Thursday, June 11, 2009

Dagiti tukak, mapukawda kadin?


Iti angotna pay laeng, ammokon a ginittaan a tukak ti sidami. Urayak la nakakatay ken naggaradugod pay ti buksitko nga agganaten a makargaan. Sinal-ot, mapasuboka la ketdi a buksit, inyisemko. Agasem ta tukak, ginittaan, sa adda piasna ken apagapaman ti kinnit tay sili ti sairo iti lumabaga a digo a naatsuetean! Nagtudo ngamin idi rabii ket pinagpilawna dagiti kataltalonan iti daytoy arintapusenen a kalgaw. Rimmuar la ketdi dagiti agpakpakni a tukak iti rengngat ken kadagiti riper ken seksek.

Yos, saak met la makasida iti tukak no addaak iti nakayanakanmi a lugar. Sako la maramananen dagiti paboritok a putahe no agsubli datao iti nakayanakan.

Sabagay, adda met pasaray tagilako a tukak a masalamaak iti panaggatangko iti nateng ken prutas a tagilakomi iti parbangon. Sibibiagda pay a nadawis-naubon ti maysa a sakada. Isuna laeng ta kasulitko ti agikkat iti kudil ken agdalus. Lalo no awan ti dapo. No mairana met a diay la mangluton ti obra ta nadalusanen, sumeksek met iti mugingko a datao laeng iti balay ti agsida, ket itantanko ti gumatang.

Diak inurayen nga ipidua ni kabagis a yayab ti pannangan. No kasano ti gagarko a makasida iti lasag ti tukak, nairamanen dita ti bibisinak. Ngem anian a siddaawko ken naikulengak pay ta ti namnamaek a tukak ket nagdadakkelan metten a lasag. Aggudeng pay dataon a kumutsara ta daddadakkel pay ngem tammudo ti ima dagiti lasagda, lalo ket nagmayat ti pannakorte dagiti laslasag. Immatras pay ti bibisinak.

Karag (bullfrog) daytoy san, indillawko. Ngem saan kano. Sabalin ti tukak ita a panawen. Daddadakkelen nga adayo. Ket no agunida, nabangag ken napigsa a kunam la no karag. Naikapet pay iti barukongda ti tabada. Talaga a saan a kas iti nakairuaman a sidsidaen idi a nakuttong ti lasagda ken pasaray awan pay ti tabada. Pasaray mailaokto pay dagiti agadi iti bayyek, no labsen ti agsao.

Nupay dadakkel, isu met la ti ramanna, kunada, ngem para kaniak, saan. Naiduma ti raman dagiti tukak idi. Saanen a maibelleng dagiti kudil dagitoy dadakkel a tukak. Madalusan a nalaing babaen ti asin, maibilag, santo maiprito agingga iti nasarangsang.

Napananen dagidi tukak idi un-unana? Mapukpukawda kadin?

Uray dagiti karag ket marapukawda metten. Maibusda met babaen ti pasaray panagsida dagiti tao kadakuada. Annadan laeng a mabtak dagiti bukolda a yan ti makasamal a likido. Ngem no naannad la ketdi ti panangkulapnit, naimas ti lasag ti bullfrog.

Iti panagtulid ti panawen, agtultuloy nga adda dagiti nabiag nga agpukaw ken adda dagiti sumukat.

Dagitoy a nagbiag ket sisasangoda iti dakkel a pannakaungaw no saanda a masaluadan. Posible pay a mapugipogda wenno maungawda amin gapu iti panangapektar kadakuada iti chytrid fungus. Ditoy pagiliantayo ti yan ti maysa a kaaduan dagiti amphibian. Ngem gapu iti panagbalbaliw ti panawen - climate change, pollution, ken panagdadael kadagiti kabakiran ken ayuyangda - posible ti panagngudo ti panawenda.

Babaen ti panagadal dagiti Filipino ken US scientists, panawenen nga ited kadakuada ti naan-anay a pannaranay ken atension sakbay a maungawda. Nasken a maisapulan iti agasna wenno remedio ti sakit a kimpet kadakuada (ti fungus), ta no saan, mapukawton iti mabiit dagitoy a nagbiag.

Posible met a mapukawto nga aramid ti agliwliw ken agtukma iti tukak kabayatan ti panaggapas iti nakaidda a kapagayan, wenno adun dagiti naikursong iti bubon. No saan nga agpayso a maited ti manamnama a sungbat kadaytoy a parikut, maysanto laengen ti tukak a lagip iti napalabas. Kunamto laengen nga isennaay, napananen dagiti tukak?#

No comments: