger ken spaghetti iti sango ti munisipio ti Alaminos. Imbagak ti ar-aramiden ni ipag, ngem di mamati. Siguro di pay nakadanon kenkuana ti damag.

“Imbilangnakan a natay iti ipapanawmo iti balayyo isu nga ipanesannakan.”

“Ti sinalbag a babain!” kinusilapanna ti kitkittabenna a hamburger. “Makaramanto la ket ngata keniak daydiay nga agat-alhambra ti sang-awna…!”

Mannigarilio ngamin ni ipag. Daytoy ti di kayat ni bilas? Ta nagkupasen ti pusaksakna isu nga agsapul iti mas seksi?

“Katkatawaandakayon dagiti tao iti daytoy a counter chicks nga ar-aramidenna. Amangan no tungpal biagen nga aramidenna daytoy. Isu nga agpanunotka koma, bilas,” patigmaanko.

DA MANUEL, Ago, Junior Kelit, Andong Tukadog, Iloy Batok ken Arsing Singkol dagiti kaduak nga agtugtugaw iti papag a kawayan iti sirok ti madre kakaw iti abagatan ti kalapawmi ita a bigat. Mangngalap amin dagitoy ngem dida dimmulong ta umatiberret ti sueste – ti napigsa nga angin nga agturong iti abagatan-a-laud, a katukad ti kasaur iti Ilocos Sur.

“Uliem man dagidiay nagango a niogmi, Andong uray ta nababa met,” ni ipag a dimi napuotan ti yaasidegna gapu iti imasmi nga agsaramsam iti darangidangan a papaya nga inkam isawsaw iti suka’t sili.

“Dagidiay adda iti batog ti kusinayo, baing?”

Baing wenno bae kunami a taga Pangasinan iti lola. Laking wenno laki met ni lolo.

“Wen, ta agpalualoak man.”

Nagkikinnitakami. Awan ti arimekmek.

“Inton malem no bigat. Umaykayto amin. Adu ti aramidek a kankanen.”
Simmuroten ni Andong ken ipag.

“Asino ngata ti ilualoanna?” kinuna ni Iloy.

“Pebrero aya idi natay daydi laking Iliong?” sinaludsod ni Ago, a ti tatang ni ipag ti kayatna a sawen.

Nasungbatan dayta a ngata-ngata iti kabigatanna. Daydi tatay Iliong nga agpayso ti malualoan ngem nairaman ni bilas Colas!

Siempre, mapilpilit ni baing Sianang a mangibaga iti nagan ni bilas iti kada kararag.
Ket idi aggibus ti kantada, bigla a nagkanta ni ipag: Ti kararua ni Colas/indengam, Apo/ Ti as-asugna a napalalo…

Awan ti nakatimek kadagiti babbaket ken lallakay. Ageellekkami metten iti nalimed iti likud.

AGPUPULOTANKAMI a lallaki iti tinadtad a bidawbidaw a naupran iti suka’t sili ito’y a malem a kassangpet ni Iloy a nagsigay.

“Yaay! Al-alia! Adda zombie, kakuada!” ni Manuel a kunam la no mabuteng ta pang-FAMAS ti artena. Idi taliawek ti likudak, nagmayat ti widawidan ni bilas Colas iti puraw a kadaratan a bibig ti matmaturog a Sual Bay.

“Kaarruba! Mangrikepkayo! Iliktadyo dagiti agdanyo! Adda sumungad a zombie!” pinagimbudo pay ni Manuel dagiti dakulapna iti inna panaglaaw.

“Hu, salbagka met, Manuel, ania ti sasawem aya?” inkusilap ni bilas Colas a nagtugaw iti napagabay a dua a wasnay a kawayan a tugawan ti papag.

Kunwari, simmalipengpeng kaniak ni Manuel iti butengna ket nagkakatawa dagiti kakaduami. Ad-addan ti paggaak ti ummong.

“Bayaw Edu, adda zombie. Nagungar a bangkay. Ayyapo, nakabutbuteng! Awwooo! Awwooo!” tinuladna pay ti taguob.

Ad-addan ti garakgak. Di nakateppel ni bilas Colas ket kellaat a dinarupna ni Manuel nga induron ket naiparusisi ni sutil.

“Agiduron ti zombie, kaarruba!” uray no sipaparusisi iti puraw a kadaratan, pinagimbudo pay laeng ni sutil dagiti dakulapna a nagpukkaw.

“Anak na lasi ka!” inlayat ni bilas ti kugtarna, ngem dina intuloy ket madamdama, nakipagkatkatawa metten.

Timmakder ni Manuel. Immasideg ken ni bilas a singlot a singlot.

“Nabanglo met. Agat-Jovan. Saan met nga agatpormalin?”

