Thursday, November 12, 2009

Ti Makunak Iti Sarita A ‘Ti Sarukod Ni Moises’ Ni Juan S. P. Hidalgo, Jr.

PAKAUNA: Maysa daytoy a pasintawi. Wenno legend. Agsipud ta awan ti awan ti naputar a balikas maipapan itoy, sursuroten lattan ti leyenda a kas panangipatarus. Ngem itay nabiit, nangsurattayo iti artikulo maipapan itoy ket sinurottayo ti pasintawi a termino ni Reynaldo A. Duque ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti maysa a pasalip. Daytoy met a termino ti sinurot ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. itoy a saritana. Ania aya ti pasintawi wenno legend? A story that has been passed down for generations, especially one that is presented as history but is unlikely to be true. Dayta ti agdadata a kababalin ti pasintawi. Naipresentar a kas pakasaritaan wenno historia a dimmalan iti no mano a henerasion ngem awan ti kinapudnona wenno mapagduaduaan ti kinapudnona. Ngem kadagitoy a sarita, uray saan a nakapappati, wenno mapagduaduaan ti kinapudnona, adda saan a nadakamat a tagipatgenna. Nakadulin wenno nailemmeng. Adda daydiay expressive force a naisawang apagaman laeng ngem saan a nailawlawag wenno saan a pulos a nadakdakamat ngem ammomon nga isu dayta ti masarsarita no matiliwmo ti kababagasna. Maala laeng dayta ni agbasa. Isu daytoy ti mangpapintas iti sarita. Nasken a tiliwem pay nga umuna no ania dayta a pangabig ti sarita sakbay a patayyekem. Wenno patayyekennaka pay nga umuna nga agpanunot no ania ti ‘ibagbagana’ ken inton matiliwmon isunto metten iti panagpatayyekmo.

Kas kadaytoy “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr., ken impablaak ti Bannawag Magasin Setiembre 21, 2009. Ammotayo a maipapan iti sarukod ni Moises ti masarsarita ngem ania kadi ti kayat a sawen ti sarukod ni Moises? Kalpasan iti duagasut a tawen, nasken nga isaganana naimbag ti bagi, isip, ken kararuana ni Peter Santiago tapno saan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises. Ania ti kayat a sawen dayta, apay a “manen?” No masungbatan dagita, ammom metten no ania ti pangabig wenno ti nakadulin a “kinabakbang” ti sarita, a kas maysa a pasintawi.

Legend comes from the Latin adjective legenda, “for reading, to be read,” which referred only to written stories, not to traditional stories transmitted orally from generation to generation. Ngamin no istoriaen laeng adda ti tendensiana daytoy a di ‘maiggaman wenno matiliw’ dayta nakadulin a kinabaknang ti sarita. Isu nasken a mabasa. Kas kadaytoy a sarita, no saanmo basaen ken analisaren ti basbasaen saan a matarusan ti aplikasion ti “sarukod” ken ti balikas a “manen” nga isu ti behikulo ti nangiluganan ti author no ania ti ibagbagana a maipapan itoy a saritana. Nasayaat la unay itoy a sarita ta adda pay impasagidna a pamkuatan ti ibagbagana, ngem kadagiti dadduma a sarita, kapadanan dagiti dadduma daniw a no dimo naawatan saan a para kenka ta adda nakairantaanna dayta; dayta a sarita wenno daniw, ket agpaay laeng kadagiti makaawat. Isu ngarud a kunana, a ti pasintawi ket “for reading, to be read.”

Isu a binasak. Inulitko pay. Ken manen a, ta amangan no nagbiddutak ti interpretasionko. Ngem saan a nagbaliw. Immapay pay ketdi iti muging tay pelikula da Jacky Chan ken ni Jet Li a “The Forbidden Kingdom.” Nasken nga isaganana ti bagina, isip, ken kararuana ni bida nga agtutubo (nalipatak ti nagannan) tapno maikari nga agiggem kadaydiay naisangsangayan a sarukod. Immapay pay ti sarita ni Nathaniel Hawthorne a “The Great Stoneface” Iti general term, nasken nga isagana ti bagi, isip, ken kararua ti asinoman sakbay a maikari iti “sarukod” a kaindaklanan.

