Friday, December 18, 2009

Ti Kaipapanan ti Paskua

“Paskua koma amin nga aldaw…” Ta iti paskua napno iti ayat, panagited iti ayat, (wenno panangidiaya iti naawat a parabur wenno sobra ti naawat a parabur). Kararagsakan nga aldaw, saan laeng a kadagiti ubbing no dipay ket iti sangalubongan iti sangsangkamaysa a pammati ti Kristanismo.

Ngem kasanon no awan koma iti paskua? Ania mapukaw kadatayo?

Ania aya ti pudno a kaipapanan ti paskua?

No masungbatan dayta naudi kadagiti tallo a saludsod nasungbatanen amin a panagduadua maipapan iti paskua.

Ta ania ngamin aya ti pudno a kaipapanan iti paskua?

Kadagiti ubbing ken kadagiti agtutubo ken sumagmamano ket nalabit a dida pay natiliw no ania ti pudno a kaipapanan ti paskua.

Agingga saan a silulukat ti pusom a kas ama wenno ina a pagdamagan ti ubing nga anak no ania ti kaipapanan ti paskua, saan a sumeksek iti panunot dayta.

Ngem no ti anakmo wenno ti apokom, ket damagenna kenka, nga “ania koma no awan iti paskua?” Ania ti maisungbatmo?

Iti nagkaysa a konsepto, no ilawlawag laeng dagiti addan nga abalbalyen iti dila ken muging ti anak wenno apo, saan met a sumagepsep kenkuana ti pudno a kaipapanan ti paskua.

Ta ania aya ti pudpudno a kaipapanan ti paskua?

1. Ipalagipna ti pannakaipasngay ti Mesias.
2. Akem ti nagannak.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak.
4. Ti akem iti kaarrubam.

No pagkaykaysaen manen dagitoy nga uppat, isu met laeng iti nagkaykaysa ken pakabuklan ti 10 a Bilin: ayatem ti Dios, ayatem dagiti kaarrubam ken ayatem dagiti naganak kenka.

Ti pannakaipasngay ti Mesias. Ania ti kayatna a sawen iti pananglagip a tinawen ti pannakaipasngay ti Mesias? Panangpapigsa ti pammati. Ta ammon a lagipen ti Mesias. Ta nasken kadi a papigsaen ti pammati? Wen met a, ta daytoy ti pundasion ti wagas ti panagbiag. Ngem no ti pundasion ti biagmo ket naibasar laeng kadagiti regalo, ragragsak ken dadakkel a krsimas tri ken gilap dagiti nagduduma a maris ti bombilia wenno komersialismo, nalipatam met ti kaipapanan ti selselebraram iti kada paskua.

Nasken met a patibkeren ti pammati. Ta no saan a natibker ti pammati, kaiyarigam ti naipuruak a bukel iti igid ti kalsada, nga idi limmabas ti manok ket tinuktoknan. Agingga laengen idiay ti pagpatinggaan dayta a pammati.

Isu a ti paskua ket panangipalagip ti pannakaipasngay ti Mesias. Ket agtalinaed koma dayta a kinatibker iti agnanayon wenno agtalinaed koma pammatibker ti pammati.

Isu nga adda paskua tapno mapatibker ti pammati iti Mesias. Tapno maliklikan iti saan a “pannakatuktotok” ti manok wenno saan a pannakabalang.

2. Akem ti nagannak. No iladawan ti isip ti pakasaritaan ti “Natividad” agingga iti pannakaipasngay, sa manen ti panagubing ni Jesus agingga iti ipapatay ken yuulina sadi langit, mailadawan met ti akem ken responsibilidad da Jose ken Maria a naintaoan a nagannak ni Jesus.

Itoy a punto, dagiti met nagannak ti mapalagipan. Ti kinaadda ti dakkel a responsibilidadda kadagiti annakda. Kas ken ni Jose ken Maria, nasken a saluadanda ken taripatoenda ti anakda (Jesus) iti baet dagiti damsak ken kinapiman. Ni saanda man laeng a nagreklamo iti sinangoda a kinadamsak (natividad) ken kinapiman (pannakaipasngay iti kulluong).

Kadagiti nagannak, no maipasungalngal iti kinadamsak ken maigapu iti anak, maakem kadi dayta? No maipasungalngal ti nagannak iti kinapiman gapu iti anak, maakem kadi dayta? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti nagannak. Ti panagbalin a natibker a nagannak iti baet ti damsak ken kinapiman.

3. Ti relasion ti anak iti nagannak. Kasano nga iladawanmo ti relasion ni Jesus kadagiti naintaoan a nagannak kenkuana? Ti sungbatna isu ti pudpudno a kaipapanan ti paskua kadagiti annak. Isu dayta ti tagipatgen (values) ti paskua a para kadagiti annak no apay a selebrarantayo ti paskua. Mapalagipantayo ti responsibilidadtayo ken akemtayo kadagiti nagannak kadatayo. Kasano kadi iti pannakilangenmo kadagiti nagannak kenka?

Kasano aya iti pannakilangenmo kadagiti dadakkelmo? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti annak. Ti sungbat ket adda a mismo iti anak.

4. Ti akem iti kaarruba. Siasino dagiti kaarrubak? Amin a tao ket kaarrubam. Kabusormo man ken saan, kaarrubam latta.

Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim. Isu ngarud dayta ti pundasion ti panagsisinnukat ti regalo wenno panangited ti regalo ta idiaya ti ayat. Ken no inawatna dayta a regalo (ayat), kaipapananna iti pannaakaisaknap ti ayat.

Kadagiti ubbing? Apay a nasken nga ikkan iti regalo dagiti ubbing? Wenno apay a dumawat ti regalo dagiti ubbing? Lalo kadagiti ninong ken ninangda?

Ti panangited ti regalo kadaiti ubbing ket panangisuro no kasano iti agayat. Panangimula iti panunotda ti ayat. Panangisuro kadakuada no kasano iti agayat – babaen iti panangidiaya no ania iti adda kenka: Material a banag. Ispiritual nga ammo. Kinasirib.

Daydiay laengen panangited iti regalo wenno card, iti ubing, am-ammo wenno kabagian ket saan a daydiay card ti importante kadaydiay no di ket ti mensahena nga adda ti “mangipatpateg kenka”. Sadinoman a suli ti lubong ti yanna, iti baet ti minilmilia a taaw, iti baet ti adu a pakakumikoman, saannaka a nalipatan agsipud ta ay-ayatennaka.

Ala, wen, no awan koma ti paskua. Awan met ti panawen a panangipalagip ti panangpatibker iti pammati iti Dios, ayat ti nagannak iti anak, ayat ti anak kadagiti nagannak ken ayat kadagiti kaarruba…

Ngem adda ti paskua. Adda ngarud ti palagip…

NAIMBAG A PASKUAYO AMIN!##

Ti Kaipapanan t

“Paskua koma amin nga aldaw…” Ta iti paskua napno iti ayat, panagited iti ayat, (wenno panangidiaya iti naawat a parabur wenno sobra ti naawat a parabur). Kararagsakan nga aldaw, saan laeng a kadagiti ubbing no dipay ket iti sangalubongan iti sangsangkamaysa a pammati ti Kristanismo.

Ngem kasanon no awan koma iti paskua? Ania mapukaw kadatayo?

Ania aya ti pudno a kaipapanan ti paskua?

No masungbatan dayta naudi kadagiti tallo a saludsod nasungbatanen amin a panagduadua maipapan iti paskua.

Ta ania ngamin aya ti pudno a kaipapanan iti paskua?

Kadagiti ubbing ken kadagiti agtutubo ken sumagmamano ket nalabit a dida pay natiliw no ania ti pudno a kaipapanan ti paskua.

Agingga saan a silulukat ti pusom a kas ama wenno ina a pagdamagan ti ubing nga anak no ania ti kaipapanan ti paskua, saan a sumeksek iti panunot dayta.

Ngem no ti anakmo wenno ti apokom, ket damagenna kenka, nga “ania koma no awan iti paskua?” Ania ti maisungbatmo?

Iti nagkaysa a konsepto, no ilawlawag laeng dagiti addan nga abalbalyen iti dila ken muging ti anak wenno apo, saan met a sumagepsep kenkuana ti pudno a kaipapanan ti paskua.

Ta ania aya ti pudpudno a kaipapanan ti paskua?

1. Ipalagipna ti pannakaipasngay ti Mesias.
2. Akem ti nagannak.
3. Ti relasion ti anak iti nagannak.
4. Ti akem iti kaarrubam.

No pagkaykaysaen manen dagitoy nga uppat, isu met laeng iti nagkaykaysa ken pakabuklan ti 10 a Bilin: ayatem ti Dios, ayatem dagiti kaarrubam ken ayatem dagiti naganak kenka.

Ti pannakaipasngay ti Mesias. Ania ti kayatna a sawen iti pananglagip a tinawen ti pannakaipasngay ti Mesias? Panangpapigsa ti pammati. Ta ammon a lagipen ti Mesias. Ta nasken kadi a papigsaen ti pammati? Wen met a, ta daytoy ti pundasion ti wagas ti panagbiag. Ngem no ti pundasion ti biagmo ket naibasar laeng kadagiti regalo, ragragsak ken dadakkel a krsimas tri ken gilap dagiti nagduduma a maris ti bombilia wenno komersialismo, nalipatam met ti kaipapanan ti selselebraram iti kada paskua.

Nasken met a patibkeren ti pammati. Ta no saan a natibker ti pammati, kaiyarigam ti naipuruak a bukel iti igid ti kalsada, nga idi limmabas ti manok ket tinuktoknan. Agingga laengen idiay ti pagpatinggaan dayta a pammati.

Isu a ti paskua ket panangipalagip ti pannakaipasngay ti Mesias. Ket agtalinaed koma dayta a kinatibker iti agnanayon wenno agtalinaed koma pammatibker ti pammati.

Isu nga adda paskua tapno mapatibker ti pammati iti Mesias. Tapno maliklikan iti saan a “pannakatuktotok” ti manok wenno saan a pannakabalang.

2. Akem ti nagannak. No iladawan ti isip ti pakasaritaan ti “Natividad” agingga iti pannakaipasngay, sa manen ti panagubing ni Jesus agingga iti ipapatay ken yuulina sadi langit, mailadawan met ti akem ken responsibilidad da Jose ken Maria a naintaoan a nagannak ni Jesus.

Itoy a punto, dagiti met nagannak ti mapalagipan. Ti kinaadda ti dakkel a responsibilidadda kadagiti annakda. Kas ken ni Jose ken Maria, nasken a saluadanda ken taripatoenda ti anakda (Jesus) iti baet dagiti damsak ken kinapiman. Ni saanda man laeng a nagreklamo iti sinangoda a kinadamsak (natividad) ken kinapiman (pannakaipasngay iti kulluong).

Kadagiti nagannak, no maipasungalngal iti kinadamsak ken maigapu iti anak, maakem kadi dayta? No maipasungalngal ti nagannak iti kinapiman gapu iti anak, maakem kadi dayta? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti nagannak. Ti panagbalin a natibker a nagannak iti baet ti damsak ken kinapiman.

3. Ti relasion ti anak iti nagannak. Kasano nga iladawanmo ti relasion ni Jesus kadagiti naintaoan a nagannak kenkuana? Ti sungbatna isu ti pudpudno a kaipapanan ti paskua kadagiti annak. Isu dayta ti tagipatgen (values) ti paskua a para kadagiti annak no apay a selebrarantayo ti paskua. Mapalagipantayo ti responsibilidadtayo ken akemtayo kadagiti nagannak kadatayo. Kasano kadi iti pannakilangenmo kadagiti nagannak kenka?

Kasano aya iti pannakilangenmo kadagiti dadakkelmo? Isu daytoy ti palagip ti paskua kadagiti annak. Ti sungbat ket adda a mismo iti anak.

4. Ti akem iti kaarruba. Siasino dagiti kaarrubak? Amin a tao ket kaarrubam. Kabusormo man ken saan, kaarrubam latta.

Ayatem ti kaarrubam a kas iti panagayatmo iti bagim. Isu ngarud dayta ti pundasion ti panagsisinnukat ti regalo wenno panangited ti regalo ta idiaya ti ayat. Ken no inawatna dayta a regalo (ayat), kaipapananna iti pannaakaisaknap ti ayat.

Kadagiti ubbing? Apay a nasken nga ikkan iti regalo dagiti ubbing? Wenno apay a dumawat ti regalo dagiti ubbing? Lalo kadagiti ninong ken ninangda?

Ti panangited ti regalo kadaiti ubbing ket panangisuro no kasano iti agayat. Panangimula iti panunotda ti ayat. Panangisuro kadakuada no kasano iti agayat – babaen iti panangidiaya no ania iti adda kenka: Material a banag. Ispiritual nga ammo. Kinasirib.

Daydiay laengen panangited iti regalo wenno card, iti ubing, am-ammo wenno kabagian ket saan a daydiay card ti importante kadaydiay no di ket ti mensahena nga adda ti “mangipatpateg kenka”. Sadinoman a suli ti lubong ti yanna, iti baet ti minilmilia a taaw, iti baet ti adu a pakakumikoman, saannaka a nalipatan agsipud ta ay-ayatennaka.

Ala, wen, no awan koma ti paskua. Awan met ti panawen a panangipalagip ti panangpatibker iti pammati iti Dios, ayat ti nagannak iti anak, ayat ti anak kadagiti nagannak ken ayat kadagiti kaarruba…

Ngem adda ti paskua. Adda ngarud ti palagip…

NAIMBAG A PASKUAYO AMIN!##

Tuesday, December 08, 2009

Nakakaapal a Kinapudno

Nakakaapal ti kinapudno dagiti umili kadagiti kaarruba a nasion. Gapu iti kinapudnoda, iti bagbagida, iti padada a tao, iti gimong a pagnanaedanda ken ti pulida, isuda met laeng iti nangimula ti bukel ti panagraem kadakuada. Nakakaapal dayta a nagapuananda. Naibayog ti kinaasinoda. Nakakaapal dayta a kinapudnoda, a kunatayo a saan a limtuad iti gimongtayo iti laksid iti kinaadda iti nakadakdakkel a namnama.

Pagarigan laengen dagiti mangidadaulo kadakuada, no nagbasolda iti graft and corruption awan iti sawsawirna iti pannakadusa. Pasaray makonsensiada pay nga agtinnag iti saan a nasayaat a damag, a kas ti dati a pangulo iti South Korea. Ti dati a pangulo ti Taiwan a ni President Chen Shui-bian ken ti asawana a ni Wu Shu-chen ket naidarum ken nasentensiaanda iti kurapsion ket naibilin ti pannabalud tungpal biagda. Iti Japan, aglusolosda iti puestoda dagiti naakusaran iti panagkusit ken iti graft and corruption. Dagiti saan a makabael a mangatipa ti kuddot ti konsensia ket puon ti pananggibusda ti bukodda a biag. Ti Singapore, iti agdama, ket isu ti kangrunaan ladawan ti kinapudno a panagserbi. Nakangatnagto ken maraem la unay ti kinapudnoda nga agserbi iti gobiernoda. Ti Vietnam, iti agdama, ket rimmangpaya manipud iti “dapo” ti gubat gapu iti kinapudnoda.

