Wednesday, November 26, 2008

PARA KADAGITI AGTUTUBO A KUKUA TI PAGILIAN

A Para Kadagiti Agtutubo A Kukua Ti Pagilian


Waring nakakalimutan ng mga makata ng ating bayan ang kanilang tungkulin bilang mga alagad ng kultura – ang pagiging mga tagahubog at tanod ng kamalayan.

Nasaan na ang dekada 1970, nang ang mga makata'y nag-ambag nang malaki sa pagtatanggal ng kultural na suporta ng madla sa isang pasistang rehimeng tinangkilik ng isang banyagang pamahalaan? Nasaan na ang mga dekada 1920 at 1930, nang ang mga kagaya nina Jose Corazon de Jesus at Amado V. Hernandez ay gumanap ng malaking papel sa pagpapalaganap ng anti-kolonyal na kaisipan?
-- Alexander Martin Remolino*

OoO OoO OoO OoO

CIA…wanted Quirino out of his office for his refusal to tow American line, and his presidential opponent, Ramon Magsaysay, was much easier guy to talk to.

To this day, Magsaysay remains the most beloved president, but Quirino will always be remembered as the president when the P120 a month minimum wage could support family, with enough left to send the children through the grades and even high school. – Benny Carrantes
**


Appok ida, iti naregreg a lima a bulong dekada
nasaksiak panagay-ayus dara-a-lua
iti pingping gimong gapu iti panangilansa iti ina:
ti panangbaddek ulot’ sabali iti panggaw-atan ingpen,
ti ipus kumaot iti itlog iti baki sananto libaken,
matuonan iti diamante a singsing sara dagiti nadangro
iti kada pusiposda kadagiti alipuspos a tinungro.
Nagsisinniglot dagiti nakulkol a kalsadat’ gimong
a pagtartarayan dagiti kurimed ken arasaas-mulluong.
Naiyabono iti kapagayan dagiti prinsipio a nadayag
ngem nabilbileg dagiti angol ken peste kadagiti lapayag.
Saan a ray-aw dagiti sarsuela ken moromoro iti entablado
ta paidanda dagiti beggang dagiti addaan linaonna nga ulo,
ta peon laeng dagita artista iti salonan
a kas kadagiti tirtiris natalian a kontrolen dakkel wanwan.
Minimillion natali a bitukat’ agturong iti iskuela,
naburnok dagiti karton ken dyario a pagkutkukotan iti bangketa
ken pagkutkotan atap nga arapaap ngem di makita dagiti agsasala
ken dagiti nakidaya ta nabartekda iti arak dara…
Imbunobonda dagiti lansa iti impadeppada,
adtoy, pito a maudi a balikasna, imdenganyo, appok ida:

1.“Ama, pakawanem ida, ta dida ammo ti ar-aramidenda….”
Dida ammo ar-aramidenda ta dida magaw-at dagiti lapayagda
ngamin ti balisungsong alipusposda kudkudkoden timidda.
Inareb-ebdat’ digo, sinimot dagiti lasag lauya,
insublida iti dungdong dagiti tulang a sinepsepanda
sada manen dinigoan ken induol kadagiti natali a bituka.
Iggemdat’ ipus ari dagiti dingraw, ket no agdiskursoda,
ti bukodda met laeng a bagit’ palpalakpakanda.
Naglalaingda nga agdiskurso kadagiti kulot a balikas,
asinoman a mangbarusngi maipalnaaw a dina oras.
Ipasindayagdat’ kinalaingda nga agkanta iti osana
ngem ag-agkandat’ balinsuek a krus a kuentasda.
Nalaingda a mangpuyot apuy lampara dagiti nagtagisilaw,
nakalanglangsi amin a suli iti panagparti-panagipalnaaw.
Kadagiti nagpartian, tinugawanda balikas araraw ken saning-i,
dida man la nariknat’ dengngep ultimo kalalailoan nga umbi.
Imkis lubong kadagiti insarwagda a tabukol panagparti
ngem insungbatda ti oda dagiti tirtiris, munieka ken bambanti.

2. “Eli, Eli, lama sabachtani?”
Diosko, Diosko, apay a binaybay-am?
Inlansada dagiti dakulapna tapno dina masangga arrabis ken tungpa.
Inlansada dagiti sakana tapno di makakamang kadagiti kaarrubana.
Ket naawagan a ‘mamasirib’ dagiti nagilansa
ken naidayawda kas idolo dagiti natali a bituka.
Ti kinalida nga abut dimman-aw kulturat’ kinasadut.
Kulturat’ duol - a pagbibinggawan naipuruak tinapa a binuot
idinto ta ham ken bacon kuskusayan dagiti dobermanda a kulot
Nasipnget rupat’ ubing nga agkalkalkal iti basura
sananto buyaen dagiti agay-ayam iti golf ken sennaayan ida.

3. “Babai, adtoy ti anakmo.”
Nagaatiddog ima a kimpet iti nakadakdakkel nga ima.
Isuda dagiti kumamkammet iti bagas iti burnay
ken agsibbarut subo nakatanggaya nga ima a narway.
Nagpupuner ramramay a nangbekkel kadagiti imkis a kararua.

Ti sallapingaw natarimbangon iti panagngudot’ amin
iti namin-adu a daras a dandani tinallikudan angin.
Natamdaganna dagiti babak, nagkullayaw, nanguros
pinidutna dagiti tugotna sana sineksek ida nga inurnos
nagpili pangiyawatannat’ trono, ket nadutdotna katunggalina -
naisipna ngata a daytoyen subbot iti layus a biddutna.

Rigodon, appok ida, rigodon de honor sala dagiti natiri
a di mamati ken di mangitulok a tumakder katunggali.
Imkis taga daya, nangemkem taga-amianan, lalo ni kapungan,
ni apo baknang naalsem isemna, nagpungtot taga abagatan
nagpangta dagiti kakadua a nakarikna pannakalipat,
ti asot’ kaarrubana tinung-edanna amona tapno inda lumib-at,
ti dakkel nga anniniwan sililimed a nagkaradap,
ammona pangdutdutdotanna kangrunaan nga alas arapaap.

Nagsubli katunggali tapno awatennat’ setro
ngem iti tarmac nagballigi bileg nangisit a kabalio.
Nakitak daydiay ubing, batot’ inna impallangatok
ngem iti tuktokna met laeng a nanaltuok,
iti panagdarat’ lulonanna, saem nariknana nga umukuok.
Timmalliaw Timek, kinunana: “Babai, adtoy ti ilim…!”
Ket sinungbatan babai: “Adtoyakon…adtoy toy tinagtagibim!”
Ti babai intag-ay ken inappupo dagiti nakaad-adu a gemgem
ket rinebbana pader bartolina. Simrek anaraar namnama.
Nakimat dagiti payak sallapingaw natnag natnag ballasiw-taaw.

Daydiay bandos a naiyuges tangatang kinurnoan lubong.
Nagtamed managayat sinamar, ul-ulo a nalimbong.
Anian daydi, nagimnasen puyupoy baro nga agsapa.
Ngem idi umaldawen, ti bandos nagpukaw lawagna
ta maysanmaysa nangbigbig a sinelasnat’ dina met kukua,
rimmimbaw panagkammet kadagiti nakabalunet.
Nagbaliw yabayab, appok ida, nagpukaw asuk anglem,
idin dimmapo natali a nisnis, naipalais iti angin-malem.
Makakettang aguray iti dengngep kadagiti nagpasaran
a kammuol ken dugol iti rupat’ napalabas ta di mabirokan
ti nisnis a pangadaw impaagen a beggang iti dalikan.
Eppes dawa dagiti kararag iti altar a matemtemtem,
ta ngamin no nasapat’ lulem awan tudo iti malem.
Adda pay nabuya kadagiti plasa a panagipugpugsoda
ngem iti lulonanda met laeng nagdissoan sarwada.
Ne, apayen, pagin-inumanda met tinakaw a kopita?
Insublida nga inwara kalkalsada dagiti pinidutda a basura.
Anian, appok ida, inawaganda a panangdalus iti pitakpitak
a baboy babaen panangpuor ubongna a naimatangak.
Pinukanda puon mangga kabayatan a nakabatayda
kadagiti sanga ken agburburas kadagiti bunga.
Indaniwda met laeng dagiti berso daan a kapitolo.
Saan a nabuniagan agsapa a kabarbaro
ta dina nabaraan malammin, agpaypayegpeg nga ulo.
Saan a nakauray dagiti mabisin ad-adda ketdi a nabisinan.
ta idi agmatuonen makasineten darang.
Intag-ay dagiti mannalon iti Hacienda Luisita ti gemgemda
ngem pitot’ naparti kadakuada a naiyatang iti Mendiola.
Daydiay nagtektek a saltek naipit iti bautek nagballatek
iti matemtemtem a putek, awan latta agas an-anek-ek.
Appok ida, naulit pasamak, kas iti sallapingaw,
di nailasin babai dagiti nangisit a karnero iti puraw a kalapaw.
Nakitanat’ dingraw ket pinitikna ngem dina nakita dagiti anay
a nagbalay iti pandilingna, naimbag ta adda tabako iti abay.
a dugsak dagiti gayamo a mangagaw setro nga impalay.

