Saturday, August 08, 2009

Ti Kaunaan A Panagbibinnutos

Saan a maibaga nga sidadalus dagiti naglabas nga eleksion nangruna ti maipapan iti kinapanglulo. Adda latta ti makuna a saan a dimmalan iti nadalus ken legal a banag. Adda latta ti nagriri, nangruna dagiti kaudian a basingkawel-pulitika. Adda latta ti makuna a mantsa wenno inutekan ti nasirsirib ti saan a nakapanunot nga isuna ket sikapan dagiti naal-alibtak ngem isu.

Iti daytoy a rason nga adda latta makuna ti naabak. Kasla pay ketdi naipakadaywanen dayta nga aramid. Kasla gagangay laengen nga adda latta maibaga ti naabak a nakusit. Manmanon nga eksena daydiay sipapakumbaba ni naabak ta basbassit dagiti botante a nangibotos kenkuana. Manmanon nga eksena daydiay panangdakulap ni naabak ken ni nangabak. Ket mas lalo a saan nga ited ti suporta tapno naannayas koma ti panagimanehar ti turay. Pagdaksanna, agsagaba iti nairteng dagiti umili.

Adda la ketdi ti pattern wenno namungayan daytoy. Nagtuladan. Saan la ketdi a nasayaat dagiti immuna a panagbobotos. Ket tapno masigurado ti puon ti amin, nasken nga intay siripen ti kaunaan a binnotos dagiti pangulotayo babaen iti palawag ni Daniel M. Anciano, iti sinuratna a “Ang Unang Halalang Pang-pangulohan” a mabasa iti http://www.geocities.com/cavitesu/firstelec.htm.

Saan a makapnek ti napasamak. Ti namnamaen a pagulidanan nga aramid ket nagbaliktad. Ala ket, madama pay laeng ti rebolusion idi napasamak. Addaan koma iti panagkaykaysa ken urnos, ngem baliktad gapu iti prinsipio ken kapanunotan a saan a maikanatad. Napasamak ti panagkusit, panagtredor, panangallilaw ken aramid a saan a maikatad. Napasamak iti manipulasion dagiti nasikap kadagiti saan a nakapanunot a posible a mapasamak ti namnamaen.

Segun ken ni Anciano iti salaysayna, iti kastoy a panawen a dandanin eleksion, tumaud metten iti panageksperimento dagiti agkakabagay wenno agkamats a kandidato. Istratehia, nainsiriban ketdi nga addang, a mangbanniit kadagiti botante. Kasano ti panangtingitingiting ti kemestri ti agbalin a pangulo ken ti bisena. Dakkel la ketdi nga awis dagiti addaan iti nasayaat a kemistri.

Iti rigatna wenno nakakatkatawa ket ti pannakaaramid dagiti maseknan a kas aglana a bambanti. Isu a dagiti aramid a mapasamak ket aramid laeng ti bambanti wenno aramid laeng iti saka saan ket a nabukel babaen iti ima.

Adda met ti mapasamak a panagsipsip iti pangulo tapno isuna iti umawat iti tung-ed nga isu ti mamanok ti administrasion.. Dakkel a banag dayta. Bukod a makainut iti campaign fund, adda payen ti nabileg a political machineries ti partido. Isu a dakkel a banag wenno nainggasatan ti mamanok. Ngem, saan met barengbarengen iti panagpili ta amangan no naganna pay laeng ket maysan a losing breed. Isu nga ita pay laeng, nagadun dagiti umab-abay, sumipsipsip, wenno kunwari ket agpapauyo wenno talagan a nagpauyo ket nagbalikas nga isun tay sipipinget a lumaban, idinto nga istratehia met dagiti dadduma dayta a banag a makaala iti pondo, ket siempre, saanna amin a gastoen dayta ta adda met iti suksukatanna a ginastosna wenno kunwari nagastos ngem kalub laeng dayta ti maiduldulin nga aramid ken inaramid.