“Ne, ta pasubsubankan…” immusiig ni bilas.

Kinuddot ni sutil iti bakrang ni bilas. “Sibibiagka, insan?” inkiremkiremna.

“Natural!”

“Ow!”

“Lasika!”

“Ket no ipampanesannaka ni ipag Reming!”

“Agpadakayo a dagmel!” induronna ti apagapaman ti sutil. “Ti kuttongit met nga agat-alhambra ti sang-awna, di la ketdin agbain iti ar-aramidenna,” inngayemngem ni bilas.

“Ket sika, loko, dika agbain ti inka panagbabai? Babbalasangen dagiti dua a putotmo, agaramidka pay la iti linoloko!” imbales ni katugangak a lakay.
Di nakatimek ni bilas.

“SIGEN a, angkel. Bagbagaamon da tatang ken nanang,” impakaasi ni Marilyn, ti inaunaan kadagiti dua a babbalasang da bilas.

Uray pay ket ni baket, sangkaibagana a bagbagaak ni bilas bareng patiennak. Ngem kinunak nga agingga a saan a sitatallugod nga agbabawi ni bilas iti inna ar-aramiden, dinto dumteng ti pammagbaga kenkuana.

“Diay kano Paitan ti pagnanaedanna, angkel,” kinuna manen ti balasang ket tinangadna ti mangalastres nga init iti nganga ti tawa.

“Naglawa ti Paitan…” kinunak.

“Agpakuyogkan a ken Jerson, angkel.”

Kasla krismas tri ti pampasahero a Sarao. Agsisinnakloten dagiti babbai ken babbaket iti uneg, napnon dagiti lallaki iti kargadera iti tuktok, piton sa ti nagkalumbitin iti kutit, uppat iti hood ket iti tapalodo iti asideg ti drayber ti ayanko.
Mabalin met ketdi ti aglugan iti motor boat, ngem no kastoy a kadawel ti baybay, naslepkanton a sumagpet idiay ili, isu nga inanusakon ti aglugan iti dyip. Pito a kilometro ti kaadayo ti ili ditoy lugar a nakaikamangak. Nasken a makasaritak ni bilas. Ngem diak masigurado no ipangagnak.

Nabirokak ni bilas iti igid ti baybay, kaduana ti barkadana. Madama ti panagiinumda iti nasanger. Inkissiimko ti panagsaritami.

“Agpanunotka koma, bilas. Saan laeng a ti Pangascasan ti pagdinamagan ti panagpampanes ni ipag no di pay iti sibubukel nga ili. Impalualloannaka payen.
Dinomingo pay a yawatannaka iti misa idta simbaan.”

Mababain iti panangipudosko kenkuana idi perngek ta nagdumog.

“Bilas, no natayka man iti pangibilanganna kenka, nasken a, nga agungarka met babaen ti panangabaruanam.”

“Mabainak ngarud, bilas. Kayatko metten ti agawid ket namimpaten a napanak diay balay ngem pinakayabannak iti pagpampana iti ikan. Saan laeng a pana ti isagsaganana kaniak no di pay tarapang.”

Tarapang kunami tay kasla gayang ni Satanas.

Imbagak a kuyogek a dumatag. Immannugot met ta tinarayan kanon ni Bisayana kalpasan a naugotanen ti singkuenta mil a bangkoda.

Kabigatanna, nagturongkami iti balayda. Panaen koma ni ipag ni bilas ngem nagpatngaak.

“Reming, baket, nautobkon ti amin. Pangaasim ta pakawanennak koma. Saanakon nga agtsiks pay, pramis. Kros may hart,” pinagkinnawwet ni bilas dagiti tammudona.
“Diak mamati iti sasawen ti nagungar a bangkay!” bales ni ipag a nangpetpet iti tarapang.

“Ipag, pakawanemon. Napudno ti panagbabawi ni bilas.”

“Pudno dayta, baket. Nangabakka. Katkatawaandakon dagiti tao. Isu a pakawanennak koma metten a.”

Naglibbi sa nagmisuot ni ipag.

“No natay man ni bilas, ipag, ita, naipasngay met manipud iti basol. No pakawanem, maipasngay manen ti sabali pay a ragsak ken linnangen ti pamiliayo.” Kiniddayak ni bilas a lamiongenna ni ipag.

Napatit ti dakulap idi gandatenna ti umapros. Timmalikudakon. Adda nangegko a kalimbatog. Nagriaw ni ipag. Ngem in-inut a kimmapsut ti iriagna ket madamdama, naulimeken iti uneg ti balay.

Napaisemak. Inton bigat, sigurado, agwaksi ni ipag!#


(naipablaak a kas sinurat ni Eduardo B. Martinez, ti maysa kadagiti pen name-ko)
(Manipud iti Tawidnews)