Ngem ti Pinas, ti dati a tigre ti Asia ket nagbalin a gusgusin a kuting. Apay a napasamak iti kastoy? Apay a kasla limmakay a pasanud iti pannagnana? Ti makita a rason ket saan a kinapudno dagiti agserbi—dagiti makuna nga inawagan ken nangipresentar ti bagbagida nga agserbi. Ta imbes a ti nasion ti rumang-ay ket isuda a mismo iti rimmang-ay ket nabati ti ilida a mangmulmulagat iti natuktukkol a siit ti ikan iti latok kabayatan iti panagrebulosion ti buksitna. Kadagiti muging, saludsoden a kanayon ti kaipapanan ti panagserbi.

Yanna kadi ti anag ken kaipapanan ti panagsaerbi? Yanna kadi ti umalingawngaw nga ikkis nga isu ti “napili” a mangiyuna iti altar ti panagdur-as? Yanna kadi ti anag ti makunkua a napudno a panagserbi?

No kadagiti kaarruba a nasion, no matakuatan a nagbasol ti asinoman, isu man daytoy ti pangulo ti nasion, nangato nga opisial, ordinario nga umili ket nawaya ken saan a mapagduaduaan a madusa. Ngem iti Pinas, no makombiktar man ti maysa a pangulo, awan pay iti makalawas, maidurduronen ti nabileg la unay a presidential pardon, ket saan man la a pulos a nagsagaba ti nakabasol iti kas iti sinagaba a narikna dagiti kailianna. Nababa kadi unayen aya ti kinapudno iti panagserbi?

Maiduma iti gimong a nariingantayo a pinalidem nalabes unay a pinnolitika nga agibunga iti saan a nasayaat nga aspeto ti biag. Ti nalabes unay a graft and corruption ket nagbalin a kanser ti gimong a paggargarawan ngem saan a maikaskaso nga agasan agsipud iti kinaawan iti kinapudno nga agserbi. Saan a daydiay maaramid para iti pagsayaatan ti gobierno ti importante no di ket no ania ti maala iti gobierno para iti bukod a pagsayaatan.

Kas makitatayo nga ebidensiya kadagiti naisurat kadagiti SALN wenno statement of asset, liabilities and network ket madlaw unay a saan a agsusurot ti napastrekda, ti kinitada babaen iti sueldoda ta kellaat man iti ingangato wenno ilolobo dagitoy a bilang ti kinabaknangda. Saan a nakapappapati dayta a banag ket saan a maikkat a nabalkot la ketdi iti misterio dayta a banag. Dayta ti kinapudno a makita.

“Too often than not, however, due to loopholes in the law and flaws in the way the forms were crafted, the corrupt are able to evade detection,” kuna ni Civil Service Commission Chairperson Karina David. Kabayatanna, dagiti babassit nga empleado a bassit iti inda ideklara a pangrugianda ken agtungtungpal laeng kadagiti annuroten ket isuda iti potentensial nga agsagrap iti asunto a perjury. Iti ababa a pannao, awan ti dakkel nga ikan a matiliw a makarsel. No adda man, once in a blue moon laeng. Ta ti nalinteg agbalin a killo no masipngetan. Adu dagiti anniniwan iti kasipngetan a di makitkita..

Iti laksid a ti laeng Pinas ti makunkuna a nangarakop ti Kristianismo iti Asia, kabaliktad ti turturongen a rumbeng koma a pagturongan. Adayo unay iti panggep ken anag ti kinaasinona. Daydiay nagtaud iti ngiwatna ken pinarintumenganna ket maigidiat iti aramidna. Saan a maikanatad dayta a banag.

Isu a kinuna naminsan ni Mahatma Gandhi ti India, saan a Kristiano ngem managbasa iti Bilia, idi sinaludsod ti maysa a missionero, a masansan nga ibasarna dagiti sinaona iti Biblia ngem apay a di ag-Kristiano? Kunana: “Oh, I don’t reject Christ. I love Christ. It’s just that so many of you Christians are so unlike Christ.” Innayonna, “If Christians would really live according to the teachings of Christ, as found in the Bible, all of India would be Christian today.” No koma ta agbibiag amin a Kristiano a kas iti pannursuro a kanayon a maiyeb-ebkas, adayo koma ti graft and corruption.

Ngem kas iti natakuatan ni Tony Kwok, ti nangadal taray ken kasasaad ti gobierno, idi 2007, kinunana a: “Weak laws, a slow judicial system, and public cynicism. Those are the reasons corruption thrives in this country…” Ni Kwok ti experto iti graft and corruption manipud iti pagilian a Hong Kong. Isuna ti responsible iti panangdalus ti pagilianna iti kurapsion ken burukrasia.

Ania kano ti natakuatanna? Dagiti nakapsut ken awan durina a linlinteg—adu a linteg ngem awan ti mangipatungpal ken di matungtungpal wenno naaramidda laeng a kas nayon ti buntuon dagiti immunan a naigabsuon a di pulos maikaskaso iti kinapategda. Nabuntog a judicial system—nga abutenna iti mano a tawen a mangresolbar ti simple laeng a kaso, a no dadduma ket minadyik dagiti makunkuna hoodlums in robes, ken kangrunaanna amin ti saan a masapulan nga anniniwan ti kinapudno a panagserbi.

Kuna pay ni Kwok: “…here lawmakers failed tremendously because the corruption law is terrible and inadequate. They also failed miserably in providing the Office of the Ombudsman investigative powers.” Linagidaw unay ni Kwok dagiti agar-aramid iti linteg iti saanda a panagaramid ken panangipasa kadagiti linlinteg a mangkontra iti kurapsion. Pudno la unay ti kinuna ni Kwok, no adawem ti naaramidan ti kongreso ken senado iti agdama, awan sabali a lumtuad a makitam no dagiti privileged speech, panagaapa ken panagsisinnubang, panangipapilit iti kayat a panagtalinaed ti adda iti poder uray no saanen a kayat ti kaaduan—a kasla ketdi kabaelanda pay laeng a ballikugen ti timek dagiti umili. Iti ababa a pannao, awansan ti namnamaen a napudno panagserbi dagiti makunkuna nga agserserbi?

Daytoy ti kurapsion, ti sakit ti gimong a saan a pulos a maag-agasan. Nupay makitkitan ti kinabilegna, marikriknan ti impalayna a babantot, saan a maikaskaso a sarangten wenno ipaayan iti sulosion. Saan a daydiay kinaawan iti masarakan nga agasna no di ket kinaawan iti kinapudno dagiti mangagas koma.

Pudno la unay iti kuna ken pammaliiw ni kolumnista Conrado de Quiros maipapan itoy a banag: “This is corruption in every sense of the word, the kind that has to do not just with adulteration but with rottenness and decay. This is pillage of the deepest, fiercest, most terrifying kind, the kind that doesn’t just turn people into paupers but into zombies.” Adda ngamin iti makagapu itoy nga imbagana: “Power corrupts, and absolute power corrupts absolutely.”

Di nakaskasdaaw no karaman ti Pinas kadagiti pinakakurap a pagilian iti Asia. Iti scale of 10, immabuten ti 9 segun ti survey nga inwayat ti Hong Kong-based Political and Economic Risk Consultancy (PERC). Daytoy a kurapsion ti puon ken gapuna iti panagrigrigat ti kaadduan nga umili ta bumakbaknang dagiti nabaknang ken pumangpanglaw met dagiti napanglaw. Lalo ket dipay masibbolen ti kinangina dagiti gagatangen. Lapdanna daytoy ti panagdur-as. Iti laksid a maibilang daytoy nga immoral nga aramid, naruay latta dagiti parintumeng ken panagakkob kadagiti dua a dakulap a buyogan ti kidem iti man dumog wenno tangad no di man iti dir-i dagiti amen ken alleluia iti adu a makaimatang.

Kinapudno. Dayta ti manmano a masarakan lalona iti ngarab ti panagserbi. @

Thursday, December 03, 2009

Mañana Habit

Mañana habit? Ti balikas a narigat a masarakan iti English dictionary. Uray kasano ti panangukag-ukag ti diksionario, agtinnag laeng nga upay. Uray no iklik ti built-in dictionary ti MS Word, ubbaw laeng iti agparang. Ta apay a napasamak iti kastoy? Ta ngamin daytoy a balikas ket naadaw manipud kadagiti Kastila. Maysa kadagiti nagkaadu nga Spanish word a nailaga kadagiti lenguahetayo a Pinoy. Nainayon a termino nga idi agangay ket naitiponen, ket isun ti agaon a balikas iti dila. Iti ababa a pannao, inadaptar.

Ta ania aya ngamin ti mañana habit? Balikas a kayatna a sawen ket inton bigat. No koma adda ti aramidem ita ket ipabigatmo. Itantan. Ti makadakes ket no dayta a bigat ket maipabigat manen ken manen santo manen ta saan met nga aggibus ti inton bigat. Adda latta kabigatanna kadagiti managitantan.

Ngem saan a makatulong iti dur-asan daytoy nga aramid, no di ket ad-adda pay nga imamegna ti kasasaad ken saan a pannakatungpal ti wayat ket kayat nga iringpas wenno palpasen. Nupay adda met ti panawen a naan-anay nga aramiden ti kayat nga iringpas, gapu ta nasurot daytoy nga aramid ti managsulsulit, dimteng ti panawen a napukaw ti tiansa gapu dayta a panagitantan. Ti tiansa a dumur-as ket naitantantan. Pagangayanna, napukaw wenno naiyaw-awan dayta a tiansa.

Makapamisuot pay ti kastoy a tabas wenno aramid. Makaali wenno makapasurot pay. Kas pagarigan koma ta adda ti papanam, naayabanka: “Inton bigat a daytan, umayka ketdi ditoy…” No ania rason no ania dayta ket isun ti rimmimbaw iti panggep nga aramiden wenno iringpas. Naipabigat nga aramid. Naitantan. Naituntunkua. Ken adu pay a termino ken bersion iti saan a tinungpal nga aramiden iti agdama.

Adda daydiay pagsasao a kunana: Dimo aramiden inton bigat ti maaramidmo iti agdama. Maysa a napintek a palagip. Isu dayta ti agdadata a sursuroten dagiti addaan iti nasinop ken organisado nga aramid. Kadagiti addaan iti nasinop ken organisado nga aramid ket awan iti inda pakaburiboran a kamkamaten, lalona iti panagkamat ti panawen. Adayo a mapasamak dayta a banag ta nailasagdan nga aramid dayta kinasinop wenno kinaorganisado.

Apay nasken kadi nga organisado dagiti aramid? No saan a nasurotan, nasken a surotenen tapno saan a maitawtaw wenno maiyaw-awan dagiti rumbeng nga agus, tapno naannayas latta ti sursuroten a dana iti biag.

Itay nabiit, adda ti makapamisuot a pasamak a naipadpadamag. Ti registration dagiti botante. Nagdudupudop dagiti tao a mapan agrehistro iti maudi nga aldaw. Pagangayanna, saan laeng a dagiti mangimaton iti COMELEC ti nabannog no dipay ket dagiti usarenda a machine ken devices. Ti makadakes, dagiti pay agserserbi ti napabasol iti saan a pannakarehistro. Ne, saan kadi aya nga immabut iti sangapulo a bulan ti kaundayna dayta a registration ken validation dagiti botante? Kadagiti immun-una a bulan a maiwarwaragawagen a nangrugin ti registration ngem ania ti napasamak? Nginilaw ti nakatapaya ken agdudungsa nga empleado. Sa ita ta kaaldawan ti deadline, sada aggigiddan a mapan? Mañana habit!

No koma ta awan dagita a panagintuntunkua iti aramiden, nawaya koma ken nasimbeng ti nakem iti panawen a panaggibus ti aldaw a naituding. Awan koma dagita a dawat nga ekstension. Makaited laeng dagita iti saan a naannayas a panagtrabaho. Isturbo.

Ngem mapasamak latta met mañana habit. Kunada ngarud, a nailasagen ni Pinoy daytoy nga aramid. Saanen a maikkat. Saanen a maiwagat.

Isu a naginad ti idadateng ti asenso. Wenno awan ti panagbalbaliw. Ta no dadduma, ti opurtunidad ket maminsan laeng nga agtuktok iti ridaw ket saanton nga agsubli pay iti kaano man no inkaso saan a sinunggaban. Kadagiti manglislisi a kanayon iti mañana habit, isuda iti naasenso ken nalukay ti aangsanna iti daytoy nailet a lubong. @

Thursday, November 12, 2009

Ti Makunak Iti Sarita A ‘Ti Sarukod Ni Moises’ Ni Juan S. P. Hidalgo, Jr.

PAKAUNA: Maysa daytoy a pasintawi. Wenno legend. Agsipud ta awan ti awan ti naputar a balikas maipapan itoy, sursuroten lattan ti leyenda a kas panangipatarus. Ngem itay nabiit, nangsurattayo iti artikulo maipapan itoy ket sinurottayo ti pasintawi a termino ni Reynaldo A. Duque ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti maysa a pasalip. Daytoy met a termino ti sinurot ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. itoy a saritana. Ania aya ti pasintawi wenno legend? A story that has been passed down for generations, especially one that is presented as history but is unlikely to be true. Dayta ti agdadata a kababalin ti pasintawi. Naipresentar a kas pakasaritaan wenno historia a dimmalan iti no mano a henerasion ngem awan ti kinapudnona wenno mapagduaduaan ti kinapudnona. Ngem kadagitoy a sarita, uray saan a nakapappati, wenno mapagduaduaan ti kinapudnona, adda saan a nadakamat a tagipatgenna. Nakadulin wenno nailemmeng. Adda daydiay expressive force a naisawang apagaman laeng ngem saan a nailawlawag wenno saan a pulos a nadakdakamat ngem ammomon nga isu dayta ti masarsarita no matiliwmo ti kababagasna. Maala laeng dayta ni agbasa. Isu daytoy ti mangpapintas iti sarita. Nasken a tiliwem pay nga umuna no ania dayta a pangabig ti sarita sakbay a patayyekem. Wenno patayyekennaka pay nga umuna nga agpanunot no ania ti ‘ibagbagana’ ken inton matiliwmon isunto metten iti panagpatayyekmo.

Kas kadaytoy “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr., ken impablaak ti Bannawag Magasin Setiembre 21, 2009. Ammotayo a maipapan iti sarukod ni Moises ti masarsarita ngem ania kadi ti kayat a sawen ti sarukod ni Moises? Kalpasan iti duagasut a tawen, nasken nga isaganana naimbag ti bagi, isip, ken kararuana ni Peter Santiago tapno saan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises. Ania ti kayat a sawen dayta, apay a “manen?” No masungbatan dagita, ammom metten no ania ti pangabig wenno ti nakadulin a “kinabakbang” ti sarita, a kas maysa a pasintawi.

Legend comes from the Latin adjective legenda, “for reading, to be read,” which referred only to written stories, not to traditional stories transmitted orally from generation to generation. Ngamin no istoriaen laeng adda ti tendensiana daytoy a di ‘maiggaman wenno matiliw’ dayta nakadulin a kinabaknang ti sarita. Isu nasken a mabasa. Kas kadaytoy a sarita, no saanmo basaen ken analisaren ti basbasaen saan a matarusan ti aplikasion ti “sarukod” ken ti balikas a “manen” nga isu ti behikulo ti nangiluganan ti author no ania ti ibagbagana a maipapan itoy a saritana. Nasayaat la unay itoy a sarita ta adda pay impasagidna a pamkuatan ti ibagbagana, ngem kadagiti dadduma a sarita, kapadanan dagiti dadduma daniw a no dimo naawatan saan a para kenka ta adda nakairantaanna dayta; dayta a sarita wenno daniw, ket agpaay laeng kadagiti makaawat. Isu ngarud a kunana, a ti pasintawi ket “for reading, to be read.”