Ngem sakbayna dayta, matingtingiting dagti amin a partido ti bilegda a dumupar. siempre, no namnamaen a saan a kabaelan, mapasamak ti ikakappon wenno ititipon ngem siempre, adda ti maawid a pagsayaatan ti partido. Iti kinaadu ti partido pulitikal, iti agdama, saan a ninamnama a ti grupo ti agdama a gobierno iti nangaramid iti kaunaan a panagtipon, ti KAMPI ken LAKAS-NUCD. Iti napalpalabas, oposision ti kaunaan a mangideklara ti intension ti panagtitipon. Ngem agingga iti agdama, awan pay laeng iti matingtingiting a panagtipon ti oposision, nalabit nga iti kinasapa pay laeng ti panawen. Pinnaliiw, santo mapasamak ti panangidiaya ti bileg, a kas sukat ti namnamaen a pabor. Agpada nga iti gobierno ken ti oposision a mangaramid ti kastoy a sistema. Adda laeng ti umuna ken aginggugudeng.

Siempre, saan a paudi iti tinninnagan iti man aspirant wenno iti incumbent. Tumpuar manen dagiti isyu a kinalkaluban, ken nairanta a dumakkel itoy a panawen ti basingkawel ti pulitika. Binnansagan iti pitak ken panagbuggo kadagiti dakulap. Saan nga ang-angaw ti panangdadael ti reputasion ti asinoman nga agngayangay. Saan met nga ang-angaw ti panangpabanglo ti nagan. Dayta panangpabanglo ket multi-million iti balorna no usaren ti telebision, nalaklaka bassit iti internet. Ket nainsiguradoan iti pannakaabak ti addaan kalkaluban ken addaan iti anniniwan ti napalabas ta maal-allia. Panagruruar met al-allia iti panawen ti eleksion. Saan laeng nga al-allia ti napalabas no ket al-allia a pinalabas nga ita laeng a rumuar. Re-issue. Kunam no nuclear ngem kalpasan a mapagsisilpo ti amin, mabulosan ti nakadakdakkel a suyaab ta awan gayam ti nabaliwan wenno baro a timpuar wenno kasla nai-scan laeng wenno na-xerox sa indarirag a baro.

No sumaen, mapanunot a nalaing no kaano a nangrugi ti kastoy a sistema? Siempre, no kutkuten ti nangrugianna masapul nga adalen ti napalabas wenno ti kaunaan. Ta saanen nga agturpos ken aggibus ti amin no ket dumakkel a dumakkel. Ngem iti suma total iti mapaspasamak, napasamaken idi, nasukatan laeng ti nagan wenno nabuniagan iti kabarbaro a konsepto a kas akseptado ti publiko, no makalusot ti alilaw. Isu nga adalen ti napalabas ket idilig iti agdama. Penken no adda ti nagbaliwan ti amin.

Idi napasamak iti kaunaan a binnotos ti pangulo, naglasat iti kas met laeng iti mapaspasamak iti agdama. Mapaliiw nga awan iti nagbaliwanna. Isu a kunkuna dagiti agpalpaliiw iti taray ti pulitika, nga isu a mapaspasamak ti aramid a di maikanniwas ta nangrugi dayta iti kaunaan a pasamak. Nangrugitayo ngamin iti nariribuk a binnotos isu nga agingga iti agdama ket nariribuk latta. Ta no ania ti nangrugian, isu latta iti pagtungpalan dagiti aramid iti agdama. No ania ti puon di isu met laeng dagiti sanga, ket dagiti tumubo isu met laeng ti agibunga.

Ti kaunaan a binnotos para iti kinapangulo ket napasamak iti Kombension iti Tejeros idi Marso 22, 1897. Ti salisal ket dangadang ti incumbent ken ti aspirant. Ni Andres Bonifacio a kas incumbent wenno agdama a pangulo dagiti rebolusionario babaen ti KKK. Ket ti aspirant wenno kayatna iti sumukat a pangulo ket ni Hen. Emilio Aguinaldo. Ket siempre, adda met a ti makunkuna a faction wenno partido ti agsumbangir. Iti pakasaritaan ti pulitika iti uray ania a nasion, saan a maawan daytan kinaadda iti partido pulitika. Saan nga umaddang ti aniaman a panggep no awan dayta partido pulitikal. Iti panagtaray ti pulitika saan a mabalin a maymaysa ti agtigtignay no di ket dua wenno ad-adu pay nga ima ti partido. Isu a napateg unay ti partido. nasken daytoy a matengngel ta dinto sika a mismo iti inna tenglien. Ti kaso iti agdama, dagiti dadduma a pundador ti LAKAS-NUCD ket natengngel wenno tinengngel ket awanen ti nabaelanda no di laeng iti sumina, wenno umikkat ta namnamaendan a sumiasi ti dalan ti timmakderanda wenno saanen a maikaskaso ti nagan no di man napasamak ti pannakakusit ken pannakallilaw. Wenno kas panangtakder ti nagan isu a nasken a takderanen ti naiwayat a prinsipio no maawagan dayta a prinsipio, ngem ketdi ti sigurado ket panagtalinaed ti nagan a kas sibubukel wenno panangallangon ti kinaasino ket bay-anen a ti historia a mangited iti umno a pakasaritaan..

Ti panaginnaddayo ti prinsipio ken kapanunotan, nga isu met ti itakder ti faction wenno partido ti pannakapataud wenno ipapasngay ti sabali. Ket dayta a pannakaipasngay ti sabali a partido, makarit ti kabaelan wenno inalat ti sigud wenno agdama. Daytan ti pannakaipasngay ti incumbent ken aspirant. Ket iti panagtuparda a dua, siempre met, mangabak ti mas intelihente, iti man sinisikap nga aramid ken limpio. Amin dagitoy ket napasamak iti kaunaan a panagbibinnotos.

Iti agdama, no lagipen ken anagen dagiti dua a partido a kaunaan a nagsalisal, ti incumbent a Magdiwang ken ti aspirant a Magdalo, awitda ti kaunaan a pagteng iti nagan ti pakasaritaan ti pulitika iti pagilian. Naipasngay ti Magdalo gapu iti saan a panagtutunos ken panagkatunos ti prinsipio ken kapanunotan. Iti rebolusionario a gobierno, agpada a nabigbig dagiti dua, agingga dimteng ti punto a nasken ti panagdupar dagiti dua. Isu a napasamak ti binnotos.

Sakbay a mapasamak ti binnotos, timpuar dagiti imahe ti pulitika. Iti laksid a madama pay laeng iti rebulosion ken panangirupir ti kalintegan. Kabayatan iti rebulosion aggutad met ti pannakapapigsa ti faction wenno partido. Kumayakay ti tunggal maysa wenno ti maysa kadakuada a kas paset ti panangpabileg. Ket iti pannakaluom ti aspirant, daytan ti panawen a panagsalisal dagiti dua iti kabukbukodanda nga istratehia wenno awit ti tunggal maysa ti kabukbodanna nga istratehia tapno isu ti tumpuar a nabilbileg.

Timpuar ti black propaganda a kas paset ti naplanon nga ingpen. Agpungtot siempre ti nasikapan ken masiksikapan ngem agtultuloy latta ti dangadang. Itoy a kaso, saan a napanunot ti supremo ti naannayas nga addang no di ket nagpannuray iti pungtot. Ti black propaganda sakbay ti binnotos ket narway. Isu dayta ti nangpungtotan ti supremo. Ket napasamak iti saan a namnamaen a dandani panagpaltog ti supremo ken ni Daniel Tirona. Ti naud-udi ti maysa a kangrunaan a timek ti Magdalo. Ti black propaganda ket saan a rumbeng a pakitaan iti panagdayaw ken panagraem ti supremo agsipud ta maysa a mason, saan a mamati iti Dios, ahente dagiti prayle, ababa ti adalna ken dadduma pay. Nalabes a panangdadael iti kinatao.

Iti tay-ak ti pulitika, pasetna amin dagitoy. Pudno man ken saan. Ket ti saanna ammo iti aramidenna agtinnag iti panagpungtot. Dayta a panagpungtot ket saanna a masebseban ti pasamak no di ket nangited ketdi ti dakkel nga addang ti balligi ta saanen a sibubukel ti takder no di ket nalaokanen. Nadadael ti takderna gapu iti black propaganda.