Ket tapno, naan-annayas ti saritaan, padasentayo man ngarud a pasadaan ti sibubukel a pakabuklan ti sarita a “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. Ta iti panagsurat iti rebiu (review) ket maysa met nga arte. Arte a pangiyebkasan kadagiti kapaliiwan, ken kabukbukodan ken inadaptar nga opinion wenno kapanunotan maipapan iti sarita. Nasken nga intay anagen ken imutektekan dagiti paset ti sarita a mangited iti pannakailawlawag ti pakabuklan ti sarita.

Ala ngarud, rugiantayo man daytoy a rebiu.

BALABALA: Ti balabala ket buklen iti tallo a paset: ti umuna ket ti agdama a buklen a maminsan iti makatawen nga estoriaen ni maestro Jorge Rabara Sanchez ti pasintawi ti datdatlag a Sarukod ni Propeta Moises kadagiti estudiantena iti Maikapat a Tukad iti Rosales National High School. Segun ti maestro, napasamak ti estoria adu a tawenen ti napalabas sakbay a nagbalin a munisipalidad ti Rosales, Pangasinan, idi Marso 16, 1852.

Ti maikadua a paset ket ti napalabas a dua a gasut a tawen, ken maipapan ken agtutubo a Pedro Malong, nga agum-uma iti abagatan a paset ti agdama a Barangay Salvacion nga asideg iti amianan nga igid ti dan-aw. Agindeg ni Pedro iti asideg ti simbaan. Nangipatakder iti kalapaw a paginanaanna ken umiananna no kua. Naminsan, immian ni Pedro iti kalapawna ken al-alaennan ti turogna idi agparang kenkuana ti maysa a datdatlag a lakay. Nakasingsingpet ti langa ti lakay ket saan a nagbuteng ni Pedro. Imbaga ti lakay nga inton rabii ti Biernes Santo, umianto manen ditoy. Iti tengnga ti dan-aw addanto rumuar a sarukod. Sakbay a tumengnga ti rabii makangngegto ni Pedro iti adu nga uni ti kampanilia nga aggapu iti ngato. Sarunuen dagiti kampana. Aglawag iti tengnga ti dan-aw, ket manipud iti tengngana, rummuar ti immadigi a lawag, agpalangit. Kalpasanna, rummuar ti sarukod, sa agpundo ii rabaw ti danum iti sumagmamano a kanito. Kayat ti lakay nga alaento ni Pedro dayta a sarukod. Saan a kayat ni Pedro ta mabuteng ken dina kabaelan. Ket kuna ti lakay a nabileg ti sarukod, kabaelanna a parmeken dagiti dakes a tao ken dagiti adipen ti Impierno. Naallukoy met la ti lakay ni Pedro. Isu a pinadasna, ngem napaay a mangala iti sarukod. Dinayaw ketdi ti lakay ta impakatna amin a kabaelan. ket agparangto manen dayta a sarukod kalpasan iti dua a gasut a tawen. Idi damagen ni Pedro no ania daydiay a sarukod, kuna ti lakay a ti Sarukod ni Propeta Moises. Ket nagpukawen ti lakay.

Ti maikatlo a paset ket maipapan iti kinaadda iti estudiante ni maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati iti pasintawi ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises. Isu daytoy ni Peter Santiago, taga-Brgy. Salvacion, anak ti agdama a barangay chairman, masirib nga agtutubo, ken maysa kadagiti nakaruar iti eksamen tapno makastrek nga agadal iti Unibersidad ti Filipinas iti Diliman. Iti naminsan a bakanteda, kinuna ni Peter Santiago ken maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati nga adda kinapudno a nakaibasaran ti aniaman a pasintawi. ket dinamagna no kaanonto ti sumaruno a panagparang manen ti datdatlag a sarukod. nagkatawa laeng ti maestro, ngem idi maamirisna a serioso ti agtutubo, imbaganan nga agparang inton 2009. Nagsanay ni Peter iti langoy. Sinansanna ti nagsanay. Agingga naitagtagainepna ti datdatlag a lakay. Immay ti lakay iti siledna. Ibaga ti lakay nga isagana ni Peter ti bagi, isip ken kararuana tapno saan a mapaay “manen” a mangala ti sarukod no Propeta Moises. Kalpasanna, nagpukawen ti lakay. Pinampanunot ni Peter ti sao ti lakay a “manen.” Apay a manen? Napaay kad idin? Nagsanay ngarud a naimbag ni Peter. Nagpabalakad kadagiti swimming instructor iti umno a panaglangoy. Nadumaduma iti mapanna pagsanayan agraman iti baybay. Orasanna met ti panaglangoyna. Napatanor a managkararag, nagay-ayuno pay, ket inggiddanna iti Ramadan dagiti Muslim a gagayyemna. Iti bakasion iti klase iti Marso 2009 iti maikapat a tawenna ti kolehio, nagawid sadiay Brgy. Salvacion. Kayatna a padasen ti pardasna nga aglangoy iti dan-aw. Inkuyogna ni ading a Danny nga isu ti mangoras. Idi agawidda, impudnona iti panggepna a mangala ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises iti tengnga ti rabii inton Biernes Santo. Iti Huebes Santo, nagparang manen ti datdatlag a lakay iti tagainepna. Imbilin ti lakay a di mangikuyog iti kaduana a mapan iti dan-aw. Ket uray ania ti mapaspasamak iti panaglangoyna, ituloyna latta. Iti rabii ti Biernes Santo, Abril 10, pinadas ni Peter nga innala ti sarukod, nagsagrap iti adu a lapped, nakiinnuna iti langoy, urayla inlagtona a ginammatan ti sarukod, apaggammatna, timayaben daytoy. Naisurot ni Peter iti law-ang. Nagparang kenkuana ti datdatlag a lakay a nabalkot ti lawag ket kimmablaaw iti balligina. Maited met kenkuana ti pagrebbenganna nga agaywan iti Daga ken iti Sangkataoan. Agingga nga adda kenkuana ti sarukod awanto iti puersa iti rabaw ti daga a makabael a mangparmek kenkuana. Bilinen laeng ti sarukod ket agtungpal kenkuana.