Isu a panagbayad, appok ida, simmaruno nga eksena a nakalkalday.
Ti nagbayadan nagdalus kadagiti rinet napalabas nga alingget.
Sinangona dagiti dimmuprak ngem dagiti bungat’ ling-et naipanget
ta agingga iti agdama, marikna pay laeng dagiti tupek iti langdet.
Ngamin imbuangnnat’ ridaw, nagawis-nagguyod kadagiti banyaga
ket isuda met itan iti agipalpalok lansa iti impadeppada.
Kunak no anaraar iti panangtallikudna kadagiti padi
ngem gayam nagpaubba ken simmuso kadagiti sangaili.
Da Lakay Pidiong ken Tandang Claro nga innak tangtangaden
nakamisuotda ta nagpalauden yabayab a di magalem.

Imkis manen masa. Napipian puruak a tinapa iti dulang namnama.
Ngem di makapatik-ab agbuybuya laeng iti pelikula
Ta ultimo moralidad, natnag iti tukot daga
Bangungot! Riing. Bangungot! Ibabangon. Uliten! Uliten!

Tek tu. Sabali man pay nga ina. Maminsan man pay, maminsan.
Kasla dawat lucky nine daytoy, appok ida. Ti ina manangisalakan.
Ta ina ngarud ket ammona rikna maysa nga ina. Naulit pasamak.
Intag-ay naawananen iti namnama. Ngem ad-adda ketdi panaglamak
iti naipadeppa nga ina linak-amna aminen a kusit ken kinadamsak.
No idi ket iti sirok lamisaan iti pagkimaran,
ita, karamanen a kinimardat’ lamisaan.
Nagsat dagiti sinturon. Manglangan asuk kasuoran.
awanen iti maadaw a beggang iti dapogan,
ul-ulilat’ dulang, nangarruba da Moning ken Labang.
Nalukaisan dagiti pimmutek a gurongna iti gagemna
nga agtalinaed palangkana iti panangkompasnat’ chacha.
Gimmil-ayab abagatan iti aramid a dina maawatan,
ta ultimo simat’ banniit kadagiti bibigna dina maibugasan.
Ay, nagbirtud, appok ida, nagbirtud a mangam-amling
ti nangisit ken nagbiag a sallapiding iti pingping.

4. “Mawawak”
Mawaw iti diro, kas apit iti inuyokan dagiti kaarrubana.
Dagiti kuting idi a tinagtagibina isuda itan tigre iti deppaarna
a pagararawan duol, pakidilamutan murkat ken arasawda.
Toy ina, tigre idi a nagbalin a mamirmiraut a kuting,
an-anusannan a kirkiriten linati a maminting.
Makawaw paulit-ulit a misterio nangisit a libro,
awan anag dagiti tekken ken gaod liturhiat’ siglo.
Danum! Dagum! Danum dagiti agum. Dagum dagiti babassit.
Iti danum, tumpaw barko dagiti agum, lumned dagum dagiti babassit,
ta napuyotan basisaw dagiti di makarikna iti pannakawaw.
Makawaw, makawaw nga urayen, makawaw
ti panagawid dagiti muging a tawtawataw…

5. “Ibagak kenka daytoy: ita nga aldaw, makipagyankanto kaniak idiay Paraiso” Naggandat dagiti di nakabael a mangbuybuya nakabayog iti padeppa.
Nangirasda. Inwarasda dagiti lampara. Ti aglawlaw ket pinaraniagda.
Ngem nausigda a kriminal. Nagpukawda. Naipalnaawda.
Kardinal a basol panangisubli kukua toy ina.
Ti narangrang a lampara, tinakkabanda iti salop, binarengbarengda.
Nanglangeb aglawlaw. Kumurikor dagiti saibbek ken saning-i.
Balinsuek a krus iti nagmarka kadagiti muging iti kuddot rabii.

6. “Nalpasen.”
Nalpasen. Nailansan. Naibayogen. Naibayogen, appok ida.
Agluplupias siliasi a kakauden dagiti nangosina.
Mapili dagiti mabsog. Mapili dagiti tian a bumbumsog,
abunaw sagana punsionan dagiti didiosen a butiog.

7. “Ama, kadagita imam, yawatko ti espirituk
Daniw a linablabba, binigao ken naisarukang
ngem di makapudnot’ lualo iti inkam panagatang.
Nabileg la unay dagiti nasalapon toy ina,
ti inanger a bagbagutot immarasaw latta danumna.
Nagibitinkami, nangiplatito pay pinitpit iti paradipad dagiti tawa,
ngem di nagbuteng, inillekan ketdi dagiti aswang dagiti bawang.
Nagwarsikami iti bagas diket iti sumipnget
ngem sinippaw dagiti atros sada inluto iti bangat’ kibbaan.
Inuttotan dagiti barkes kumalkalawikiw nga asuk anglem
ket immadu dagiti agnannana a gaddil toy ina.
Inabungotanmi manto sarmingmi, ngem rapas dagiti salibadiok
rinamesda dagiti birhen a kabakiran ket simmalog dagiti atap
a flashflood ken landslides. Napirpirsayen nagmurengan nga ibautbautmi iti pamayor nga adigi ngem di agawid dagiti muging a walang.
Naan-annongan kunada, pinekpekkelanda iti nakaugotan-anges a kawes ngem ti nabungkong a sigsiglotan inda kinurimes.
Nagangon dagiti bulong mangga a naiyubon iti matat’ sabot
iti ngatoen kasuoran ngem di latta a maalaw-masubbot
ti kararuat’ ina nga intubongda iti kalinyas sumasapo-sumasapot…

Appok ida, ti as-asug ina ti nanginaw rebolusion kadagiti dakulapyo.
Kadagiti dakulapyo a maipasngay kabarbaro nga agsapa.
Kadagiti dakulapyo a mapasag panagilansa-panagipadeppa.
Kadagiti dakulapyo a mapuoran dagiti dakes a ruot iti kapagayan.
Kadagiti dakulapyo a maluktan kalinias panagungar toy ina.
Denggen ken ipangagyo ta agsakbay maarus pay
Pespesenyo dagiti inigad iti unibersidad,
isaang iti siliasi iti panagkikinnammayyammet,
paburken a nalaing tapno mailasin dagiti ladek
ket ti lanat’ namnama ken dur-asan isapsapo
kadagiti sugat naidasayen nga ina tapno agungar.
Kangrunaanna, diyo badbaddekan dagiti tugot
dagiti lussok a sapatos iti napalabas lima a dekada.
Pettakenyo bangat’ atang iti lulonanna
ket kautenyo kabarbaro a naganna iti sirok latok
ta dakayot’ salbar toy inayo nga agtutuok…


----------------------------------------------------------------------------------------
* “Ang Misyon ng Makata sa Panahon ng Postmodernismo at Paglimot,” 16 Setyembre 2007, http://emanila.com/literary/essays.php?subaction=showfull&id=1189911339&archive=&start_from=&ucat=2&Date retrieved 18 August 2008
** Column: The Opposite Connection, Baguio Midland Courier, p 4, Vol. LXI, August 24, 2008, Baguio Printing Corp.

Friday, November 21, 2008

Hustisia para ken ni Padrigao, kdp…

(editorial)

Itulodna iti eskuelaan ti anakna nga agtawen iti pito. Pinaltogan dagiti nakamotorsiklo. Maysa a bala ti 9mm ti simmarot iti pangana. Natay ni Aristeo Padrigao, anchorman ti DZRS Radyo Natin ken kolumnista ti Mindanao Monitor Today. Daytan panagultimon ti panangiwarwaragawagna iti kinasaknap ti illegal logging iti lugarda ken ti kinalabes a graft and corruption a mapaspasamak iti Siudad ti Ginggoog.

Anian a nagsaem. Anian a kinaulpit. Matay ti maysa nga ama iti kinaranggas iti sanguanan iti anak. Iti sanguanan iti adu a mata. Kasla biag ti manok, a no pinalapal ket nagkuripaspas, naungkel. Ngem saan a manok dagiti kameng ti media!

Ania daytoyen a mapaspasamak kadakami a kameng ti fourth estate? Maikamanon a journalist a pinatayda ni Padrigao? Maika-6 itoy a tawen. Maika-61 manipud 2001. Anian, nakaam-ames a panagipatli kadagiti ‘timek dagiti umili’. Mano pay kadi ti sumaruno? Walo? Duapulo? Di mabilang? Saan laeng a nakas-ang no dipay ket nakakaskas-ang.

Daytoy a mapaspasamak ket kinatakrot ken kinamunnel nga aramid. Apay a patayen ti tao a mangiwarwaragawag ti kinapudno? Saan laeng a kinatakrot ken kinamunnel no dipay ket nakababain nga aramid iti mata ti lubong.

Nakababain, ti Pinas ket naakusaran iti kongreso ti USA gapu kadagitoy a extra-judicial killings ken detenido y desaparcido. Anian a panaglabsing iti human rights ti mapaspasamak. Mano pay ti mabalo? Mano pay dagiti maulila gapu iti panagsao iti kinapudno? Sadino kadi ti pagturongan ti gimong? Agturongen ti gimongtayo iti ‘umok’ dagiti aso a pakabuyaan iti nginnerngeran, pinnarukmaan ket ti katibkeran ti sangi ti agari. Dagiti awanan gaway ket nakaay-ay-ay. Daytoy kadi ti klase ti gimong nga ipatawidtayo kadagiti ub-ubbing? Iti sumaruno a kaputotan?

Saan laeng a nakaladladingit. Makapasiudot pay! Iti kinaadun a pammapatay kadagiti katrabaho ken panagpukaw dagiti sumagmano a tattao, agpatingga laeng daytoy a suyep iti panagtayok ti estadiska. Dayta ti nalawag ken agdadata a kinapudno. Estadistika a manmano iti mangayat a mangpuyot ti silbato ta isu met ti magudas a sumaruno. Saan kadin a sumardeng daytoy a panagkettel ti biag? Wenno saan a kabaelan a pasardengen?

Saan a mabalin nga ibaga a ‘kasta la ti biag’ wenno ‘awan iti maaramidan.’ Adda maaramidan no kayat. Makauman a denggen dagiti balikas a pampakalma laeng wenno dagiti balikas a nangiligsayan iti pasamak ken pangliklikan iti pammabalaw. Dagiti balikas a nagawit iti kari. Dagiti kari a paborito nga itayab dagiti kali. Ngem ti agdadata a kinapudno, inton nagbaaw ti isyu, agbalinto a dapo ket ipalais iti angin.

Saanmi laeng a maawatan no apay a maaramat ti milliones nga intelligence fund ti kapolisan a gastosen dagiti nangangato nga opisial ken ti asawada iti ipapanda iti ballasiw taaw. Saanmi a maawatan ti pannakaaramat ti pundo. Apay a di usaren dagitoy a pundo tapno maamuan iti kinaasino dagiti mammapatay kadagiti unsolved crimes, no asino iti nangmandar kadagitoy tapno maadal no kasano a solbaren ti parikut iti kasasayaatan amin a wagas ken addang.

Asino pay ti sumaruno a Padrigao? Isuna? Isuda? Siak? Dakami? Saan metten a!

Isu a kondenaenmi iti kangatoan nga agpang daytoy a pammapatay kadagiti journalist. Kondenaenmi iti saanmi a pannakakita iti uray no sangkabassit laeng koma a lawag a mangited iti namnama a mapasardeng dagitoy a pammapatay ken panagpukaw. Nasken met iti intay panagtimek! ##

Sunday, November 16, 2008

Panagtuba ken panagsinaid, patapawenna dagiti lames

Ti ipapatay ti dua a tao ken pannakaiyospital ti nasurok 50 a taga-Sta. Cruz, Ilocos Sur ket indikasion a sibibiag pay laeng ti makaidagem ken illegal a wagas ti panagkalap - ti panagtuba kadagiti karayan ken ti panagsinaid iti baybay.

Saan a nailaksid kadakami daytoy maiparit ken makadadael a wagas ti panagkalap. No dumtengen ti Oktubre a panaggagapas iti pagay, mangrugi metten ti panagababaw dagiti nauuneg a paset ti karayan iti surong wenno ti napartak a panagatab ken panagadalem ti danum iti sabangan.

Kadagitoy a panawen agingga iti nangina a lawas ti kasayaatan ti panagtuba kadagiti karayan. Isu a masansan a kalpasan ti nangina a lawas, nakisangen ti lames no di pay ket awanen a pulos ti makalapan iti karayan.

Dua a klase ti panagtuba nga inkam napalpaliiw - babaen ti insektisidio ken ti kinirog a natangkenan a bunga ti bayyating.

Kakasla tangan wenno kikit a bunga ti bayyating. (Sori, diak ibaga a lanut wenno kayo, wenno deskribiren ta dinto ket adu ti mangaramat.) Kadagiti naimatangak a proseso, makirog a nalaing a kas iti kape, (kas kabanglo met laeng ti kinirog a bunga ti kape), lebbekenda sada ilaok iti aramang wenno ipon a sadiwa ket daytoy ti maiwarakiwak iti danum a maatap nga apon dagiti lames. Kalpasan a kanen dagiti lames dagiti naiwarakiwak nga ipon wenno aramang, maulawda ket ti laengen agkarwas ti aramiden ti nagtuba.

Saan laeng nga iti karayan ti pakaramatan ti bayyating a napalpaliiwko no di pay iti baybay, lalo kadagiti mangngalap nga agar-aramat iti larganete. Agpresio iti P80-P120 ti sangasalup idi 1990s, segun iti kadakkel ti bunga ken katangkenda. Ita, P250-P300 kada salup ti presio ti bayyating, kas maibatay iti panagsalsaludsodko.

Agtaud dagiti bayyating kadagiti bantay ken patanor payen kadagiti arubayan. Ketdi, kas napaliiwko, nalimed laeng ti pannakapatanorda ken nalimed ti transaksion kadagiti agnegnegosio.

Kadadaksan amin nga aramaten ti insektisidio a kas pagtuba. Patayenna amin a nabiag iti danum. Paruarenna amin dagiti agnanaed nga ikan, udang, kappi ken arimbukeng kadagiti abut ken rengngat dagiti batbato. No madalanan ti agus ti tuba dagiti rama, tumpaw amin a nabiag iti danum, ket no mapanka agkalap kalpasanna, awan a pulos uray maysa a lagdaw a madilamutam, kas eksperiensami a nagramrama iti karayan iti nakaiyanakanmi a barangay. Sayang ti bannogmi. Ti panagtuba ngarud ti nangupay kadakami amin nga agramrama.

Pinaliiwmi met idi ken tinakuatmi ti proseso nga aramiden dagiti agtuba iti insektisidio. Depende daytoy iti target a tubaen ken ti agus ti karayan. No agatab, ti surong ti tubaen. No agugot, ti surong agingga iti sabangan.

Maigamay ti sangabotelia nga insektisidio iti darat santo daytoy ti maiwarakiwak iti karayan manipud iti igid, agpatengnga agingga iti bangir nga igid. Maisurot ti samal iti agus ti danum, ket tumpaw amin a madalapus a nagbiag iti danum. Uray dagiti lumlumoten ken tirtiremen a kisingkising ken arimbukeng kadagiti uneg dagiti abut ket saan a makalasat iti sabidong.

Iti sabali a bangir, maar-aramat ti sinaid a maysa a pangdarasan a pagkalap. Sinaid ti nakariingak nga awag ti cyanide fishing.

Iti met baybay a maaramat daytoy, lalo kadagiti bumabatok, komokompresor ken pumapana. Makanaw ti sinaid santo maikabil iti kontener (plastic ti kaaduan) nga addaan iti pugsitna. Maipugsit daytoy a sinaid kadagiti kueba wenno babaet dagiti bato wenno lukong nga apon ti pangen, ket rummuar metten dagiti ikan ket nadarasdan a panaen, karwasen wenno sigayen. Iti baybay a maiwaywayat daytoy illegal a panagkalap.

No saan a cyanide ti ipugsit dagiti sumisigay iti rabii iti rama a napalawlawan iti sigay, tinnaganda iti kalburo. Madugsak dagiti lames wenno ikan iti aponda ket maisab-itdan iti sigay. Kakaasi dagiti agramrama. Sayang ti bannogda a nagipakat iti rama ta awan metten ti makalapanda.

Kondenaenmi iti kangatuan nga agpang dagitoy a kita ti panagkalap.

Makadadael iti salun-at ti kastoy a wagas ti panagkalap. Sabidong ti insektisidio ken ti sinaid. Pakatayan ti tao nga agsida iti natuba wenno nasinaid nga ikan kas iti napasamak kadagiti mangngalap iti Sta. Cruz, Ilocos Sur a nasabidongan gapu iti mapapati a cyanide fishing.

Uray dagiti babassit nga ikan, dagiti itlog ken annak a babatting ket mairamraman a matay. Gapu kadagitoy a wagas ti panagkalap, bimmassit ti makalapan kadagiti karayan. Resulta, bimmassit ti masapulan dagiti mangngalap.

Kadagiti agar-aramid iti linteg, kunaenmi a dakdakkel koma a pannusa ti maipataw a dusa kadagiti matiliwan nga agar-aramat kadagiti maiparit a kalap lalo kadagiti agar-aramat iti sabidong a maka-dadael iti salun-at.

Kadagiti umili, nasken koma ti panangipulongda kadagiti maseknan nga agrebbeng no adda makita ken masiimanda nga agar-aramat kadagitoy a wagas ti kalap. Kadagiti met agrebbeng a maseknan, ipatungpalyo koma ti linteg.

Protektarantayo dagiti karayantayo! Protektarantayo ti baybaytayo! Isardeng dagiti makasabidong a wagas ti panagkalap, itan!#

Wednesday, November 12, 2008




Taldiap Kadagiti Sinurat Ni Rizal A Di Naipablaak


No adda ti pampanunotem a suraten, suratemon! Narigat a maituntonkua dayta, ta amangan no dimonton maisamira a suraten. Iti mas nakaskas-ang no daytoy ket malipatam. Ket no nasuratmon, ania pay la ti aramidem nay? Ipablaakmon a. Ipatulodmo kadagiti pagiwarnak. No awan iti mayat a mangipablaak a pagiwarnak wenno magasin di ipablaakmo kadagiti blog wenno website wenno mangaramidka met ti blog wenno bukodmo a website.

Napateg dagiti idea. isu dagitoy iti rangtay a pagtalaytayan ti komunikasion. Isu a saan a nasken a yimut ti idea. Uray no kasano iti kinapintasna ti idea, saan a napintas no yimut daytoy. Napimpintas pay no saan a yimut tapno maakseptar ti kinapintasna. Ken maysa, kasano a maammoan ti kinapintasna no di met mairuar?

Kastoy met laeng ti sinurat. Napintas no mairuar ken mabasa. Ket awan met mamaayna no di nairuar wenno di naidiaya wenno saan a nabasa ti publiko. Awan ti mamaayna uray no iti panirigam ket isu dayta ti kapipintasan.

Kaiyariganna ti sinurat a di naipabasa wenno saan a nairuar iti publiko iti balud kadagiti mismo a dakulap.

Adda daydiay idi nangngegko a nagkuna a “napipintas dagiti sinuratna ngem intugotna iti tanemna…” a kayatna a sawen, saan a naipubliko dagita a sinurat. Ania ngarud ti serbina dagita a napintas a sinurat no naikuyog met iti tanemna?

Isu a no adda ti ideam a kayatmo a suraten, suratemon. Dimon itantan. No nasuratmon, ipublikomon. Saanmo nga itugtugot iti tanemmo.

Ispiking a sinurat a naitugot iti tanem, adu a dagitoy. Maysa kadakuada ti nailian a banuar Dr. Jose Rizal. Adu dagiti sinuratna a saanna a napalpas. Dina naigibus. Sayang met dagitoy.

Intay ngarud taldiapan dagitoy sumagmamano a sinurat ni Rizal a dina nalpas.

Segun ti historia, ni kano Graciano Lopez Jaena ti nangdurog ken ni Rizal a mangsurat iti maikatlo a nobelana, kalpasan ti Noli Me Tangere ken El Filibusterismo.

Iti sabali a bangir, addan ti pampanunoten ni Rizal a suraten a maikatlo a nobelana. Kastoy man ti linaon ti surat ni Rizal ken ni Ferdinand Blumentritt; “I am thinking a writing a third novel, a novel in the modern sense of the word, but this time politics will not find much space in it, but ethics will play the principal role. I shall deal mainly with the habits and customs of the Filipinos, and only two Spaniards, the friar curate and the lieutenant of the Guardia Civil will be there. I wish to be there. I wish to be humorous, satirical and witty, to weep and to laugh, to laugh amidst tears, that is to cry bitterly.”

Ket idi Oktubre 18, 1891, kabayatan nga agturong ni Rizal sadiay Hong Kong ken nakalugan iti barko a Melbourne, rinugiannan a suraten daytoy maikatlo a nobelana. Uray idi nakasangpetnen sadiay Hong Kong, intultuloyna latta iti nagsurat.

Ngem naisardengna. Dinan naituloy. Sayang laeng a ta, nabilbileg koma kano daytoy a sinurat ngem ti Fili ken ti Noli. Posible ngata koma kano a nakarkaro pay iti panangbales dagiti kolonisador ken ni Rizal. Wenno narangranggasda manen kadagiti Pinoy.

Ngem gapu ta dina nalpas a sinurat, ania ngarud ti maayna, no di nakadulin itan iti National Libray sadiay Manila.

Taldiapantayo man daytoy awan pay laeng paulona a nobela ni Rizal: “Nangrugi ti istoria iti naliday a tabon ni Prinsipe Tagulima, nga anak ni Sultan Zaide iti Ternate (Cavite). Kinemmeg dagiti Kastila ni Sultan Zaide, ti pamiliana ken sumagmamano nga iturayanna. Naibaludda, naipanda iti Manila a napagbalin a tagabo. Panawen idi iti gubat ti Espania sadiay Moluccas. Naparigatda agingga nain-inutda a natay.” Naisurat daytoy iti ima (long hand writing).

Ti panagtagabo ket saan laeng a ditoy Pinas ti nakapasamakanna. Impan pay dagiti kolonisador sadiay ballasiw taaw dagiti tinagaboda a Pinoy, a kas iti Vietnam ken dadduma pay a nasion a napanan dagiti Kastila. Itugotda dagitoy a tagaboda.

No nalpas koma ni Rizal a nasurat daytoy a nobelana, naibutaktak koma ti nakarkaro a pannakaidadanes ken di naintaoan a panangtrato dagiti kolonisador kadagiti Pinoy.

Ngem di met ngarud nalpas, ania ngarud ti maayna? Sayang…

Ti sabali pay a nobela ni Rizal a dina nalpas ket addaan paulo a, Makamisa. Maysa a Tagalog a nobela. Saan a Kastila wenno Ingles ti inaramatna ditoy no di ket Tagalog. Ngem ti rigatna, nagpatingga laeng daytoy iti dua a tsapter iti pakabuklan a duapulo a panid. Ababa. Nabileg koma a, daytoy a nobela ta maawatan ken mabasa ti kaaduan a Pinoy. Ngem, sayang...

Idi naideporte sadiay Dapitan, nagsurat manen ni Rizal maipapan iti kabibiag ken kustombre dagiti taga sadiay nga ili. Ngem dina manen naituloy ta nagpatingga laeng daytoy iti walo a panid. Naisurat daytoy iti Kastila.

Sabali manen a nobela ni Rizal iti naisurat iti Kastila. Ngem at-atiddog daytoy ta addaanen iti sangagasut uppat a pulo ket pito a panid. Dagitoy man dagiti nainaganan a sumagmamano a karakter: Padre Agaton, maysa a Kastila; Capitan Panchong ken Capitana Barang; Cecilia, nalibnos nga anak da capitan ken capitana; Isagani, kaayan-ayat ni Cecilia; Capitan Crispin, kasupanget ni Capitan Panchong, ken Dr. Lopez, maysa a nawada iti inna panagpampanunot. Ngem di naggibus daytoy ken di naipablaak.