Iti agdama, saan a nakaskasddaw iti kinaadda ti black propaganda, panagdadael ti kasalisal, wenno panangitapkal ti pitak iti rupa ti kasalisal. Isu a mapasamak no kuan iti pinnuskolan iti rupa iti agtultuloy a pinniltakan ti rupa. Ket asinoman a sumuko, isu ti maabak ket aglak-am ti amin a pannakaidadanes. Ti ay-ayam iti pulitika ket saan a ekspektaren nga agnanayon a nadalus ta pasetna wenno bagina pay laeng ti narugit wenno baliktad a prinsipio. Isu a saanmo a lubong itoy a tay-ak no maysaka a santo wenno santa. No saanna a kabaelan ti agbaliktad ti bituka, isu ngarud ti mapasamak.

Uso met idi ti hakot system wenno panagbunag. Iti umuna a panagbibinnotos, makita nga adu dagiti maka-Magdiwang, ngem bimmaliktad iti saan nga ammo a rason. Iti agdama, makita dagiti napili a bimmaliktad ken sigud a mangisaksakit ken isu itan ti numero uno a kasalisal. Pudno la unay, nga iti pulitika, awan ti permenente a gayyem. Ket mapasamak dayta a panagsisina ken panagdudupar iti panawen ti eleksion. Iti bara ti akusasion, no maminsan, isu daytoy ti mangibunga iti saan a napintas a linaon dagiti damdamag.

No iti kaunaan a binnotos ket napasamak iti panagkusit kadagiti balotas, iti agdama saan pay laeng a nagbaliw, no di nagbalin pay a nanayunan babaen iti ititipon ti dagdag-bawas. Ket posible nga iti panagbalin nga automated machine iti maaramat, posible met nga agbalin a high-tech ti panagkusit. No sadino ti nangrugian, kinukusit, saan a maikkat daytoy uray ngata high-tech.

Ti maysa pay nga ay-ayam iti binnotos ket ti turncoatism wenno balimbing. Iti agdama, saanen a makaskas dayta a banag ta kanayonen a mapasamak ket iti naynay nga inna pannakapasamak makuna nga awanen it pudpudno a kadua ken gayyem iti pulitika. Guyodem ti bukodmo nga ipus wenno ilemmeng ti bukod nga anniniwan ta dinto mabaddekan dagiti agsisiim iti maidiaya nga imbag.

Salvage? Saan a kabarbaro dayta balikas a salbeds. Apay ania ti makuna iti napasamak iti supremo? Saan kadi a sinalbeds, iti agdama termino? Laeng, ta adda dagiti nasirib nga aglemmeng a kas iti lansa, nakatungraraw ti ulona. Isu a saan a nailemmeng ti kinapudno a napasamak.

Iti historia, nailanad dagiti pasamak ket agtultuloy latta met nga agilanad kabayatan a mapaspamak dagiti pasamak. Awan ngarud ti makuna a permanente iti lubong a binuangay ti napalabas ken agdama.

Agingga nga awan ti tumakder a nagtaud iti kinapudno, ken saan a naameng iti gameng, lalona a saan a naameng iti lawag a parnuayen ti nagan, agtultuloy latta met nga agbandera ti rinugian ken sigud a sistema. Maulit-ulitto latta met ti historia. Awan iti mabigbig a panagbalbaliw ta awan ti tignay a para iti ili.@

3 comments:

Ka Loren said...

'mustan Ka Iddo?

Wen gayam Kakang, malagip daydi imbagam kaniak nga ipablaakmo sadiay Tawid daytay "Partaan..."ko. Naabak met, e.

Ipablaakmo lattan Kakang.

Ka Iddo said...

yes, sir!

FBLorenzana said...

agyamanak Kakang. Naay, manmanoak met ayan a makadap aw ditoy...komustakayon? Mayaten Apo ti salun-atyo?