KARAKTER: Ni Pedro Malong ket nadayaw ken napakumbaba nga agtutubo. Uray no isu ti naynay a mangabak iti salip ti linnangoy dina impasindayag kasta met dina impasindayag ti abilidadna, ti kinataona. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana.

Ni Peter Santiago ket nadayaw ken managpakumbaba. Masirib. Napintek ti pannakirelasionna iti Mannakabalin. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana. Mamati iti pasintawi, ket isu dayta ti insaganaanna.

Ti datdatlag a lakay ti nangibunannag a da Pedro Malong ken Peter Santiago ket maymaysa a tao babaen kadaytoy nga imbalikasna: “Saganam a naimbag ti bagi, isip, ken kararuam tapno saankan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises.” Napasamak ti proseso ti reincarnation, uray no saan nga imbaga ti author dayta a banag.

LUGAR: Napasamak iti dan-aw iti Brgy. Salvacion, Rosales, Pangasinan. Nupay nagdumada iti panawen dagiti agbibiag, maymaysa ti nakapasamakanda a lugar.

PACE wenno PACING: Nagtaray ti sarita a kas kidkiddawen nga akem ken panawen dagiti agbibiag. Diredirekta ti pasamak, ababa ken namsek. Saanen a kasapulan ti taldiap napalabas ken dadduma pay a tekniko ken devices iti panagiparang kadagiti pasamak iti maysa a sarita.

TEMA: 1. Ti relasion ti tao iti Mannakabalin.
2. Ti reincarnation

ANALYSIS: Nupay saan a nadamat, ti relasion ti tao iti Mannakabalin ti maysa kadagiti tema a nadependaran itoy a sarita. Ta adda pay aya naim-imbag a pasamak iti biag iti tao no di ti naannayas a pannakiresionna iti Namarsua. Daytoy laeng ti pakariknaan iti napudpudno a pannakapnek ken pagubbogan ti ragsak a di mabubos. Iti daytoy a nariribuk a lubong a nagpuniponan ti nagduduma a basol, ti panagtalinaed a kankanayon iti salinong ti Mannakabalin ket umno la unay tapno maiyadayo iti pakaisagmakan, pannakapukaw iti dana ti biag, ken pannakaiyaw-awan iti panggep no apay nga agbibiagka. Adda panggep ken rason no apay a dumalantayo iti daytoy a biag, ket dayta a rason ken panggep ket saan a rumbeng a baybay-an ken yaleng-aleng wenno isukat kadagiti agpukaw a gatad.

Nupay saan a naibaga dayta a banag wenno nadakamat iti istoria, ammom latta a ti masarsarita wenno masasao iti sarita ket panangisagana ti bagi, isip ken kararua wenno panangliklik iti agdidiaya a nagkaadu a basol iti lubong. Ta adda kadi pay nasinsin-aw nga aramid bayat iti kaadda iti daytoy a lubong no ti panagtalinaed iti ikub ti Namarsua? Adda ngamin tendensiana a tumapog ti tao iti nainlubongan, aguper ket tumipon iti puersa a saan a naikumit kenkuana. Dayta nga ititipon ket maysa a pannakalipat iti kinaasino. Naiyaw-awan.

Ti panagayuno ket pannursuro met laeng ti dandani isu amin a relihion. Isu daytoy ti panangpasidap ti isip ken panangpasin-aw ti kararua. Napateg daytoy a pannursuro. Kadagiti Muslim, umabot pay iti makabulan no agayunoda. Estrikto unay dayta a masurot. Mas lalo dagiti white witchcraft wenno kameng dagiti nadumaduma a “nalimed a timpuyog” ta malaksid iti nairut a panagayuno, maipatungpal pay a nakarkaro iti kinaawan wenno panangliklikda iti aramid a sexual. Nainget a protektaranda ti Lubong ken Sangkataoan iti bileg iti “nangisit a pagsiriban” wenno dagiti addaan iti nangisit a pagsiriban. Ti panagayuno ti aramiden a mangpasidap ti isip ken mangpasin-aw ti kararua. Daytoy a sarita ket panangisagana iti maysa a parsua tapno maikari nga agaywan ti Lubong ken Sangkataoan.

Ti historical a paset ti sarita ket manipud idi un-unana agingga iti agdama. Manipud idi damo a naadakan agingga nagbalin a kumonidad ti Barangay Salvacion. Nupay maysa daytoy a bunga ti panunot, naipaayna ti napudpudno a pannakaiparang ti maysa a sarita, lalo ti pasintawi. Pinagandarna ken pinagwerretna ti panunot kas nakabasa.

Nupay saan a nadakamat, wenno saanen a nasken a dakamaten ta impakitan, maitugotan itoy a sarita a nagtema ti reincarnation. Panangungar babaen iti sabali a bagi. No imurian a nalaing dagiti isu amin a relihion ken pammati ket makita kadagiti pannursuro a maiyad-adal iti dandani isu amin daytoy ket naibugas. Ti Kristianismo idi un-unana ket addaan kadaytoy a pannursuro. Isu a ti aplikasionna kadagiti sinurat ket mairapit ket madakamat latta a paset ti kapanunotan no diman bugas ti pammati.

Kas iti interpretasion ti kayat a sawen ti pasintawi, a di nakapappati wenno mapagduaduaan, addan iti nangbasa no patienna wenno saan ti nabasana. Balido amin a rason maipapan itoy a banag, mamati man wenno saan. Ngem napinpintas a patien dagiti dinton maumag a pannursuro, a no dadduma, nairamenda kadagiti sinurat. Ta isu dagita ti rason no apay nga adda dagiti sinurat.

Ti panangisagana ti bagi, isip ken kararua ket maysa a naindaklan a ramen kadagiti sinurat. Apay nga adda iti nagtaud iti ngato ken iti baba? No ania ti makita iti baba makita met iti ngato wenno agpadpada. Daytoy a ramen ti sinurat ket saan nga itoy a sinurat iti pakaadawan. Saan laeng met a ti author ti pagtaudanna. No ania ti adda iti baba ket isu met laeng iti ngato. Saanak pay laeng a mannurat idi naitugotak daytoy a ramen kadagiti sinurat ti author.

Panagkunak, daytoy a sarita ken kapadana, ket saan laeng a para kadagiti ubbing no dipay ket kadagiti nanakman. Wenno para iti amin. Sapasap. No ngamin anagen a nalaing, no saan nga ilawlawag ti kaipapanan ti sarita, adda met ti tendensiana a dagiti ubing ket saanda a maawatan wenno matarusan ti basbasaenda. Numona itoy a panawen ti cyber-age a dakkel nga ilgat kadagiti ubbing iti nangawis ti immatangda, ket adda ti potensial a di maikaskaso dagiti tagipatgen a ramen iti binasada. l

Ad-adu koma pay iti rumuar a kastoy a sinurat a nagbugas kadagiti dinto maumag a pannursuro. Itag-ayna ti intelektualidad. Saan laeng koma nga iti pasintawi no dipay ket koma kadagiti mitolohia ken dadduma pay a genre. Adakan koma ni Ilokano amin dagitoy a genre a pangibugasanna kadagiti kapanunotanna, linaon ti pampanunotna, eksperiensa, dagiti tagipatgen (values) nga inikutan ken sinalsaluadan, ken dadduma pay. Ala ngarud, naimbag a panagbasa ken nabara a kablaaw iti author. @

No comments: