Sunday, May 31, 2009

Panagminas ti kabaybayan, dina padur-asen ti maysa nga ili



Saanmi nga ayunan ti pannakaminas ti igid ti kabaybayan ti San Vicente. Ti kakaisuna a nagwen kadagiti napili nga ili. Saan la ketdi a sulosion daytoy iti panguartaan ti babaen iti maliksab a buis. Apagbiit a kanito laeng dayta panagnomar iti sangkaparsiak nga itden dagti agminminas. Sa kalpasanna, amangan no kurang pay a inawat a bayad para iti dakdakkel a ganaben iti panagpaigid a daras ti danum. Ti nadaras a panagbalbaliw ti nakaparsuaan gapu iti napukaw a gamengna. Dayta baggiing a mininas ti saluad ti lugar wenno proteksion iti nadaras a panagbalbaliw.

Adda idin ti dakkel a kompania a nagminas iti ili ti Sta. Cruz ken Tagudin. Pinalpaliiw a nalaing ti itdenna kadagiti umili. Trabaho. Ngem saan a nagpaut. Saan a makuna nga agnanayon wenno napaut a panggedan ta kalpasan ti sumagmamano laeng a gundaway, kalpasan a namina aminen ti sinakop, pimmanaw metten ti kompania. Naawanan met laeng iti obraen dagiti mangmangged.

Iti rigatna, saan a nakita ti epekto ti panagminas iti igid ti baybay wenno playa. Saan a napanunot ti ibungana. Ti pagdaksan na itdenna.

Iti un-unana, mapaliiw iti ngayed ti igid ti kabaybayan. Saan a mapaspasamak ti panagkurruoy ti darat. Nasiken. Nakananama iti agpagnapagna. Mabalin pay dagiti behikulo wenno lugan a lumasat nga awan ti sawsawirna. Ken nakananama a saan nga umasideg ti danum iti sigud a yanna.

Kalpasan ti panagminas, ti panagala kadagiti baggiing, napasamak met ti saan a ninamnama ti kaadduan. Dayta baggiing wenno iron ore ti lapped ti nadaras a panagbaliw ti lugar agsipud iti dagsenda a maikanaw. Natangken ti darat ken solido pay laeng. Saan a naruka ken nalaka a maiyanud.

Dayta namnamaen a panguartaan ti ili ket amangan no agkurangto pay a gastosen inton dumteng ti panaglawa ti baybay. Narukanton ken nadaras ti yaasideg ti danum. Kasanonto a lappedan?

Kitaen iti nasamak iti kadagiti sumagmamano a barangay ti Santa. Immapunen ti danum. Ti panagaramid ti dike ti solusion, ngem saan met ngarud a nakananama, ta no dina yanud iti sumaruno a panagtutudo, bettakenna met. Ket ti tinawen a badiet, masapul nga adda ti mailatang a para iti tinawen. Dayta saan idi a pampanunoten a paggastosan, dimtengen. Imbes a gastosen koma para iti sabali nga imprastraktura, iti sabali a proyekto a pangrang-ayan.

Ti panagminas ket saanmi a kanunongan a maaramid. Saan a dayta ti solusion no kamaten ti revenue wenno pamastrekaan. Adu pay ti sabali. Agpanunot koma. Kas koma, no panunoten ti irarang-ay ti turismo, masapul nga ad-adu pay ti tumakder nga amenities wenno araken iti lugar. Saan a bay-an a kasdiaynan no di ket mangpanunot a nasayaat para iti idadakkel ti namnamaen a makatulong.

Apay a saan a kadagitoy nga igid ti kabaybayan ti pangipatakderan kadagiti araken dagiti tao? No mapapintas ti lugar, no ad-addu pay ti maarak ken pagpallaingan, agbiag ti lugar.

Laglagipen, nga aramiden ti Siudad ti Vigan iti amin a pamuspusan a mangitag-ay ti turismona. Ket ti panangigiddan ti aramid ket maysa nga alternatibo, kas dumna a lugar. Aramiden ti lugar a makaguyugoy kadagiti sumangpet a sangaili.

Ngem ti panangminas? Makumi a pabaliktad iti namnamaenmi a solusion. @

Wednesday, May 20, 2009

Nasken ti Panagridam


Iti panagkitak, saan pay a nakasagana ni Ilokano no maipapan iti sabali a dur-asan ti bukodna a literatura. Nalawag a mangigawid ti mapaspasamak iti naan-anay a panagtaeng ti kabukbukodan a literatura. Imbes koma nga aramaten dagiti dua a grupo dagiti limtuad a nagsasanga a kapanunotan ken karirikna, ad-adda ketdi a naiwayat ti dakdakkel a giwang iti nagbabaetanda. Banag a kunaek a saan sa a nasayaat ti maapit a sulbod a yawat kadagiti sumarsaruno a kaputotan. Imbes a rangtay ti makitam a talaytayen a pagsisinnabatan ken pagsisinnukatan iti kapanunotan ken panggep, sirib ken ammo, nagbaliktad ti situasion. Nagbalin la ket ngarud a naatap ti itedna a mensahe.

Daytoy ti nakaam-amak a punto: ti panagipatawid wenno panangipakita ti saan a panagkaykaysa iti sumaruno a kaputotan. Saan a nasayaat a makitkita ti kaadda dagiti paksion nga awan ti mayat a mangisuko ti bukodna a takder.

Ti narigat, makita dagiti mararaem a bimmaba iti takderda ken inuksobda ti kawesda iti pedestal tapno laeng mataraonan ti rikna ken magantil ti situasion.

Kadaksan la unay dayta mangdupir iti maysa a nagmaskara a saanna nga ibaga ti kinaasinona tapno nalawag a makita. Maskara itan ti nalatak la unay a piduten ti managayat iti awan mamaayna nga ay-ayam. Daytoy ti nangisit a paset ti internet, ti pannakabalin ti maysa a tao a mangaramat iti adu a nagan wenno kabal a mangilemmeng iti kinaasinona.

Ilokano laeng kadi ti nagsagrap iti giwang iti nagbabaetan? Nalabit. No mangibasartayo iti ehemplo, kunaentayo a nakaro ti saan a panagkikinnaawatan dagiti bigbigbigen a mannurattayo iti Tagalog ken iti English. Nabayagen daytoy. Ngem iti laksid ti saanda panagkikinnaawatan iti kapanunotan ken karirikna, makita pay laeng ti panagkuyog ken panagtiponda. Makita ida iti maymaysa nga ummong. Banag a din sa ket maipaayan iti bentahe iti bukod a laong. Ti laeng koma kapanunotan ti pagpingkian ti amin a di mairaman ti kinaasino.

Apay a mapaspasamak ti sagsagrapen nga indulto? Diak a maibuksilan no apay. Saanko nga ammo no apay. Diak a matarusan.

Nasayaat laeng ta iti agbaybayag, kas koma ita, timmaud ti baro a sulbod nga ammona ti mangkompas iti agsumbangir. Ngem bassit pay laeng ti bilangda. Narigat a madlawan no saanka a managpaliiw. Nupay kasta, awitda ti baro a kapanunotan a rumbeng a maipaayan iti atension ken panangayon. Awitda ti dakkel a kritisismo iti di panangipalubos a nawaya ken siwawaya. No awanda, makuna a saan a nasayud ti taray ti palpaliiwen nga urnos. No isipen a nalaing, narigat ti takderda a mangtimbang ken mangsala iti situasion, a mangpanunot a nalaing dagiti balikas nga isawangda. Nasken a makaay-ayo ken awanan iti punto ti panagidagem iti tunggal maysa.

Anansata, maisupadi iti tukiad dagiti awanan karirikna. Dakkel a dalluyon ti pinataud dagiti saan a makaawat. Ta ultimon iti award giving body ket saanen a nakalasat iti kontrobersia. Kasla pay ketdin naibaba ti panagkita iti kastoy. Nalaokan metten iti saan a maikanatad ti pammadayaw. Ti dayaw a yawat ket nasken a subadan iti yawat met laeng ti aggunggunay a ritual dagiti nalaing a mangpusipos iti kadena. No bilang pudno wenno buklen ti agdadata a di makitkita a paragapag, nasken ngarud ti panagridam. Nasken ti panangibayog ti kinapudno. Isu daytoy ti akem ti sabali a kummappengan a timpuyog tapno maliklikan ti yaannugot.

No awan ti asuk, awan la ketdi ti matemtem.#

Tuesday, May 05, 2009

Panagsubli

Panagsubli

Panagsubli. Saan pay a nalpas ti amin. Awan ti duadua. Panagsubli a buyog ti isem. Wen, nagsubliak ken makasuratak manen, Isu daytoy ti ragsak. Isu daytoy ti isem.

Kalpasan ti panaginana, ta maibilang met paginana, agsubli manen toy pluma. Apagbiit laeng nga inana. Apagbiit laeng.

Nupay saan a naan-anay a kukua amin a gundaway ken paniemmo, ken saan a naan-anay amin a tignay, adda ketdi ti marikna a ragsak. Nakasubliak!

Agsuratak manen. Uray no katukad ti saggaysa a tulnek ti di nakairuaman a takiag, mabalin latta. Nasken a sublian sigud a nakairuaman, ti panagsurat. Nasken a sublian ti amin. Ti panagsubli ket panangisubli ti sigud a rikna. Ti sigud a nakairuaman.

Agsubli iti aramid. Ti rason nga isu ti ragsak. Ti amin. Nupay saan a kukua ti ar-aramiden no di ket nakaikomitan wenno pagubbogan ti ragsak. Iti dayta punto, ngata a, a nakita dagiti physical therapist a puon iti nadaras a ragsak ken ganaygay. Ta asino met ti di maragsakan a makasubli iti sigud nga aramid? Amin ket adda ti pagubbogan ti ganaygay. Ket iti biang, isu dayta ti panagsurat.

Kalpasan ti didigra, a di napakpakadaan, adtoy manen ti panagsubli. Panagsubli nga agsurat. Panagsubli nga umisem. Panagsubli nga agkatawa…

Diak koman kayat a ti agsubli. Naimas koman ti aginana wenno iladaw pay ti panagsubli. Ngem no agpampanunotak, kasapulak a unay iti innak panagsubli. Kasapulan nga isubli ti sigud, ti dati, ti nakairuaan uray no in-inut iti panangaramid kadaytoy.

Madama pay laeng ti nasged a therapy, ti panangsubli ti naan-anay a nakem ken panunot kalpasan ti apagbiit nga inda panaginana, sangkasaon dagiti thepistko nga agur-uraydan – ti pluma, dagiti pangted, isu amin a naidisso.

Saan a nagayatan ti napasamak. Impanko amin dagiti banag a panangliklik ken pananglisi ngem adda latta ti nagkamtodan. Adda latta ti panagliway a di nakita ken naimuri. Ket ti napasamak, paset amin, ti pannakaturog, panaglibay, pagliway ti salun-at.

Ngem dipay naladaw ti amin. Nasken ti panagsubli. Agsurat agingga kabaelan.

Nabayag met nga inannadak ti bagik, no isu ti masao, ngem adda latta ti panagpatingga ti amin. Saan amin nga ar-aramiden ket husto. Dumteng met ti panagriro. Ta no di koma nagriro, di koma met napasamak ti panaginana. Sa la ammon ti pagbiddut no adda a lak-amen ti babak. Sa la ammon no dumtengen. Adda a talaga ti pannakaitikleb, ti pannakadaleb iti kapanagan, ti panagpanunot iti sabali manen a gundaway tapno bamangon, magna, wenno tumaray tapno agtultuloy latta ti sikolo agingga ti maudi a pannakaawag, tapno isun ti agnanayon a panaginana…

Napasamak ti napasamak. Agingga iti agdama, madama pay laeng ti rekober. madama pay laeng ti lagip – dayta lagip a nasken a mapasubli. Isu a nasken iti panagsubli. Isu a nasken ti panagsurat.

Lagip. Nagpateg ketdin. Kasano ti panangisubli ti lagip? Kasano nga isubli ti memoria?
Manipud iti naan-anay ken kompleto a panagpampanunot, nagsubli datao iti panagmalanga ken di pannakausig ti maar-aramid ken ar-aramiden. Manipud iti saan a pannakabangon, saan a pannakunail, pannakasao, pannarikna ti nasayaat, panangammo ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken aminen, itan, makuna nga in-inut ti inda panagsubli.

Iti saan a pannakakunail, ammokon a bunga ti sagsagrapek a pannubok. Ket iti kasulinekan a suli ti panunot, nasken ti innak panagsubli. Nasken nga agsubliak. Ania koma no saan a makarikna ti kagudua paset ti bagi? Adda pay met ti kagudua. Saan a dayta saan a pannakarikna ti importante, no di ket ti panagtignay. Kas kuna dagiti naistrok, walo agingga iti sangapulo ket innem a bulan ti palabasen santo agsublida iti rikna. Ket uppat a bulan pay laeng ti napabas. Kas balakad dagiti therapist, awan sabali nga aramiden no di gunay, gunay, gunay, gunay…

Ket adtoyak ngarud. Kalpasan ti uppat a bulan, iti laksid nga adda ti depekto, nasken ti panagtignay. Awan iti libro ti di pannakarikna, ta ti nasken, ti panagtignay sakbay nga agtangken ken agpukaw dagiti urat. Isu a nasken a maisubli dagiti urat, ti lasag, ti memoria, ti amin sakbay a mapukaw kaniak.

Iti innem a tawen nga innak panagsursurat ti maipapan iti salun-at, namin-adu a daras a ginandatko a padasen a suraten ti maipapan iti therapy ngem namin-adu met a daras a diak nagballigi a nangbirok iti nagkaysa a pangrugian, wenno pangigibusan. Nalawa unay ket kasapulan iti naan-anay a panagamiris ti kakasaad ti pasiente, ti kabaelanna a mayataday iti kasasaadna. Isu nga awan ti maymaysa a programa ti tunggal pasiente malaksid iti normal a proseso. Kalpasan ti nabayag a panagpampanunot, lipatkon a suraten. Ditanan…

Linipatkon a suraten, ngem gayam, maisuratda iti dana ti biag, nga isuda a mismo ti mangited ti adal ken pannursuro no diman mangted leksion.

Ngarud, adtoyak manen. Agsuratak manen!