Isu a binasak. Inulitko pay. Ken manen a, ta amangan no nagbiddutak ti interpretasionko. Ngem saan a nagbaliw. Immapay pay ketdi iti muging tay pelikula da Jacky Chan ken ni Jet Li a “The Forbidden Kingdom.” Nasken nga isaganana ti bagina, isip, ken kararuana ni bida nga agtutubo (nalipatak ti nagannan) tapno maikari nga agiggem kadaydiay naisangsangayan a sarukod. Immapay pay ti sarita ni Nathaniel Hawthorne a “The Great Stoneface” Iti general term, nasken nga isagana ti bagi, isip, ken kararua ti asinoman sakbay a maikari iti “sarukod” a kaindaklanan.

Ket tapno, naan-annayas ti saritaan, padasentayo man ngarud a pasadaan ti sibubukel a pakabuklan ti sarita a “Ti Sarukod Ni Moises” ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. Ta iti panagsurat iti rebiu (review) ket maysa met nga arte. Arte a pangiyebkasan kadagiti kapaliiwan, ken kabukbukodan ken inadaptar nga opinion wenno kapanunotan maipapan iti sarita. Nasken nga intay anagen ken imutektekan dagiti paset ti sarita a mangited iti pannakailawlawag ti pakabuklan ti sarita.

Ala ngarud, rugiantayo man daytoy a rebiu.

BALABALA: Ti balabala ket buklen iti tallo a paset: ti umuna ket ti agdama a buklen a maminsan iti makatawen nga estoriaen ni maestro Jorge Rabara Sanchez ti pasintawi ti datdatlag a Sarukod ni Propeta Moises kadagiti estudiantena iti Maikapat a Tukad iti Rosales National High School. Segun ti maestro, napasamak ti estoria adu a tawenen ti napalabas sakbay a nagbalin a munisipalidad ti Rosales, Pangasinan, idi Marso 16, 1852.

Ti maikadua a paset ket ti napalabas a dua a gasut a tawen, ken maipapan ken agtutubo a Pedro Malong, nga agum-uma iti abagatan a paset ti agdama a Barangay Salvacion nga asideg iti amianan nga igid ti dan-aw. Agindeg ni Pedro iti asideg ti simbaan. Nangipatakder iti kalapaw a paginanaanna ken umiananna no kua. Naminsan, immian ni Pedro iti kalapawna ken al-alaennan ti turogna idi agparang kenkuana ti maysa a datdatlag a lakay. Nakasingsingpet ti langa ti lakay ket saan a nagbuteng ni Pedro. Imbaga ti lakay nga inton rabii ti Biernes Santo, umianto manen ditoy. Iti tengnga ti dan-aw addanto rumuar a sarukod. Sakbay a tumengnga ti rabii makangngegto ni Pedro iti adu nga uni ti kampanilia nga aggapu iti ngato. Sarunuen dagiti kampana. Aglawag iti tengnga ti dan-aw, ket manipud iti tengngana, rummuar ti immadigi a lawag, agpalangit. Kalpasanna, rummuar ti sarukod, sa agpundo ii rabaw ti danum iti sumagmamano a kanito. Kayat ti lakay nga alaento ni Pedro dayta a sarukod. Saan a kayat ni Pedro ta mabuteng ken dina kabaelan. Ket kuna ti lakay a nabileg ti sarukod, kabaelanna a parmeken dagiti dakes a tao ken dagiti adipen ti Impierno. Naallukoy met la ti lakay ni Pedro. Isu a pinadasna, ngem napaay a mangala iti sarukod. Dinayaw ketdi ti lakay ta impakatna amin a kabaelan. ket agparangto manen dayta a sarukod kalpasan iti dua a gasut a tawen. Idi damagen ni Pedro no ania daydiay a sarukod, kuna ti lakay a ti Sarukod ni Propeta Moises. Ket nagpukawen ti lakay.

Ti maikatlo a paset ket maipapan iti kinaadda iti estudiante ni maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati iti pasintawi ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises. Isu daytoy ni Peter Santiago, taga-Brgy. Salvacion, anak ti agdama a barangay chairman, masirib nga agtutubo, ken maysa kadagiti nakaruar iti eksamen tapno makastrek nga agadal iti Unibersidad ti Filipinas iti Diliman. Iti naminsan a bakanteda, kinuna ni Peter Santiago ken maestro Jorge Rabara Sanchez a mamati nga adda kinapudno a nakaibasaran ti aniaman a pasintawi. ket dinamagna no kaanonto ti sumaruno a panagparang manen ti datdatlag a sarukod. nagkatawa laeng ti maestro, ngem idi maamirisna a serioso ti agtutubo, imbaganan nga agparang inton 2009. Nagsanay ni Peter iti langoy. Sinansanna ti nagsanay. Agingga naitagtagainepna ti datdatlag a lakay. Immay ti lakay iti siledna. Ibaga ti lakay nga isagana ni Peter ti bagi, isip ken kararuana tapno saan a mapaay “manen” a mangala ti sarukod no Propeta Moises. Kalpasanna, nagpukawen ti lakay. Pinampanunot ni Peter ti sao ti lakay a “manen.” Apay a manen? Napaay kad idin? Nagsanay ngarud a naimbag ni Peter. Nagpabalakad kadagiti swimming instructor iti umno a panaglangoy. Nadumaduma iti mapanna pagsanayan agraman iti baybay. Orasanna met ti panaglangoyna. Napatanor a managkararag, nagay-ayuno pay, ket inggiddanna iti Ramadan dagiti Muslim a gagayyemna. Iti bakasion iti klase iti Marso 2009 iti maikapat a tawenna ti kolehio, nagawid sadiay Brgy. Salvacion. Kayatna a padasen ti pardasna nga aglangoy iti dan-aw. Inkuyogna ni ading a Danny nga isu ti mangoras. Idi agawidda, impudnona iti panggepna a mangala ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises iti tengnga ti rabii inton Biernes Santo. Iti Huebes Santo, nagparang manen ti datdatlag a lakay iti tagainepna. Imbilin ti lakay a di mangikuyog iti kaduana a mapan iti dan-aw. Ket uray ania ti mapaspasamak iti panaglangoyna, ituloyna latta. Iti rabii ti Biernes Santo, Abril 10, pinadas ni Peter nga innala ti sarukod, nagsagrap iti adu a lapped, nakiinnuna iti langoy, urayla inlagtona a ginammatan ti sarukod, apaggammatna, timayaben daytoy. Naisurot ni Peter iti law-ang. Nagparang kenkuana ti datdatlag a lakay a nabalkot ti lawag ket kimmablaaw iti balligina. Maited met kenkuana ti pagrebbenganna nga agaywan iti Daga ken iti Sangkataoan. Agingga nga adda kenkuana ti sarukod awanto iti puersa iti rabaw ti daga a makabael a mangparmek kenkuana. Bilinen laeng ti sarukod ket agtungpal kenkuana.

KARAKTER: Ni Pedro Malong ket nadayaw ken napakumbaba nga agtutubo. Uray no isu ti naynay a mangabak iti salip ti linnangoy dina impasindayag kasta met dina impasindayag ti abilidadna, ti kinataona. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana.

Ni Peter Santiago ket nadayaw ken managpakumbaba. Masirib. Napintek ti pannakirelasionna iti Mannakabalin. Ammona nga isagana ti bagina, isip ken kararuana. Mamati iti pasintawi, ket isu dayta ti insaganaanna.

Ti datdatlag a lakay ti nangibunannag a da Pedro Malong ken Peter Santiago ket maymaysa a tao babaen kadaytoy nga imbalikasna: “Saganam a naimbag ti bagi, isip, ken kararuam tapno saankan a mapaay “manen” a mangala iti sarukod ni Propeta Moises.” Napasamak ti proseso ti reincarnation, uray no saan nga imbaga ti author dayta a banag.

LUGAR: Napasamak iti dan-aw iti Brgy. Salvacion, Rosales, Pangasinan. Nupay nagdumada iti panawen dagiti agbibiag, maymaysa ti nakapasamakanda a lugar.

PACE wenno PACING: Nagtaray ti sarita a kas kidkiddawen nga akem ken panawen dagiti agbibiag. Diredirekta ti pasamak, ababa ken namsek. Saanen a kasapulan ti taldiap napalabas ken dadduma pay a tekniko ken devices iti panagiparang kadagiti pasamak iti maysa a sarita.

TEMA: 1. Ti relasion ti tao iti Mannakabalin.
2. Ti reincarnation

ANALYSIS: Nupay saan a nadamat, ti relasion ti tao iti Mannakabalin ti maysa kadagiti tema a nadependaran itoy a sarita. Ta adda pay aya naim-imbag a pasamak iti biag iti tao no di ti naannayas a pannakiresionna iti Namarsua. Daytoy laeng ti pakariknaan iti napudpudno a pannakapnek ken pagubbogan ti ragsak a di mabubos. Iti daytoy a nariribuk a lubong a nagpuniponan ti nagduduma a basol, ti panagtalinaed a kankanayon iti salinong ti Mannakabalin ket umno la unay tapno maiyadayo iti pakaisagmakan, pannakapukaw iti dana ti biag, ken pannakaiyaw-awan iti panggep no apay nga agbibiagka. Adda panggep ken rason no apay a dumalantayo iti daytoy a biag, ket dayta a rason ken panggep ket saan a rumbeng a baybay-an ken yaleng-aleng wenno isukat kadagiti agpukaw a gatad.

Nupay saan a naibaga dayta a banag wenno nadakamat iti istoria, ammom latta a ti masarsarita wenno masasao iti sarita ket panangisagana ti bagi, isip ken kararua wenno panangliklik iti agdidiaya a nagkaadu a basol iti lubong. Ta adda kadi pay nasinsin-aw nga aramid bayat iti kaadda iti daytoy a lubong no ti panagtalinaed iti ikub ti Namarsua? Adda ngamin tendensiana a tumapog ti tao iti nainlubongan, aguper ket tumipon iti puersa a saan a naikumit kenkuana. Dayta nga ititipon ket maysa a pannakalipat iti kinaasino. Naiyaw-awan.

Ti panagayuno ket pannursuro met laeng ti dandani isu amin a relihion. Isu daytoy ti panangpasidap ti isip ken panangpasin-aw ti kararua. Napateg daytoy a pannursuro. Kadagiti Muslim, umabot pay iti makabulan no agayunoda. Estrikto unay dayta a masurot. Mas lalo dagiti white witchcraft wenno kameng dagiti nadumaduma a “nalimed a timpuyog” ta malaksid iti nairut a panagayuno, maipatungpal pay a nakarkaro iti kinaawan wenno panangliklikda iti aramid a sexual. Nainget a protektaranda ti Lubong ken Sangkataoan iti bileg iti “nangisit a pagsiriban” wenno dagiti addaan iti nangisit a pagsiriban. Ti panagayuno ti aramiden a mangpasidap ti isip ken mangpasin-aw ti kararua. Daytoy a sarita ket panangisagana iti maysa a parsua tapno maikari nga agaywan ti Lubong ken Sangkataoan.

Ti historical a paset ti sarita ket manipud idi un-unana agingga iti agdama. Manipud idi damo a naadakan agingga nagbalin a kumonidad ti Barangay Salvacion. Nupay maysa daytoy a bunga ti panunot, naipaayna ti napudpudno a pannakaiparang ti maysa a sarita, lalo ti pasintawi. Pinagandarna ken pinagwerretna ti panunot kas nakabasa.

Nupay saan a nadakamat, wenno saanen a nasken a dakamaten ta impakitan, maitugotan itoy a sarita a nagtema ti reincarnation. Panangungar babaen iti sabali a bagi. No imurian a nalaing dagiti isu amin a relihion ken pammati ket makita kadagiti pannursuro a maiyad-adal iti dandani isu amin daytoy ket naibugas. Ti Kristianismo idi un-unana ket addaan kadaytoy a pannursuro. Isu a ti aplikasionna kadagiti sinurat ket mairapit ket madakamat latta a paset ti kapanunotan no diman bugas ti pammati.

Kas iti interpretasion ti kayat a sawen ti pasintawi, a di nakapappati wenno mapagduaduaan, addan iti nangbasa no patienna wenno saan ti nabasana. Balido amin a rason maipapan itoy a banag, mamati man wenno saan. Ngem napinpintas a patien dagiti dinton maumag a pannursuro, a no dadduma, nairamenda kadagiti sinurat. Ta isu dagita ti rason no apay nga adda dagiti sinurat.

Ti panangisagana ti bagi, isip ken kararua ket maysa a naindaklan a ramen kadagiti sinurat. Apay nga adda iti nagtaud iti ngato ken iti baba? No ania ti makita iti baba makita met iti ngato wenno agpadpada. Daytoy a ramen ti sinurat ket saan nga itoy a sinurat iti pakaadawan. Saan laeng met a ti author ti pagtaudanna. No ania ti adda iti baba ket isu met laeng iti ngato. Saanak pay laeng a mannurat idi naitugotak daytoy a ramen kadagiti sinurat ti author.

Panagkunak, daytoy a sarita ken kapadana, ket saan laeng a para kadagiti ubbing no dipay ket kadagiti nanakman. Wenno para iti amin. Sapasap. No ngamin anagen a nalaing, no saan nga ilawlawag ti kaipapanan ti sarita, adda met ti tendensiana a dagiti ubing ket saanda a maawatan wenno matarusan ti basbasaenda. Numona itoy a panawen ti cyber-age a dakkel nga ilgat kadagiti ubbing iti nangawis ti immatangda, ket adda ti potensial a di maikaskaso dagiti tagipatgen a ramen iti binasada. l

Ad-adu koma pay iti rumuar a kastoy a sinurat a nagbugas kadagiti dinto maumag a pannursuro. Itag-ayna ti intelektualidad. Saan laeng koma nga iti pasintawi no dipay ket koma kadagiti mitolohia ken dadduma pay a genre. Adakan koma ni Ilokano amin dagitoy a genre a pangibugasanna kadagiti kapanunotanna, linaon ti pampanunotna, eksperiensa, dagiti tagipatgen (values) nga inikutan ken sinalsaluadan, ken dadduma pay. Ala ngarud, naimbag a panagbasa ken nabara a kablaaw iti author. @

Tuesday, October 13, 2009

Ti Basi Festival sadiay San Ildefonso, Ilocos Sur


Napateg la unay iti biag ni Ilokano ti basi. Uray idi di pay simmangpet dagiti Kastila, naigameren ti basi iti panagbiag dagiti nagkauna a kaputotan. Napateg daytoy nga inumen iti ania man nga okasion. Uray iti gagangay a panagtitipon, adda latta basi a maipasango.

Nadumaduma ti klase ti basi. Adda tay nasangsanger, adda met ‘nalaglag-an’ ti ingelna. Basi-lalaki, kunada iti nasangsanger, Basi-babai kunada ‘tay nasamsam-it ti ramanna, ta naisangrat a para kadagiti babbai. Nailasagen kadagiti Ilokano ti kinapateg ti basi.

Ipasimudaag ti kalkalpas a Basi Festival ‘diay San Ildefonso, Ilocos Sur ti pannakatagiben ken pangipateg iti daytoy a produkto ni Ilokano. Uppat nga aldaw ti parambak a nangrugi idi Septiembre 15 ken naggibus met laeng iti Septiembre 18. Pinangayed ti tinawen a selebrasion dagiti nagduduma nga aktibidad, kas ti street dancing, burnay painting competition, sarzuela, battle of the bands, barbecue revolt ken dadduma pay a kompetision a nakisalipan saan laeng dagiti lumugar no di pay dagiti bisita a timmabuno a makipagragsak.

Nalatak unay ti Basi Festival. Kagiddan ti San Ildefonso a nagpiesta ti Piddig, Ilocos Norte. Basi met ti kangrunaan a produktoda ditoy. No taliawen ti historia, ditoy ti namunganayan ti Basi Revolt ket nagramaram iti Ilocos agingga iti San Ildefonso a nakapasamakan ti nadara a ranget dagiti nagrebelde ken dagiti Kastila.

Uray sadiay Naguilian, La Union, addaanda met itoy a festival a maselselebraran iti tinawen, kada tunggal umuna a lawas iti bulan ti Mayo. Pangayeden ti parambak dagiti tampok a pabuya kas iti street dancing ken nadumaduma pay nga aktibidad. Babaen daytoy a festival, maipromot ti pannakapadur-as daytoy maysa kadagiti kangrunaan a produkto ni Ilokano.

Ngem naidumduma ti Basi Festival ti San Ildefonso, Ilocos Sur ta saanna laeng nga ipromot ti bukodna a produkto no di pay lagipen ti kinamaingel dagiti Ilokano. Iti panang-selebrarna iti festival, maigiddan metten ti pannakalagip ti basi revolt, wenno yaalsa dagiti Ilokano maikontra kadagiti Kastila.

Nangrugi ti basi revolt gapu iti panangiparit dagiti Kastila iti panagpartuat dagiti Ilokano iti basi. Ngamin, kayat dagiti Kastila a gumatang laengen dagiti Ilokano kadagiti arak a produkto dagiti Kastila. Ngem saan met a kayat dagiti Ilokano daytoy a mandar dagiti Kastila a koloniador. Isu a nasilmutan ti yaalsa. Nangrugi dayta a yaalsa sadiay Piddig, Ilocos Norte ken naggibus sadiay San Ildefonso, Ilocos Sur.

Indauluan ni Pedro Ambaristo ti Piddig ti yaalsa. Napasamak ti kaunaan a dangadang iti isu met laeng nga ili a nangabakan dagiti kadaraan. Simmaruno a rinibbuotda dagiti ili ti Sarrat, Laoag, Batac ken Badoc. Tunggal panagballigi da Ambaristo, mapasamak latta ti nasaknap a panagrekrut kadagiti kailianda a tumipon iti dangadang.

Gapu iti panagballigida kadagiti ranget, napanunot ni Ambaristo a rauten ti Villa Fernandina wenno Vigan itan. Nagdanag met ti alcalde mayor ti Villa Fernandina iti mapaspasamak. Nangibaon iti tallopulo ket innem a guardia civil ken nangitugotda pay kadagiti kanion a mangribbuot kadagiti immalsa ngem napaayda. Insaruno da Ambaristo a rinibbuot ti Santo Domingo, Ilocos Sur.

Inkeddeng ti alcalde mayor ti Vigan nga idauluanna dagiti guardia civil a mangsango iti puersa ni Pedro Ambaristo. Napasamak sadiay Barangay Gongogong, San Ildefonso ti nakaam-ames a rinnupak idi Setiembre 28, 1807 sadiay Karayan Bantaoay. Daksanggasat ta naabak ni Ambaristo ken dagiti kakaduana. Daytan ti nagpatinggaan ti Basi Revolt.

Maysa a kalsada sadiay Barangay Gongogong ti napanaganan iti Ambaristo Street a kas pammadayaw iti daytoy a maingel a nangidaulo iti rebolusion maikontra kadagiti Kastila.#

Friday, October 02, 2009

TI LITERARY AWARD KEN LITERARY REWARD

Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.

Kasano aya ti kinapateg ti pammadayaw iti literatura? Masungbatan ngata babaen ti mismo a panangawat iti award? Saanko a masungbatan dayta. Ngamin, ibilangko a maysa a misterio ti biag ti maysa a mannurat. Napnuan iti kaipapanan. Saan a matukod ti kinaadalem ti pampanunot a pagsaksakduan kadagiti imahinasion. Saan a matukod ti kinaasino.

Kas daytoy rinaraemtayo a nalaing a mannurat a Tagalog, maysa a misterio ti biagna gapu iti saanna a panangayat wenno saanna a panangawat iti naminduan a daras dagiti literary awards a rumbeng a maipaay iti kas kenkuana a namsek iti imahinasion ken arte. Rinaraem ti kaaduan gapu kadagiti putarna. Saan a magatadan nga aramid ken bunga ti imahinasion.

Kadagiti dadduma, ti award ti pammaneknek wenno pakakitaan iti kinaadda ti nagapuanan. Iti dayta a punto, makita a kangrunaan nga ingpen ti pammadayaw. Ngem no maminsan, aronan dayta sangsangkamaysa nga ingpen dagiti agsususik a kapanunotan. Ti panagsususik ken saan a panagkikinnaawatan ti mangipaay iti panagiinnadayo imbes a panagtitipkel. Daydiay panggep, malaokanen iti saan a maikanatad.

Dakkel unay ti impluensia dagiti sinurat toy rinaraemtayo a mannurat iti Tagalog. Ngem saanna nga inawat dagiti awards a rumbeng laeng a maipaay iti kas kenkuana, kas panagraem iti nabileg a gapuananna iti tay-ak ti panagsuratan. Idi 1991, saanna nga inawat ti pammadayaw a Gawad Francisco Balagtas. Dagiti laeng makuna a maikari ti pakaiyawatan dayta a pammadayaw. Ita, dina manen inawat ti pammadayaw nga inted ti Komisyon ng Wikang Filipino. Patienna a saan a maikari a mangawat kadayta a pammadayaw.

Kinunana: “Literatura? Wala naman akong naiintindihan d’yan. Ako nama’y pinabili lang ng suka. Kaya lang naman ako napasok sa pagsusulat, e, dahil ito ang mas magaan-gaang trabaho na nakita ko mula sa pagiging tubero. Kaya kung tatanggap man ako ng ganyan kalaking award, dapat, e, alam kong kumpleto na ako. Hindi pa ako kumpleto. Hanggang ngayon, e, tuluy-tuloy pa rin ako sa pag-aaral, sa pag-iisip ng mga bago, kung paano ko mas mapagbubuti ang mga sinusulat ko.”

Wen, husto ti kunana. Awan ti makuna nga agbalin a master iti panagsuratan. Amin ket agnanayon a panagsursuro. Maysa laeng nga addang tunggal gapuanan wenno sinurat para iti adayo pay laeng a papanan, para iti di pay nadanon wenno saan pay a naadakan nga ungto. Maysa laeng a kinapudno iti bagina, iti padana a mannurat ken kadagiti tattao ti impakitana wenno impamatmatna. Saan a magatadan dayta a kinapudno. Saan a masubalitan ta awan ti maikanatad a subalitna.

Iti daytoy nga inaramidna, lalo pay a nangibunga iti awanan patinggana a panagraem. Nupay adu ti agkuna nga isu ti ayan ti parikut, impamatmatna laeng ti kinapudnona iti bagina ken iti padana a mannurat. Ta ania koma no maukkonmo amin a pammadayaw? Maibilang kadin a maysaka a master iti panagsuratan?

Saan a kadagiti pammadayaw ti ungto ti pannakapnek. Ti panagaramid kadagiti kinapudno ket maysa laeng nga addang iti pannakapnek.

No utoben a nalaing, limmasattayo laeng ditoy, saantayo nga agbayag. Manipud iti abut a simrekantayo agingga iti abut a rumuarantayo, urnongentayo ti dagup dagiti inaramidtayo a kinapudno. Isunto dayta ti pakalaglagipan, nga iti naminsan, limmasattayo ditoy nga addaan iti imbati a kinapudno.

Itoy naminduan a daras nga ikikitakitmo nga awaten dagiti pammadayaw, mas lalo pay a dimmegdeg ti pagaraemmi kenka kamannurat, Edgardo M. Reyes, ti author ti nalatak unay iti ballasiw taaw a “Maynila: Sa Kuko ng Liwanag.”#

Sunday, September 27, 2009

ASINO NI MARK TWAIN?

Maysa kadagiti kalatakan ken naballigian a mannurat ket ni Samuel Langhorne Clemens. Maysa nga Amerikano a nobelista ken humorist.

Ngem saan nga inaramat ni Clemens ti pudno a naganna iti panagsuratan. Kinaykayatna nga inusar ti pen name a Mark Twain. Kinapudnona ket nalatlatak pay dayta pen namena ngem ti pudno a naganna.

Dua kadagiti nobelana iti maysa kadagiti kalatakan pay laeng iti lubong ti literatura. Mabasbasa pay laeng agingga ita. Naikabil iti pelikula ken pasaray mabuya iti telebision. Dagitoy a nobelana ket ti The Adventures of Tom Sawyer ken ti The Adventures of Huckleberry Finn.

Nagserye pay dagita a sinuratna iti ABS-CBN. Ket iti inaldaw idi panangbuybuyak, napaliiwko a napintas dagiti panangibudi ni Clemens dagiti makapakatawa a pagteng.

Ni Clemens ket ad-adda a maawagan a kas humorist.

Asino aya ni Clemens?

Naiyanak sadiay Florida, Missouri idi Nobiembre 1835. Naikonsidera a kas isu ti “greatest humorist of 19th Century American literature.

Idi 1839 nagdappat ti pamilia Clemens sadiay Hannibal, Missouri iti igid ti Mississippi River. Awanan iti formal education. Ngem nagtrabaho kadagiti print shops ken opisina dagiti pagiwarnak a nakasursuruanna iti agsurat.

Sinuratna ti kaunaan a saritana ti “The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County” idi 1865. Maibilang daytoy a kas klasiko a sinurat. Daytoy a saritana ket ti “Mark Twain” ti inaramatna a kas pen name. Sipud idin, no agsurat daytoy, aramatennan ti Mark Twain.

Ngem kadagiti sinuratna, nalawag ti pannakaiparang kadagiti riyalistko wenno nakapappapati a banag. Ken kangrunaanna, inayunanna ti panagpapada ti amin a tao ania man daytoy iti marisna a kas bugas ti tema ti nobelana a “The Adventures of Huckleberry Finn.”

Kas maysa a humorist, naam-ammo ti istilona nga agpakatawa babaen kadagiti natadem a kapanunotan ken paliiwna iti kababalin dagiti tao lalo iti false pride ken self-importance. Nagaramat met kadagiti tekniko nga exaggeration wenno hyper technique.

Ti kayat a sawen ti “Mark Twain” ket “dallot ti mangngalap iti dua kadeppat’ unegna a karayan”. No batoken a nalaing ti kaipapananna, “saan a nauneg ken saan met a narabaw” a dallot; ngem ketdi addaanda iti biag a mangkulding ti kaipapanan ti tao a kas mangngalap iti karayan ti biag. Wenno kas mannurat iti karayan ti pluma. ##

Tuesday, September 08, 2009

Ti Salip Ti Sarita A Para Ubbing

Komentario ni Jaime M. Agpalo, Jr.

Saan ket nga isu ti kaunaan a salip ti sarita a para ubbing, ta sakbayna, intuyang ti Tawid ti Ilocos Foundation, Inc. (TIFI) ti Vigan, Ilocos Sur ti Tawidsalip ti Sarita a Para Ubbing idi 1999-2000. Naipablaak dagiti nangabak iti tawen 2002 iti Samtoy, ti magasin a kukua ken imanehar ti TIFI. Saan a nasunotan ti pasalip. Nagsardeng metten ti magasin. Sipud idin, naturog daytoy a klase ti sinurat.

Nasayaat la unay ta adda 1st Honor Blanco Cabie Premio iti Literatura Ilokana (Cabie PINILI), Salip ti Sarita a Para Ubbing a nangriing ti nailibay. Agsipud ta umuna pay la a tawen itoy a pasalip, limitado laeng dagiti makisalip, taga-Metro Manila laeng ken Ilocos Norte. Nalabit a pagrugrugian. Pamadpadasan. Nalabit a maikalawanton kadagiti sumaruno a dupag.

Iti panangbasbasak kadagiti nangabak, napaliiwko a dakkel ti potensialna a lumawa ken rumang-ay pay daytoy, ta saan a paatiw ni mannurat (nga Ilokano) iti panagsuratan iti kastoy a klase ti sinurat. Ti Ilokano psyche iti kastoy a sinurat ket naluomen ken sidadaanen a mapuros ken maidaya iti dulang ti literatura. Ket daytoy a pasalip nagbandera ti kabaelan dagiti mannurat iti saan nga agpatingga a burayok ti pampanunot. Iti pannakatingiting ti nawarwaran a lubid, timpuar ti isem, a kabaelan ni Ilokano no dipay ket nalalaing nga agputar iti kabukbukodanna nga eksperiensa itoy a bangkag ti panagsuratan.

Napintas ken nabaludbod dagiti apit. Makapnek.

Isu nga intay man pasadaan ken usigen ti kinarakaran dagiti apit.

Ti “Ti Manok ni Andy” a sinurat ni Efren A. Inocencio, ti nangabak iti Maika-3 a Gunggona. Naipablaak iti Bannawag, Agosto 10, 2009.

Ti samari (summary) ti sarita.

Manipud iti away a dipay nagteng ti wayat dagiti “nangato a balaybalayan,” sumurot ni Andy ken ni amangna no parbangon nga agudong ken mapan aglako iti saba. Ilakona met ti dumalaga a manokna tapno adda igatangna ti Chicken Joy ti Jollibee nga impadamag ni Cris a kaeskuelaanna a nakaim-imas. Nasken a maramananna met ti Chicken Joy ken tapno mapadasanna met ti nanam dayta pagidikalutan. No pudno met laeng a naim-imas ngem ti tinola. No pudno met laeng a nasarangsang ti kudilna,

Ngem ilakona laeng ti manok kadagiti mangtaraken itoy, a saan ket a partien a sidaen. Isu a damagenna pay nga umuna iti nagtawar ti presio ti manok no para sida wenno saan. No para sida, dina ilako, a kas iti maysa a baket. No taraknen, ilakona iti dua a gasut a pisos, a kas iti lakay nga aglalanga a baknang a timmawar. Ngem pinawarwaran pay ti lakay nga umuna ti pungo ta makitana no di met laeng pilay. Sitatalek ken sigagagar met a winarwaran ni Andy ti manok. Ngem ti dakkel unay a biddut ti ubing ti panangpatitna ti kimmol ta simmiagen a timmaray ti manok.

Uray no kinamatda nga agama ti manok, didan nasurotan. Awan ti naaramidan ti ubing no di agsangit. Pinabasolna pay ti lakay ta pinawarwarannanto met. Imbaga met ti lakay nga awan basolna a ta dina pay sinagsagid ti manok. Ket pimmanawen lakay, ngem nagsubli ket inyawatanna iti sangagasut a pisos ti ubing tapno adda met laeng ti pag-Jollibee daytoy.

Apaman a nakapanaw ti lakay, dinagus met ni Andy iti napan iti Jollibee tapno gumatang iti Chicken Joy. Nagsubli iti yan ti puesto ni tatangna nga aglaklako. Linapgisanna met ti amana a pangramananna. Kuna met ti ama a saan nga adayo iti ramanna iti nadigo a tinola.

Ngem inrason ni Andy nga agsinsinda iti raman. Ngem naamiris ti ubing: “Mariknana itan ti nagdumaan ti Chicken Joy ken tinola. Ad-adda a mabsog iti tinola ta adda papaya a nayonna.”

No pinartida koma ti manok adu koma ti pagraramananda. Nasayaat ti lakay a timmawar ta binayadanna pay laeng ti sangagasut a pisos. Namrayanna latta a ninanam ti Chicken Joy. Sinepsepanna pay ti tulang ti luppo ti manok.

Nakaremkena pay ni Andy ti sepsepsepanna a tulang idi adda nagkiak a manok. Ti manokna a kamkamaten ti aso! Kinamatna metten ti manok tapno tiliwenna. Uray ti ama ket nakipagkamat metten kalpasan a nangput-ing iti saba a lakona ket imbatona iti aso a pangbugiaw. Immusok-usok ti manok kadagiti tagilako, ngem saanen nga ininggaan ni Andy a kinamat. Uray simrek iti kasilia dagiti babbai ngem sinurot latta ni Andy aginga nakemmegna ti manok.

Kuna ti amana a mapandanto ilako ken ni Sanglay ta nangina ti panaggatang daytoy iti netib a manok. Ngem saan a kayaten nga ilako ni Andy ti manokna, ta pagitlogennanton tapno umadu ti manokda a lutuendanto iti tinola. Gibusen.

Dagiti puntos nga ikonsiderar itoy a sarita:

1. Ti Chicken Joy iti panunot ni ubing nga Andy
2. Ti Chicken Joy iti panunot dagiti ubbing, in general
3. Ti pananggun-od ti ingpen ket maysa a panagtakuat ken panagamiris para iti masakbayan

Ti Chicken Joy. Nailadawan ti awtor ti nakaaw-away wenno rural a panagbiag. Nailadawanna ti kananakem ni ubing nga Andy a dipay nakaraman no ania dayta a Chicken Joy ken dayta pagdikalutanna. Nasken a maramanan met ti ubing dayta tapno ammona met ti pakasaritaan daytoy ken addanto masaona kadagiti kapadana nga ubbing. Daytoy daytay aw-awaganda iti kabarbaro nga eksperiensa a mangiturong iti asinoman a mangammo ti kinapudno. Eksperiensa a pakaamirisan ti agdadata a kinapudno. Daytoy nga eksperiensa ket itag-ayna ti kapanunotan ken panagikedkeddeng ti ubing.

In general, saan laeng nga iti rural a panagbiag iti pakapaspasamakan daytoy uray pay iti siudad. Maysa a phenomenon iti panunot ken nakem dagiti ubbing ti Chicken Joy. Naganna laengen kadakuada ket makapakatayen. Uray binandehado la ngaruden ti prito a manok iti sangoda, kaykayatda pay laeng ti Chicken Joy. Adda la ket ti naidumduma a pangabig daytoy, isu dayta ti kabarbaro nga eksperiensa ken sabali manen a panangammo ken pannakaamo ti kinapudno.

Ngem iti agdadata a kinapudno, inton addada iti uneg ti Jollibee, kaykayatdanto met laeng iti mapan agay-ayam iti ayan dagiti padada nga ubbing iti pagusok-usokan, pag-slide-an ken kangrunaan ti amin, ti pannakaadda ti kabarbaro a gayyem. Pagangayanna, yawidto met dagita a prito a manok kada prito a patatas.

Adda ti naisangsangayan a gagar ti ubbing a mangiduron kenkuana tapno takuatanna ti kinapudno. Isu a nasken a mapasamak dayta nga ingpen. Ket iti pannakapasamak ti ingpen, dumteng metten kadakuada iti pannakaamiris ti kinapudno. Dayta a panagamiris ket pasidapenna ti naganus a panunot.

Ket ti naganus a panunot a pinasidap ti eksperiensa, itayokna ti panunot nga agtakuat ken agamiris iti pagsayaatan. Iti eksperiensa a makasursuro ti ubing. Ti eksperiensa a kasisiriban a mannursuro, dayta ti tema ti sarita. Isu dayta ti phenomenon ti Chicken Joy.

Ti kapintasan a paset ti sarita. Iti manok ni Andy, siempre. Nagrugi iti manok. Uray kasano ti kinapategna dayta a manok no isu ti bentahe a pakagun-odan iti ingpen—a makaraman iti Chicken Joy, maisakripisio dayta a kinapateg. Ngem iti pannakaamiris ti kinapudno, nga ad-adda a makabsog ti tinola ta adda papayana ken kaldona, agsubli met laeng ti kinapateg dayta a naisakripisio. Isu a pagitlogenna laeng ta umadu pay iti itinolada. Itoy a puntos, ti istabilidad ti manok ken ni Andy ket masapul a dida agsina iti udina ta isuda la ngarud ti masarsarita.

Napintas a sarita. Nabara a kablaaw iti awtor.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ni Anya Manilenia ken ni Balong Promdi

Sarita ni SHERMA E. BENOSA
Maika-2 a Gunggona
Naipablaak iti Bannawag, Agosto 17, 2009.

Dagiti naipakita a ramenna ti pagpintasan ti sarita. Agduma ngamin ti impakita ken ti naidetalie wenno naisawang a paset. Iti ngamin literatura, ipakita dagiti tagipatgen wenno pagpintasanna a saan ket nga idetalie wenno isawang. Bay-an a makita a nalawag da dear readers. Bay-an nga apresiaren ni dear readers dayta a pagpintasan.

Dagitoy dagiti sumagmamano a pagpintasan daytoy a sarita. Nupay adda ti pagkaarngianda iti maikatlo a gunggona no maipapan iti panagtakuat, agdumada ketdi ta a nalawlawa ti sakopen daytoy (nalawlawa nga scope). Uray no saan a naibaga ket nakadkadlaw ti transformation wenno panagbalbaliw iti panirigan ni Anya. Ti ayat ken eksperiensa a naagsawna itoy a panagbakasionna ket dinto maumag.

Ti comparison technique ket naaramat a di naisawang no di ket kadagiti pasamak ken pannakautob a naipakita.

Dagitoy dagiti sumagmamano a banag a masapul a panunoten ken amirisen, ta babaen kadagitoy, ad-adda pay a maawatan dagiti di naisawang a kinapateg daytoy a sarita.

1. awanan malisia
2. panamagdilig ti away ken siudad
3. panagtakuat
4. eksperiensa
5. transformation

Ti kangrunaan a paset, ket ti kinaawan ti malisia daytoy a sarita. Daytoy ti mangipaneknek a sarita a para kadagiti ubbing. Ngamin awanan malisia dagiti ubbing. Kadagiti laeng nataengan nga umapon ti malisia. Iti level ti panunot dagiti ubbing, saan a pulos nga apunan ti malisia. Napakainosente. Makapasubli iti kinaubing. Daytoy ti nagdumaan ti ubing ken nataengan. Saan nga imbaga ti awtor daytoy a banag ngem impakitana a kas pammaneknek a para kadagiti ubbing daytoy a sarita.

Sadino iti pakasarakan daytoy? Idi inisbuanda dagiti inaramidda a bunton sada met la inay-ayam. Nupay naibaga ti bain tunggal maysa, saan a rimmimbaw dayta ta ubbingda pay. Inaramidda met laeng. Sada inay-ayam ti tapok nga inisbuanda. Ubing la ti ubing. Kadagiti nataengan, saanen a mapasamak dayta a banag.

Panamagdilig ti away ken siudad. Ti pakabuklan ti topiko. Adda dayta panamagdilig iti kabibiag, ti taraon ken taudan dagitoy, ultimo dagiti billit iti siudad ket naikomperar iti away: “Nalagip ni Anya dagiti nakitana idi a tumatayab iti Manila Zoo ngem duma ti kinaragsak dagiti adda ditoy. Apay ngata? nakunana iti bagina.” Nakakulong ngaminen dagiti billit iti zoo ket awandan iti natural a habitat dagitoy isu nga agpukaw metten ti kinaragsakda wenno mapilpilit. Iti siudad, preserbado dagiti taraon, aggapu iti SM a magatang idinto nga iti away ket agtaud iti mismo nga arubayan, iti mismo nga ayup ti gatas, iti mismo a puporasanna dagiti nateng. Iti ababa a pannao, sabali ti biag iti away ken siudad. Mangmangan dagiti ubbing iti sitseria iti siudad idinto ta prutas iti away. Managsaksakit ni Anya, idinto ta nasanikar ken nakaranting ni Balong. Saan a naibaga dagitoy a panamagdilig, ngem naipakita.

“Nalag-an ti rikna ni Anya a nakariing iti kabigatanna uray no isu ti naudi a bimmanon. Awan mariknana a rarek iti karabukobna.” Dagitoy a linia, ti nagserbi a kas foreshadowing/prefigure ti sarita. Ti nalag-an a rikna ket isu ti mapasamak iti sibubukel a sarita. Napintas ti mariknana gapu iti kabarbaro nga eksperiensa. Ti kinaawan mariknana ararek iti karabukobna ket isu daytan ti foreshadowing/prefigure ti panagbalbaliw a mapasamak.

Panagtakuat. Manen, saan a naibaga ti panagtakuat, ngem naipakita. Ngem maamiristo laengen ti ubing inton dumteng dayta a banag kenkuana. Panagtakuat ti kabibiag iti away a maiduma iti kabibiag ken panagbiag iti siudad. Ket daytoy a panagtakuat saan met a maliklikan iti panamagdilig kadagiti dua a klase ti pagnaedan. Mautobton ti amin nga adda iti naisangsangayan a pangabig ti tunggal maysa a pagnaedan. Itoy a pannakatakuat ti maipapan iti away ken iti maipapan iti siudad, lumawa ket lumawa ti ammo. Ket ti pannakaammo kadagitoy agtultuloy a proseso nga isu dayta ti eksperiensa a mangited iti adal iti asinoman. Ti adal base iti eksperiensa.

Dayta nga eksperiensa ti dakkel unay a pakaamoan, pakasursuroan kadagiti saan pay nga ammo ken saan pay a nasagang a pulos iti dana ti biag. Daytoy daytay panagsapul, panangbirok ken panangimuri kadagiti kabarbaro nga ammo no diman pannakaadda ti eksperiensa a pakasirayan ken pakaammoan iti kabarbaro a banag.

Iti pannakasursuro kadagiti dimteng ken dumteng a kabarbaro a banag ken eksperiensa ipasngayna metten ti panagbalbaliw. Kas makita ken mapaliiw ken ni Anya, dimtengen kenkuana ti panagbalbaliw. Dayta a panagbalbaliw ket saan laeng a iti panagimutektek kadagiti amin a banag no dipay ket ti aglawlaw, ti mapaspasamak iti aglawlaw, ken panamati iti ‘kabarbaro a lubong.’

Daytoy ti agtultuloy, saan nga agsardeng a panagadal ken panagsursuro iti biag.

Napintas a sarita, a di pulos nagamayan iti negatibo a pampanunot. Ti sarita a nakapulpulos iti ayat ken panagtakuat.

Nabara a kablaaw iti author.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ti Salip Da Kalgaw Ken Burarog

Sarita ni JOEL B. MANUEL

Umuna a Gunggona
Salip iti Sarita a Para Ubbing
1st Honor Blanco Cabie Premio

Naipablaak iti Bannawag, Agosto 24, 2009.

No apay a naaddaan iti a dua a paniempo ti Kailokoan.

Awan ti makuna a paniemmo idi, ta inaldaw nga agtudo, inaldaw met nga aginit. Maysa a paraiso iti Amianan. Iturayan ni Apo Lung-aw ken addaan iti dua nga annak, da Apo Kalgaw ken Apo Burarog. Ay-ayatenna unay dagiti annakna, ket isudanto iti sumukat nga agturay inton mauma.

Napanunot ni Apo Lung-aw, a tapno saan a tumanor nga awan ti ammoda dagiti annakna, nasken nga isagaannan ida iti akem tunggal maysa. Narigaten no masuroanna dagiti tao ngem saan dagiti annakna. Saan ngamin a nakibibiang dagiti annakna, ket daydiay laeng nagpaspasiar, nagpininnalastog ken nagay-ayam ti ammoda.

Pinaayaban ni Apo Lung-aw dagiti annakna a nabaliodong ken ni Pitopit tapno mabadangan a magituray ti Bantay Kilang. Ta adun kanon ti panawen a panangiwanwanna kadagiti tao. Ngem saan nga agkinnawatan dagiti annak ti pagturayan, no makannigid wenno makannawan. Nasken ngarud suboken ni Apo Lung-aw dagiti dua.
Isu nga inturongna dagiti dua iti leleggakan, ta sadiay a nakapakleb dagiti tallo a sinublan ni higante nga Aran. Dayta ti bagkaten tunggal maysa nga ipan iti tengnga ti Kailokoan.

Gapu ta di nairuam iti rigat ni Apo Kalgaw, inayabanna ni Palayupoy a pinatudon. Ngem saan a makuti ti naud-udi ti sinublan. Isu nga nakiinnuman ken ni Bagiw a mabaybayadan, ket linaklaka laeng daytoy nga impullasit ti sinublan. Dayta ti impakita ni Kalgaw iti amana. Ngem kuna ti ama a nalaing a mangusar ti gayyem toy anakna. Napanna insalda ti masakbayan. Dayta ti gapuna no apay nga ay-ayamen ti Bagiw ti Kailokoan.

Saan a nagpaudi ni Apo Burarog. Inayabanna ni Karayan a gayyemna, ngem saan a kinabaelan daytoy ti sinublan. Isu nga inayabanna ni Layus a mabaybayadan ket dagus met daytoy nga induron ti sinublan iti amianan ti Bantay Simminublan. Ngem di naayatan ti ama, insalda ni Burarog ti masakbayan, dayta ti rason no apay malayus ti Kailokoan.

Indeklara ni Apo Lung-aw a tabla ti laban. Iti sumaruno a rikus, saanda a pabadangan. Akinnaadu dagiti dua nga annak iti angin a maanges. Ngem naamiris ni Apo Lung-aw a maustel la ketdi amin a nagbiag no awanen ti angsenda. Isu a pinasardengnan dagiti dua.

Simmaruno iti innaduan a masusop a danum. Tunggal maysa adda abuyna a mangabak. Naparkagan dagiti waig ken karayan, dagiti laeng dadakkel ti di naabatan. Kaslan nagpuoran ti Kailokoan. Karandikang amin a karandikang. Nakayaman ni Apo Lung-awidi sumangpeten ni Pitopit a senial ti gibus ti salip.

Rinukod ni Apo Lung-aw ti danum a nainum tunggal maysa. Ngem agpadada a dua, awan surok ken kurangna. Inkeddeng ni Apo Lung-aw a ti Bantay Kilang mapagguduan. Mapan ken ni Kalgaw ti tangatang, ken ni Burarog met ti daga ken kadandanuman.

Nagdir-i Apo Burarog ken Apo Kalgaw. Ket nagtulagda pay a rambakan a tinawen ti salisalda. Isu nga adda dua a panniemmo ti Kailokoan.

oooOOOooo

Diskusion.

Napintas ti kastoy a sarita, ta impluensianna wenno akayenna dagiti agbasa iti lubong ti imahinasion, ket iti kasta, makuldit met ken maabbukay ti creative mind tunggal maysa. Daytoy ngamin a creative mind no naynay a maaramat, ti mangitunda ti asinoman nga agbalin a positibo ken produktibo – nga agaramid iti pagsayaatan ken pagimbagan ti sapasap. Isut’ gapuna, no mabalbalin, nga ipaay kadagiti ubbing ti kasisin-awan amin a bunga ti pampanunot. Kasapulan iti panagraira dagiti kakastoy a sarita, a saan laeng a pangray-aw wenno mangray-aw ti motibona, no di ket mangipalagip nga adda pay napatpateg nga akem ti literatura a naibudi a nasken nga ipaayan iti pammateg.

Ti sarita, natratar no apay a ti Kailokoan ket addaan iti dua a paniempo, ti katutudo ken ti kalgaw. Maiduma daytoy kadagiti sabsabali a lugar.

Itii bangir a punto, maibugasan iti sarita dagiti sumagmamano a tema a mangpasidap-panunot.

1. ti kinapateg dagiti annak ken ti masakbayan
2. ti ayat ken otoridad ti nagannak
3. panagayat iti nakaparsuaan

Ti kinapateg dagiti annak ken ti masakbayan. Dagiti annak ti masakbayan. “Isudanto ti sumublat no mauma nga agturay.” Kayatna a sawen, dagiti ubbing ket dumtengto met ti panawen nga isuda ti ‘maawagan’ iti nanakman wenno sumaruno nga agbatay ken mangisuot ti sapatos dagiti nagannak. Inton mataenganda, agbalindanto a nagannak. Isudanto met ti mangakem ti responsibilidad. Nasken ngarud nga isaganaan ti nasayasat a masakbayan dagiti annak. Ta narigaten, “dayta la nagpaspasiar, nagpimpinnalastog, nagay-ayam.” Isu a nasken a suruan ida, idalan ida, trabayen ida iti umno nga aramidenda para iti masakbayanda.

“Ngem ni Apo Lung-aw, pampanunotenna dagiti annakna. Ikkak man ketdi ida iti akemda ta dida tumanor nga awan ammona.” Dagiti nagannak, isagaanda iti naraniag a masakbayan dagiti annak.

Ti ayat ken otoridad ti nagannak. Maibugasan ti ayat ti nagannak. Awan ti idumdumana kadagiti annak. Maited nga agpapada ti maiparbeng a para iti tunggal maysa.

Panagayat ti nakaparsuaan. Naidumduma ti panagayat ti Namarsua ti Kailokoan ta inikkanna iti dua a paniempo a kas maikanatad iti panagbiag ken kasasaad dagiti agindeg.
Ket no saan nga ayaten ti tao ti nakaparsuaan, mangipaay met ti panagbalbaliw ti paniempo. Ti laengen panangabuso kadagiti kayo, itedna ti layus no panagtutudo, ket ipaayna ti tikag ken pudot no kalgaw. Iti in-inut a panangsabidong ti aglawlaw, makarikna met da Apo Burarog ken Apo Kalgaw iti sagubanit. Isu a dayta panagabuso iti nakaparsuaan ket ipaayna iti sagubanit wenno didigra. Iti ababa a pannao, nasken nga ipaay ti panagayat iti nakaparsuaan tapno agtultuloy a masagrap ti imbag a naipaay.

Ti sarita ket base iti eksperiensa ken masagsagrap ni Ilokano iti nakaparsuaan.

Paliiw.

Ti pagpintasan a maysa ti sarita ket naindaniwan ti urnos dagiti binatog. Ket no basaen makaay-ayo gapu a denggen dagiti balikas. Addaan pay ti kasla rima wenno isu pay ketdin, tunggal ungto dagiti binatog wenno sentence. Napaliiwko met dayta iti sarsarita a napauloan iti “Tubal” ni Rufino Re. Boadilla, ti superhero ti Kailokoan idi panawen ti 1002 agingga 1942. No maibasa dagiti sarsarita a kastoy ket makaay-ayo a denggen, lalo kadagiti ubbing.

Dagiti sarsarita idi un-unana ket nagbugas iti nakaparsuaan. Iti panangbasak kadaytoy a sarita, immapay ti lagip, uppat a pulon a tawen ti napalabas, mabasa iti teksbuk ti grade four ti panagsalip da Apo Angin ken Apo Init no asino kadakuada iti makaikkat iti balabal ti tao a magmagna. Kas kada Apo Burarog ken Apo Kalgaw, nausar ti limitasion ti tunggal maysa ket isu dayta ti nausar iti sarita. Adda met ti limitasion da Apo Angin ken Apo Init. Addaanda iti kabukbukodan a kabaelan. Addaan tunggal maysa iti naisangsangayan a talugading. Immuna ni Apo Angin a nangipakita iti talugadingna. Pinuyotanna a pinuyotan ti balabal tapno maitayaben. Ngem saan met nga ipalubos ti tao a maitayab ti balabalna. Simmublat ni Apo Init ket uray la kimmarandikang ti daga iti pudotna. Naglinong ti lalaki, pinagpunasna iti ling-etna ti balabal, sana insalapay ti balabal iti rungarong ti kayo, sa nagpaid iti payabyabna. Ania pay, naikkat diay balabal ti tao iti bagina. Ket nangabak ni Apo Init.

Talugading. Adda naisangsangayan a talugading tunggal maysa kadagiti agbibiag. Adda limitasionda. Napintas a sarita, pinagwerretna ti imahinasion.

Nabara a kablaaw iti author. @

Friday, August 28, 2009


Ti 65 Billion Pesos nga Industria


Iti binulan nga ipapanko idi iti Manaoag tapno sumuknal, kaykayatko iti dumaliasat iti Binalonan ngem iti manglinteg iti Pozzurubio. Iti dayta a lugar, ad-adu ti mabuya a posible a makaited iti mabalin a suraten. Flying School, nalawa a minaisan ken talon, dagiti inektaria a manggaan, napintas a kalsada iti Binalonan. Ti mushroom culture, bakya making, ken dadduma pay a cottage industries iti Laoac a suportado ti gobierno. Nakakaapal iti panagbuya kabayatan iti panagdaliasat. Pagwerretenna met ti panunot.

Ngem ti nakaawis kaniak ket ti pagtaraknan ti nagadu a baka iti partena iti Laoac. Idi damo, ipagarupko a maysa a dakkel a cattle farmer ti makinkukua wenno agtartaraken iti baka. Adu ngaminen dagiti agtartaraken ti dingo a para iti commercial iti probinsia ti Pangasinan. Kas iti kalding iti Balungao ken San Jacinto. Iti naynay nga innak pannakalabas, nagdamdamagak no ania dagita a baka. Nagadu la ketdin no para lako dagita, ta ginasut ti ammok a bilangda ken dadakkel a breed. Ken adda pay dagiti heavy equipments a nakaistambay.

Ngem kuna ti drayber ti jeep a nagluganak a saan a para lako dagidiay a baka no di ket gagatasen. Kukua ni Rep. Mark Cojuangco iti 6th district. Isu met laeng nga adda ti dakkel ken natayag a pasdek a nabiit pay a nabangon. Para iti dairy farming industry gayam dayta. Dagiti heavy equipments? Nakaistambay dagita a madadaan nga aramaten a pagikali a dagus no adda man matay kadagiti dingo.

Iti Pinas, adun iti simrek iti dairy farming industry, a kas iti pagtaraknan ti gagatasen a kalding iti Alaminos City, iti Rizal ken iti kabisayaan. Adda pay dagiti pagtaraknan ti baka a gagatasen iti Nueva Ecija, ken dadduma pay a probinsia. Iti pagtaraknan ti gagatasen a nuang iti carabao center Nueve Ecija.

Ta ania ngamin aya ti dairy farming? Kas iti nasurattayon, dakkel a negosio daytoy. Bassit laeng a porsiento ti mapapataud a kasapulan. Ad-adu ti aggapu iti ballasiw taaw wenno imported. Kaaduan payen kadagitoy ket saanen a puro wenno nalaoknen.

Iti Daily Situationer in the Philippine Market, agarup a PhP65 billion industry ti dairy farming, ngem nagbassit ti produksion ket awan pay iti 1 a porsiento. Agang-angkattayo iti US$500 million iti tinawen. Isu a maawagan daytoy a kas mabilang a kangrunaan nga imported agricultural products.

Masapul ngarud a mapapigsa ti local dairy production tapno lumawlawa met ti opurtunidad para iti negosio. Ket kasapulan dagiti imported a gagatasen a baka, nuang, kalding, karnero ken dadduma a pagtaudan iti gatas.

Kasapulan met a mangabaruanan kadagiti production facilities. No idi ket manomano ti aggatas, ita saanen kadagiti dairy farmers. Agaramatdan kadagiti kabaruan a teknolohia tapno nadardaras ti panaggatas, panagproseso (pasteurization), pagikabil kadagiti container a para lako, ken kangrunaanna ti pannakailakona.

Babaen iti tulong ti gobierno, ti pribado a sector ken mangipatpateg ti dairy industry, agtultuloy iti inna idudur-as. Adayo pay laeng iti abuten, ketdi makaited iti dakkel a namnanama ti idudur-as babaen iti agtultuloy a suporta iti nagtaud a produkto. Ti Pinas ket maysa nga agricultural country, isu a nasken a mapapigsa dagiti agricultural a produkto, a saan ket a puro laengen inangkat. @

Sunday, August 23, 2009

Ni Manang Claire Sumahit

Ni Manang Claire Sumahit


Napasig kadagiti am-ammona. Naragsak a kasasao…

Ti pannakabuangay ti GUMIL Baguio idi 1987 idi damomi a nagam-ammo. Iti opisina ti PIA iti Baguio Auditorium iti Burnham Park, sangapulo ket uppat (14) dagiti immatendar. Agsipud ta awan ti am-ammok, nakiabayak iti maysa nga agbanuag a babai. Saanak pay la a mannurat idi, kayatko laeng met a maam-ammo dagiti nalatak a mannurat iti siudad. Dayta a babai ti nakaammoak no asino ti Peter La. Julian ken agdama a regional director ti PIA-Cordillera, ti Bagnos Cudiamat, ti Josephine Iwatani a Miss GUMIL, ti Charlie Pinto, ti Jun Binegas a manager ti Liwayway Publishing Inc.-Baguio ken dadduma pay. Imbagana a Clarita Sumahit ti naganna. Imbagak ti naganko, ngem saan a mannurat. Immatendarak laeng ta kayatko a maam-ammo dagiti nalatak a mannurat iti siudad. Imbalakadna met a napintas ti agbalin a mannurat, isu a nasken kano nga agsuratak met. Isun ti nakasarsaritak sakbay a nangrugi ti miting.

Kastoy gayam ti maki-GUMIL, kunkunak iti bagik. Saanko la nga inarapaap ti agbalin a mannurat. Kayatko laeng a maam-ammo dagitoy mannurat. Dayta laeng.

Iti pannakabuangay ti gunglo, dagitoy ti nabotosan a mangidaulo: Bagnos G. Cudiamat, presidente; Pedrito L. Sanidad, bise presidente; Josephine Iwatani, sekretaria, Marietta Ramolete, tesorera; Myrna Rodrigo, auditor; Clarita Sumahit ken Eusebio Tanicala, Business Managers; PIO ni Reynaldo Cadangen. Mammagbaga da Peter La. Julian, Atty. Aurelio Galacgac, Tolentino Opiniano, Beth Opiniano, Jun Binegas at Oscar Tibayan. Kameng da Jaime M. Agpalo, Jr., Junie Cowat, Elvira Iwatani, Jaime Luzano, Charlie Pinto, Arlene Soriano, Art Tibaldo, Elma Valdez ken Alvin Tanicala.

Tunggal masabatko wenno agsarakkami ken Manang Claire, ibagana latta nga agsuratak. Isu a nagdesisionak nga ipaypaysukon iti maki-GUMIL ken agsursuro nga agsurat. Sipud idin no mairana nga agkitakami, ibagana a mabasbasana dagiti sinuratko. Kaaduem pay ti agsurat, kunkunana. Wen, Manang, kunak met lattan a, ket irapitko latta met ti agyaman iti patigmaanna.

Dimlaw idi awan maipablaak a sinuratko. Kunak met nga inrason a napanakon iti radio. Scriptwriter ken tagasurat iti komersial. Binalakadannak nga agsubli manen nga agsurat iti piksion. Saan laeng nga isu ti nakangngegak ti kasta a balakad. Uray met ni Apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. ket di namingga a nangbagbaga nga agsabali ti drama ti radio ken literatura. Ngem inrasonko met nga agsuratakto manen. Ta mayat met agpakatawa, agpasangit, mammagbaga, mammutbuteng, ken agsurat kadagiti religious drama ti Catholic ken Lutherans iti radio. Lalo ket maipatangatang kadagiti dadakkel a radio stations iti Northern Luzon, a kas iti DZEA, Laoag City; DZNS, Vigan; DZPA, Bangued; DZWT, Baguio City; DWRB, Bayombong, ti maysa a radio station iti Tuguegarao ken Alaminos.

1996 idi sinubliak manen iti nagsurat iti piksion. Ket adda premio a madiklawit kadagiti pasalip.

“Kunakto pay nga adda bituenmo iti panagsuratan, adingko,” kuna manen ni Manang Claire idi nagsarakkami.

“Isu a nagkamengakon iti GUMIL Pangasinan ta malammin pay laeng GUMIL Baguio, Manang,” inkatawak. Ta nagnaedak iti ili ti Sual, idi 1990-1991.

Naammuanna nga agsursuratakon iti Saringit Chronicle ken Saringit Magasin iti Vigan. Sa tinarabaymi ti Sirmata Magasin. Ngem ad-adda a nakumikomak iti linaon ti Tawid Magasin ken Tawid News a saringit ti Saringit.

Nagserra dagiti Saringit. Sabalin ti nangmanehar ti Sirmata. nagmaymaysa dagiti dua a Tawid. 2004 idi ginatangko toy kompiuter nga us-usarek iti agdama, ta makabannog met ti agpa-Vigan. Iti internet laengen nagsursuratak. Agingga ita.

2007 aburidoak ta diak maitugotan ti kinaasino daytoy a mannurat. Lalo ket senior citizen pay dagiti nagsasalip, ti Judge Jovencio C. Costales Literary Awards.

Ket kinontakko dagiti kaduak a hurado. “Saanko ammo a pulos. Kasla taga-Baguio met?” kuna ni Cles Rambaud, associate editor ti Bannawag, ken kaduak a hurado.

“Adu la amin a pagparikutam, Ka Iddo. Ipatulodmo ketdin ‘ta pilim, tapno maamuantayo iti kinaasinona,” patigmaan met ni Linda Lingbaoan-Bulong iti UP Press, maysa pay a hurado.

Ket impatulodko dagiti pilik. Idi mairuar ti resulta dagiti nangabak, ne, 1st Prize ti saanmi a maitugotan a mannurat! Idi miraek no asino daytoy a mannurat, ni Manang Claire Sumahit!

Saan nga nagsursurat iti fiction no di pasig nga essays, features, news, commentaries ti inna susuraten ken maipabpablaakda iti pagiwarnak ti siudad ken iti “UB Insight” ken isu payen ti adbayser. Nagbuliganda kadaydi Bagnos Cudiamat kadayta a pagiwarnak ti Unibersidad ti Baguio. Idi nagretiro ni Cudiamat, isunan ti nakaamo iti pagiwarnak. Idi nagretiro ni Manang Claire, nagretiro metten ti UB Insight.

“Ita ta masangokon ti agsurat iti Iluko, suruannak met ita no kasao iti agdaniw iti nauuneg a balikas,” inyumbina idi nagsarakkami manen.

“Apay a daniw pay laeng, Manang? No sadinoka nga eksperto, isun a. Agkurkurang ti Bannawag kadagiti personal essay ti panagkunak.”

Di nagtagari. Kasla nagpampanunot,. sa immisem ket kinunana: “Ket sika?” kunana.

“Makumikomak, Manang. Malaksid ti Tawid nga aglinawas ken ti websitena, nagsubliak manen a nagiskuela.”

Nabasak laeng iti Bannawag ti aglinawas a sinursuratna. Personal essay.

Ita, nagtallopulon ti plumana. Ngem kadakami, malaglagipminto latta ni Manang Claire, ta isu ti nangited iti paratignay nga agsuratak.

Pimmusay idi Agosto 17, 2009 iti edadna a 69. Maidulin ti bangkayna no Agosto 24, sadiay Km 9, Tadiangan, Tuba, Benguet.

Laeng ta, iti pannakaimassayagna, kayatko koma makita ti bangkayna, ngem narigatak met a magna ken saanko pay laeng a malayaw ti kaha ti posporo no ar-arigen. Dipay laeng makarikna ti kagudua a bagi, iti las-ud iti walon a bulan ti napalabas sipud naatake datao iti high blood pressure. Nagsubliak nga agsurat ta dayta ti balakad dagiti therapist a nangasikaso kaniak.

Wen, Manang Claire, nupay saantan nga agkita pay ita, ammok nga agkitatanto manen iti sabali a lubong. Kastan… ##

Saturday, August 08, 2009

Ti Kaunaan A Panagbibinnutos

Saan a maibaga nga sidadalus dagiti naglabas nga eleksion nangruna ti maipapan iti kinapanglulo. Adda latta ti makuna a saan a dimmalan iti nadalus ken legal a banag. Adda latta ti nagriri, nangruna dagiti kaudian a basingkawel-pulitika. Adda latta ti makuna a mantsa wenno inutekan ti nasirsirib ti saan a nakapanunot nga isuna ket sikapan dagiti naal-alibtak ngem isu.

Iti daytoy a rason nga adda latta makuna ti naabak. Kasla pay ketdi naipakadaywanen dayta nga aramid. Kasla gagangay laengen nga adda latta maibaga ti naabak a nakusit. Manmanon nga eksena daydiay sipapakumbaba ni naabak ta basbassit dagiti botante a nangibotos kenkuana. Manmanon nga eksena daydiay panangdakulap ni naabak ken ni nangabak. Ket mas lalo a saan nga ited ti suporta tapno naannayas koma ti panagimanehar ti turay. Pagdaksanna, agsagaba iti nairteng dagiti umili.

Adda la ketdi ti pattern wenno namungayan daytoy. Nagtuladan. Saan la ketdi a nasayaat dagiti immuna a panagbobotos. Ket tapno masigurado ti puon ti amin, nasken nga intay siripen ti kaunaan a binnotos dagiti pangulotayo babaen iti palawag ni Daniel M. Anciano, iti sinuratna a “Ang Unang Halalang Pang-pangulohan” a mabasa iti http://www.geocities.com/cavitesu/firstelec.htm.

Saan a makapnek ti napasamak. Ti namnamaen a pagulidanan nga aramid ket nagbaliktad. Ala ket, madama pay laeng ti rebolusion idi napasamak. Addaan koma iti panagkaykaysa ken urnos, ngem baliktad gapu iti prinsipio ken kapanunotan a saan a maikanatad. Napasamak ti panagkusit, panagtredor, panangallilaw ken aramid a saan a maikatad. Napasamak iti manipulasion dagiti nasikap kadagiti saan a nakapanunot a posible a mapasamak ti namnamaen.

Segun ken ni Anciano iti salaysayna, iti kastoy a panawen a dandanin eleksion, tumaud metten iti panageksperimento dagiti agkakabagay wenno agkamats a kandidato. Istratehia, nainsiriban ketdi nga addang, a mangbanniit kadagiti botante. Kasano ti panangtingitingiting ti kemestri ti agbalin a pangulo ken ti bisena. Dakkel la ketdi nga awis dagiti addaan iti nasayaat a kemistri.

Iti rigatna wenno nakakatkatawa ket ti pannakaaramid dagiti maseknan a kas aglana a bambanti. Isu a dagiti aramid a mapasamak ket aramid laeng ti bambanti wenno aramid laeng iti saka saan ket a nabukel babaen iti ima.

Adda met ti mapasamak a panagsipsip iti pangulo tapno isuna iti umawat iti tung-ed nga isu ti mamanok ti administrasion.. Dakkel a banag dayta. Bukod a makainut iti campaign fund, adda payen ti nabileg a political machineries ti partido. Isu a dakkel a banag wenno nainggasatan ti mamanok. Ngem, saan met barengbarengen iti panagpili ta amangan no naganna pay laeng ket maysan a losing breed. Isu nga ita pay laeng, nagadun dagiti umab-abay, sumipsipsip, wenno kunwari ket agpapauyo wenno talagan a nagpauyo ket nagbalikas nga isun tay sipipinget a lumaban, idinto nga istratehia met dagiti dadduma dayta a banag a makaala iti pondo, ket siempre, saanna amin a gastoen dayta ta adda met iti suksukatanna a ginastosna wenno kunwari nagastos ngem kalub laeng dayta ti maiduldulin nga aramid ken inaramid.

Ngem sakbayna dayta, matingtingiting dagti amin a partido ti bilegda a dumupar. siempre, no namnamaen a saan a kabaelan, mapasamak ti ikakappon wenno ititipon ngem siempre, adda ti maawid a pagsayaatan ti partido. Iti kinaadu ti partido pulitikal, iti agdama, saan a ninamnama a ti grupo ti agdama a gobierno iti nangaramid iti kaunaan a panagtipon, ti KAMPI ken LAKAS-NUCD. Iti napalpalabas, oposision ti kaunaan a mangideklara ti intension ti panagtitipon. Ngem agingga iti agdama, awan pay laeng iti matingtingiting a panagtipon ti oposision, nalabit nga iti kinasapa pay laeng ti panawen. Pinnaliiw, santo mapasamak ti panangidiaya ti bileg, a kas sukat ti namnamaen a pabor. Agpada nga iti gobierno ken ti oposision a mangaramid ti kastoy a sistema. Adda laeng ti umuna ken aginggugudeng.

Siempre, saan a paudi iti tinninnagan iti man aspirant wenno iti incumbent. Tumpuar manen dagiti isyu a kinalkaluban, ken nairanta a dumakkel itoy a panawen ti basingkawel ti pulitika. Binnansagan iti pitak ken panagbuggo kadagiti dakulap. Saan nga ang-angaw ti panangdadael ti reputasion ti asinoman nga agngayangay. Saan met nga ang-angaw ti panangpabanglo ti nagan. Dayta panangpabanglo ket multi-million iti balorna no usaren ti telebision, nalaklaka bassit iti internet. Ket nainsiguradoan iti pannakaabak ti addaan kalkaluban ken addaan iti anniniwan ti napalabas ta maal-allia. Panagruruar met al-allia iti panawen ti eleksion. Saan laeng nga al-allia ti napalabas no ket al-allia a pinalabas nga ita laeng a rumuar. Re-issue. Kunam no nuclear ngem kalpasan a mapagsisilpo ti amin, mabulosan ti nakadakdakkel a suyaab ta awan gayam ti nabaliwan wenno baro a timpuar wenno kasla nai-scan laeng wenno na-xerox sa indarirag a baro.

No sumaen, mapanunot a nalaing no kaano a nangrugi ti kastoy a sistema? Siempre, no kutkuten ti nangrugianna masapul nga adalen ti napalabas wenno ti kaunaan. Ta saanen nga agturpos ken aggibus ti amin no ket dumakkel a dumakkel. Ngem iti suma total iti mapaspasamak, napasamaken idi, nasukatan laeng ti nagan wenno nabuniagan iti kabarbaro a konsepto a kas akseptado ti publiko, no makalusot ti alilaw. Isu nga adalen ti napalabas ket idilig iti agdama. Penken no adda ti nagbaliwan ti amin.

Idi napasamak iti kaunaan a binnotos ti pangulo, naglasat iti kas met laeng iti mapaspasamak iti agdama. Mapaliiw nga awan iti nagbaliwanna. Isu a kunkuna dagiti agpalpaliiw iti taray ti pulitika, nga isu a mapaspasamak ti aramid a di maikanniwas ta nangrugi dayta iti kaunaan a pasamak. Nangrugitayo ngamin iti nariribuk a binnotos isu nga agingga iti agdama ket nariribuk latta. Ta no ania ti nangrugian, isu latta iti pagtungpalan dagiti aramid iti agdama. No ania ti puon di isu met laeng dagiti sanga, ket dagiti tumubo isu met laeng ti agibunga.

Ti kaunaan a binnotos para iti kinapangulo ket napasamak iti Kombension iti Tejeros idi Marso 22, 1897. Ti salisal ket dangadang ti incumbent ken ti aspirant. Ni Andres Bonifacio a kas incumbent wenno agdama a pangulo dagiti rebolusionario babaen ti KKK. Ket ti aspirant wenno kayatna iti sumukat a pangulo ket ni Hen. Emilio Aguinaldo. Ket siempre, adda met a ti makunkuna a faction wenno partido ti agsumbangir. Iti pakasaritaan ti pulitika iti uray ania a nasion, saan a maawan daytan kinaadda iti partido pulitika. Saan nga umaddang ti aniaman a panggep no awan dayta partido pulitikal. Iti panagtaray ti pulitika saan a mabalin a maymaysa ti agtigtignay no di ket dua wenno ad-adu pay nga ima ti partido. Isu a napateg unay ti partido. nasken daytoy a matengngel ta dinto sika a mismo iti inna tenglien. Ti kaso iti agdama, dagiti dadduma a pundador ti LAKAS-NUCD ket natengngel wenno tinengngel ket awanen ti nabaelanda no di laeng iti sumina, wenno umikkat ta namnamaendan a sumiasi ti dalan ti timmakderanda wenno saanen a maikaskaso ti nagan no di man napasamak ti pannakakusit ken pannakallilaw. Wenno kas panangtakder ti nagan isu a nasken a takderanen ti naiwayat a prinsipio no maawagan dayta a prinsipio, ngem ketdi ti sigurado ket panagtalinaed ti nagan a kas sibubukel wenno panangallangon ti kinaasino ket bay-anen a ti historia a mangited iti umno a pakasaritaan..

Ti panaginnaddayo ti prinsipio ken kapanunotan, nga isu met ti itakder ti faction wenno partido ti pannakapataud wenno ipapasngay ti sabali. Ket dayta a pannakaipasngay ti sabali a partido, makarit ti kabaelan wenno inalat ti sigud wenno agdama. Daytan ti pannakaipasngay ti incumbent ken aspirant. Ket iti panagtuparda a dua, siempre met, mangabak ti mas intelihente, iti man sinisikap nga aramid ken limpio. Amin dagitoy ket napasamak iti kaunaan a panagbibinnotos.

Iti agdama, no lagipen ken anagen dagiti dua a partido a kaunaan a nagsalisal, ti incumbent a Magdiwang ken ti aspirant a Magdalo, awitda ti kaunaan a pagteng iti nagan ti pakasaritaan ti pulitika iti pagilian. Naipasngay ti Magdalo gapu iti saan a panagtutunos ken panagkatunos ti prinsipio ken kapanunotan. Iti rebolusionario a gobierno, agpada a nabigbig dagiti dua, agingga dimteng ti punto a nasken ti panagdupar dagiti dua. Isu a napasamak ti binnotos.

Sakbay a mapasamak ti binnotos, timpuar dagiti imahe ti pulitika. Iti laksid a madama pay laeng iti rebulosion ken panangirupir ti kalintegan. Kabayatan iti rebulosion aggutad met ti pannakapapigsa ti faction wenno partido. Kumayakay ti tunggal maysa wenno ti maysa kadakuada a kas paset ti panangpabileg. Ket iti pannakaluom ti aspirant, daytan ti panawen a panagsalisal dagiti dua iti kabukbukodanda nga istratehia wenno awit ti tunggal maysa ti kabukbodanna nga istratehia tapno isu ti tumpuar a nabilbileg.

Timpuar ti black propaganda a kas paset ti naplanon nga ingpen. Agpungtot siempre ti nasikapan ken masiksikapan ngem agtultuloy latta ti dangadang. Itoy a kaso, saan a napanunot ti supremo ti naannayas nga addang no di ket nagpannuray iti pungtot. Ti black propaganda sakbay ti binnotos ket narway. Isu dayta ti nangpungtotan ti supremo. Ket napasamak iti saan a namnamaen a dandani panagpaltog ti supremo ken ni Daniel Tirona. Ti naud-udi ti maysa a kangrunaan a timek ti Magdalo. Ti black propaganda ket saan a rumbeng a pakitaan iti panagdayaw ken panagraem ti supremo agsipud ta maysa a mason, saan a mamati iti Dios, ahente dagiti prayle, ababa ti adalna ken dadduma pay. Nalabes a panangdadael iti kinatao.

Iti tay-ak ti pulitika, pasetna amin dagitoy. Pudno man ken saan. Ket ti saanna ammo iti aramidenna agtinnag iti panagpungtot. Dayta a panagpungtot ket saanna a masebseban ti pasamak no di ket nangited ketdi ti dakkel nga addang ti balligi ta saanen a sibubukel ti takder no di ket nalaokanen. Nadadael ti takderna gapu iti black propaganda.

Iti agdama, saan a nakaskasddaw iti kinaadda ti black propaganda, panagdadael ti kasalisal, wenno panangitapkal ti pitak iti rupa ti kasalisal. Isu a mapasamak no kuan iti pinnuskolan iti rupa iti agtultuloy a pinniltakan ti rupa. Ket asinoman a sumuko, isu ti maabak ket aglak-am ti amin a pannakaidadanes. Ti ay-ayam iti pulitika ket saan a ekspektaren nga agnanayon a nadalus ta pasetna wenno bagina pay laeng ti narugit wenno baliktad a prinsipio. Isu a saanmo a lubong itoy a tay-ak no maysaka a santo wenno santa. No saanna a kabaelan ti agbaliktad ti bituka, isu ngarud ti mapasamak.

Uso met idi ti hakot system wenno panagbunag. Iti umuna a panagbibinnotos, makita nga adu dagiti maka-Magdiwang, ngem bimmaliktad iti saan nga ammo a rason. Iti agdama, makita dagiti napili a bimmaliktad ken sigud a mangisaksakit ken isu itan ti numero uno a kasalisal. Pudno la unay, nga iti pulitika, awan ti permenente a gayyem. Ket mapasamak dayta a panagsisina ken panagdudupar iti panawen ti eleksion. Iti bara ti akusasion, no maminsan, isu daytoy ti mangibunga iti saan a napintas a linaon dagiti damdamag.

No iti kaunaan a binnotos ket napasamak iti panagkusit kadagiti balotas, iti agdama saan pay laeng a nagbaliw, no di nagbalin pay a nanayunan babaen iti ititipon ti dagdag-bawas. Ket posible nga iti panagbalin nga automated machine iti maaramat, posible met nga agbalin a high-tech ti panagkusit. No sadino ti nangrugian, kinukusit, saan a maikkat daytoy uray ngata high-tech.

Ti maysa pay nga ay-ayam iti binnotos ket ti turncoatism wenno balimbing. Iti agdama, saanen a makaskas dayta a banag ta kanayonen a mapasamak ket iti naynay nga inna pannakapasamak makuna nga awanen it pudpudno a kadua ken gayyem iti pulitika. Guyodem ti bukodmo nga ipus wenno ilemmeng ti bukod nga anniniwan ta dinto mabaddekan dagiti agsisiim iti maidiaya nga imbag.

Salvage? Saan a kabarbaro dayta balikas a salbeds. Apay ania ti makuna iti napasamak iti supremo? Saan kadi a sinalbeds, iti agdama termino? Laeng, ta adda dagiti nasirib nga aglemmeng a kas iti lansa, nakatungraraw ti ulona. Isu a saan a nailemmeng ti kinapudno a napasamak.

Iti historia, nailanad dagiti pasamak ket agtultuloy latta met nga agilanad kabayatan a mapaspamak dagiti pasamak. Awan ngarud ti makuna a permanente iti lubong a binuangay ti napalabas ken agdama.

Agingga nga awan ti tumakder a nagtaud iti kinapudno, ken saan a naameng iti gameng, lalona a saan a naameng iti lawag a parnuayen ti nagan, agtultuloy latta met nga agbandera ti rinugian ken sigud a sistema. Maulit-ulitto latta met ti historia. Awan iti mabigbig a panagbalbaliw ta awan ti tignay a para iti ili.@

Saturday, July 11, 2009

Napintas Iti Igid Baybay

Panagsubli iti nakaiyanakan nga ili, iti Narvacan iti nagapon iti panunotko kalpasan iti dua a bulan a physical therapy nga inaramid da April Ann Nigos ken Marvin Florendo. Narigat iti maipasidong iti physical therapy, lalo no iti damo ket saanmo nga ammo no siaasinoka, di makakunail. Di makabalikas. Makabulanen ti napalabas ngem saanak pay a makapagna, ilugandak iti wheel chair nga ipatsek-ap iti ospital. Ngem iti pinget ken gaget, determinasion a maisubli da April ken Marvin ti salun-atko, naikkannak iti nakadakdakkel a namnama. Nakitak ti pingetda, manipud 8:30 iti agasapa agingga iti 1:30 it malem, diretso, awan iti inanada, ken uray maikkanda iti mirienda, saanda a kutien agingga malpas ti trabahoda. Pasaray umabot pasado alas dos. Natuok a proseso, a kasapulan iti panangurnos ti nawara a kinatao. Aramidenen ti sigud nga aramid, dayta ti patigmaan dagiti dua. Agpasiar iti uray sadino a lugar. Saanda laeng a PT no di ket mammagbaga. Isu nga impapilitko iti pamiliak nga agawid. Uray marigatanak a magna. Isu a kasapulan ti sarukod.

(Nupay adu dagiti trabaho a maiyopreser ken mangbirok kadagiti therapist, saanda nga awaten ti trabaho no awan ti konsulta ken bilin ti doktor.)

Ti umuna nga iliwek iti mapan iti igid iti baybay. Manipud iti Barangay Pantoc, addan ti sementado a kalsada a mangdalan iti Brgy. Bolanos sa rumuar daytoy iti sikigan iti Narvacan School of Fisheries iti Sulvec. Kalsada iti igid ti kabaybayan. Napintas a kalsada, nalawa, ken sadiwa ti angsen nga angin. Nadalus iti aglawlaw. Addan ti beach resort.

Iti semana santa, dimmalan dita ti libut. Masansan a ti libut ket kadagiti laeng dua a barangay iti poblasion iti inna pagrikusan. Medio pangatiddogen ta manipud simbaan ti ili, agpaamianan, a mangdalan kadagiti barangay iti Poblasion-Sta. Lucia, Limmansangan, Sulvec a sumreken iti kabaybayan santo sumrek iti Brgy. Bolanos, Turod ken Paratong santo met laeng sumrek iti ili. Adu dagiti tao a nakilibut uray no pangadaywen. Uray ti ama ti ili ket nagkaling-etan met a nagnagna.

Iti innak manen pannagna a nasapa, kasingsingising ti init, nasabatmi dagiti sumagmamano a grupo. Ad-aduda pay no iti aldaw iti Sabado ken iti Domingo. Iti innak panagdamdamag sa sadino naggapuanda, naammuak a grupo dagita dagiti walkers. Dagiti addaan saksakiten a masapa nga agpagnapagna iti igid ti baybay. Dagitoy dagiti addaan sakit a diabetes ken high blood pressure. Kaaduan dagitoyen iti nagdalan iti pannakaatake. Inaldaw nga ehersisio ti obrada, manipud iti alas kuatro iti parbangon agingga sumingising ti init. Kaaduan kadakuada iti nakapasublin kadagiti salun-atda ngem itultuloyda pay laeng iti binigat nga inda panagersisio.
Napintas iti igid ti baybay. Mayat ti agpagnapana a masapa, lalo no nakaturog pay laeng ti danum. Awan ti duadua a sumayaat ti salun-at. Saan laeng a ti pisikal a bagi ti sumidap no ket iti panagpampanunot.

Isuna laeng, ta saanko a kinabaelan iti agpagnapagna iti kadaratan ti kabaybayan gapu iti panagtukkol ti dapan a saan pay laeng a makarikna. Nagangayanna, iti sementado a bit-ang ii sango ti balay nga agarup 100 a metros iti innak nagnagnaan, tallo nga oras iti bigat ken dua nga oras iti malem.

Siguro, iti panaglabas ti aldaw a sumaysayaat ti salun-at, agsubliakto manen iti igid ti kabaybayan. Agpagnapagna iti parbangon. Makitimpuyog kadagiti kameng dagiti walkers. Nanamen ti imbag nga itden ti igid ti baybay. Ta napintas ti igid ti baybay…@

Friday, July 03, 2009

Nagbuntog a Proseso


Maladingitankami unay iti super buntog a pannakaipagna iti pannakatarimaan kadagiti siled-eskuelaan wenno pannasukat kadagiti nadadael a bilding , nangruna la unay kadagiti eskuelaan iti makinlaud a paset ti Pangasinan. Saan a maawatan no apay a naginad unay ti proseso. Saandakami ngarud a mababalaw no iti panagkitami, adda ti saan a nasayaat nga aramid iti pannakaipagnana kadagiti papeles. Kadakami a biang, maysan a ginelgel a baraniw daytoy.

Lalo a saanmi a maawatan, nga itoy a pangseserrek dagiti ubbing, saan a kadagiti siled-eskuealaan ti yanda pagsursuruan no di ket kadagiti sirok iti kayo, iti uneg ti kapilia, pasaray pay agkalubbon ti dua a klase iti uneg ti bassit a siled, ken uray sadino ditan a mangsulnit ti nakaay-ay a pasamak.

Iti panagkitami, lalo iti inkam panagbuya iti telebision, adda pay ti sibubukel nga eskuelaan ti saanen a mabalin a pagadalan ta no saan a naitayab dagiti atep dagiti bilding, narban dagiti didingna wenno makitan nga uray koral ti ayup ket saanen a mabalin a pagyanan. Iti rigatna, madama manen ti eskuela dagiti ubbing ngem saan a kadagiti siled-eskuelaan ti yanda no di sadino la ditan.

Iti daytoy a mapaspasak, makunami a saanen a maikanatad. Saanen a makaited iti pammaregta nga agadal dagiti ubbing. Saanen a makaited iti inspirasion ken manggutugot kadagiti ubbing a mas lalo pay a gesdanda iti agiskuela ken igaedda iti agadal.

Iti inrekomendar ti United Nations Education, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) masapul a maaddaan laeng koma ti maysa a siled iti ratio a 1:25-30 wenno iti kada siled masapul laeng a duapulo ket lima agingga iti tallopulo nga estudiante/pupil. Ngem iti mapaspasamak, saanen a masurot ta awanen ti siled. Isu a makumi a saanen a conducive to learning.

Kasano koma a maigaed dagiti ubing iti agiskuela? Kasano pay a maay-ayo dagiti ubbing no ultimo tugaw wenno pangiparabawan ti papel a pagsuratan ket awan? Siempre, adda ditan ti ngayemngem a maipasngay. Adda ditan ti laladut a sumrek. Saanen a maiyulo ti isursuro da titser. Sumapitto pay iti pannakasinga kadagiti mabuya no diman makaited iti saan a pannakaikonsentret iti maisursuro.

Adda koma ti alternatibo a sistema wenno pangur-urayan a maproseso dagiti dokumento iti panangpabaro kadagiti bilding wenno klasrom, adda ti nasayud a maipakat a mangsulnit ti pagkurangan.

Kas iti pannakaammomi, addaan ti DepEd iti 3.5 billion pesos a budget para laeng iti pannakaipasedek dagiti bilding ken pannakatarimaan dagiti nadadael. Agdagup iti 158.2 billion pesos ti budgetna iti daytoy a tawen 2009. Nupay makuna a bassit laeng ti budget ti panangtarimaan, panangbangon kadagiti klasrom rumbeng laeng koma a maiprayoridad dagiti lugar a dinalapus ti bagyo, nangruna kadagiti lugar a nasulinek ken narigat ti lugan lalo no katutudo.

Saan koma a baybay-an dagiti ubbing nga agsagaba gapu iti pannaklabaybay-a. Saan koma nga ipalubos a mas lalo pay a dumakkel ti bilang dagiti saan nga agis-iskuela nga ubbing gapu laeng iti kinaawan iti siled nga inda pagsursuruan.

Laglagipen, a dagiti ubbing iti sumaruno a lider a nasken a mamuli iti nasayaat a nga adal ken sursuro.@

Wednesday, July 01, 2009

Nakaro Unayen Ti Korapsion


Ti nalabes unayen a korapsion iti gobierno ti maysa kadagiti mangparparigat iti panagbiag dagiti Pinoy. Kasla saanen nga ammo dagiti agtuturay ti agamak nga agaramid iti saan a maiparbeng. Mabilbilangen dagiti adda iti poder ti turay a napudno iti serbisio ken di napulapolan iti uging ti korapsion.

No utoben a nalaing, ti laeng pagiliantayo iti sibubukel nga Asia ti mangitantandudo iti kristianismo. Ngem adayo ti aramid iti pammati. Kasla saan nga agdanggay dagiti dua.

Iti Transparency International’s Corruption Index, nababa ti pagsaadan ti pagilian, kas pagilian dagiti kristiano. Imbes a ti pagiliantayo koma ti dadaulo iti kinatudio ken aramid a nalimbong, saan, ta adda daytoy iti yan dagiti nakurap a nasion. Kapaliiwan ketdi nga imbes a maagasan daytoy a sakit ti gimong, lalo ketdi a kimmaro. Saanen a maikaskaso ti pammati ken kinapudno, ti kinalinteg ti panagbiag.

Segun iti data, nakaro unay ti panagsuek ti kurapsion manipud iti panagtakem ti agdama nga administrasion. Manipud idi 2004 agingga iti agdama ket dakkel unay ti bimmabaanna. Manipud iti maika-102 a bilang, maika-141 itan ti pagiliantayo iti listaan. Nangrugi ti listaan kadagiti nasion a nalimpio ken iturayan dagiti manakem, agpababa agingga kadagiti kakaruan nga agar-aramid iti kunniber ken maikanniwas.

Malagipko dagiti nasion a napundar manipud iti kinaawan a nagbalin a mararaem. Pagarigan ti Singapore. Napudno ni Lee Kuan Yew a nangipakat iti panagbalbaliw babaen ti napudno ken nalinteg nga aramid. Intedna ti maiparbeng kadagiti napudno nga agserbi iti gobierno ken pannusa iti asinoman nga agaramid iti maikaniwas. Isu a naipasagepsep kadagiti umili dita a nasion ti kinatudio. Makuna a napudnoda iti serbisioda.

Makitak met ti kinatudioda a mangidaulo da dati nga ari ti Thailand King Bhumibol Adulyadej, ni Mahatma Gandhi ti India, ken iti agdama, ni Aung San Suu Kyi iti pagilan ti Myanmar (Burma) a balud pay laeng agingga ita dagiti militar a nangagaw iti turay kadagiti sibilian.

Ditoy pagiliantayo, adu dagiti timpuar a lidertayo ngem imbes a dumur-as ti nasion, nagbalin ketdi a masaksakit a kuting idinto ta sigud a nabun-as a tigre iti deppaar ti Asia.

Nupay makuna a nakaaramid iti biddut, narespeto pay laeng ni dati a South Korean President Roh Moo–Hyun iti ipapatayna. No utoben a nalaing, maibilang a bassit laeng dayta $6 milion a pasuksok a nagbiddutanna. Nagbalin a dakkel a nakaburiboranna ti dakkel a kamalina. Nakonsensia. Gapu iti dayta a biddutna, ginibusanna ti biagna.

Ditoy pagilian, kasla awanen ti konsensia dagiti agtuturaytayo a mangidalan koma kadatayo ken kangrunaan koma a talgedtayo. Narigaten a maibaga a napudnoda ken natudioda kas agserserbi. Nababa unayen dayta moral a saluad ken sinalsaluadan dagiti nagkauna a natatakneng a kaputotantayo. Nabulosan ti kinaawan konsensia.

No usigentayo a nalaing ti assessment ti kadakkelan a financial institusion, ti World Bank, umabot iti P240 billion ti mapukpukaw iti tinawen gapu iti kurapsion iti Bureau of Internal Revenue. Nagdakkelan nga ilgat ti mapan iti PR ngem iti RP. Naynay a mapaspasamak, malipatan ni RP. Wenno naiwalin pay ketdin? Kaasi nga RP!

Sabali met ti masao ti UN Development Program: agarup $1.8 bilion ti tinawen wenno 13 a porsiento iti annual budget ti mapukaw laeng gapu iti kurapsion.

Amin dagitoy ket ilgat laeng iti nakaro a sasaaden ti kurapsion iti pagilian. Awanen dayta masasao a kinapudno ken kinatudio. Nairaman kadin a nakurap ti nabatbati a lawag ti konsensia?#