Adda pay daydiay nobelana nga awan ti paulona ngem ti agbibiag wenno masarsarita ken maipapan ken ni Cristobal, maysa nga agtutubo a Filipino nga estudiante a kasubsublina manipud iti panagiskuelana sadiay Europa. Dadduma pay a karakter, Amelia, kaayan-ayat ni Cristobal; padi a Dominicano; padi a Franciscano; ken maysa a tiniente ti Guardia Civil.

Daytoy a nobelana a maipapan ken ni Cristobal ket nalabit nga ibasarna koma iti padasna iti biag a kas kasangsangpetna a naggapu iti Europa nga inna panagadal.

Sabali pay ti tallopulo ket maysa a panid a nobelana a dina met nalpas. Naisurat dagitioy iti dua a notbok. Nadakamat ditoy iti nakaskas-ang a a kasasaad ti Pinas a binekkel ti kolonisador. Kastila met laeng iti pannakaisuratna.

Innem amin dagitoy a nobela ni Rizal a dina nalpas. Ad-adu ngem ti nalpasna a nobela.

No maminsan ngamin, ad-adu pay a dagiti mapanunottayo a suraten ngem saantayo a masurat. Agpatingga laeng iti kapapanunot wenno kas kaniak a pasig a rugi. pagangayanna, nagbalinda a naipasuli ken nagtinnag nga awanan iti serbi.

Narigat met ngamin dakayo iti agsurat. Narigat iti mamarsua. Saan a kas karina laeng iti agparsua.

Ket wen, saan kadi? Mammarsua met ni mannurat. Parsuaenna dagiti karakterna a no mabalbalin ket saan a matay wenno saan nga umagen ti panawen.

Karirigatan amin nga iparsua ti mannurat ti karakter a di matay uray no mano a dekada no diman ket siglo iti aglabas. Addanto latta dagiti a naibudi ken ad-adalen dagiti sumarsaruno a kaputotan.

Responsibilidad met ni mannurat ti mangiparsua iti karakter a di matay. Karakter man a naulpit ken naranggas wenno saan. Daytoy responsibilidad ket naipabaklay ken ni mannurat kabayatan iti inna panagputar.

Ngem adda met dagiti makitkita a sumagmamano a rason no apay a saan a matuloy a suraten ti ti inrugi wenno pampanunoten pay laeng a suraten. Adu dagiti kakastoy a kaso.

Kangrunaan a napaliiwko ket ti kinaadda ti nabilbileg a responsibilidad a nakaparabaw kadagiti takiag a kangrunaan a sangoen ngem agsurat. Kaaduanna a rason ni mannurat daytoy. Saana a masangon iti agsurat iti nobela, ta ti kangrunaan a nobela kenkuana iti agdama ket ti pamiliana wenno trabahona. Isu a di makasurat.

Kas kadakami, mabilbilang laeng iti ramay dagiti nobelami. Saan pay ket a nobela a, dagita ta ababa, maibilang pay laeng nga atiddog a sarita. Nupay adu dagiti kayatmi a suraten a nobela, saanmi a maaramid a suraten gapu ta adda ti dakdakkel a responsibilidad a naiparabaw kadagiti dakulapmi nga isu dayta ti kasapulan a panangtaming ti pagkasapulan ti pamilia. Saan laeng a siak no dipay ket dagiti sumagmamano a mannurat.

Isu nga adu dagiti sinurat a di malpas.

Adu dagiti idea a di nasurat. #

Sunday, November 09, 2008


Limmawa ti ridaw ti turismo


Iti pannakipartisipar ti Pinas ti kadakkelan a travel fair iti Asia, ti the International Tourismus Borse (ITB) idi Oktubre 22-24 sadiay Suntec City, Singapore, limmawa ti ridaw ti turismo ti pagilian. 60 a nasion ti dimmar-ay kadaytoy a travel trade fair a buklen iti nasurok a 5000 a delagados.

Malaksid a nakagun-od ti Pinas a kapipintasan a boot,(adda iti ngato) dimmakkel pay ti tiansana a maiplatitona ti dakkel nga ilgat ti travel visitors iti Asia.

Kaunaan daytoy a travel fair iti Asia. Nainaw manipud iti ITB-Berlin – ti tinawen travel fair a mangpappapigsa ti turismo iti sibubukel a Europa. Ti pannakapaset ti Pinas kadagiti kakastoy ket dakkel a positibo iti inna ikaban ken pagpuonan iti masakbayan. Maipangato iti listaan ti pagilian a kas kangrunaan a turongen dagiti turista. No adu ti turista, adu ti trabaho, adu ti malako a produkto ket bumlad ti bulsa ti nasion.

Lagidawenmi laeng iti bangking a bingay kadagiti agsangpet a turista ta nakasentro wenno kunaenmi pay nga insentro ti ahensia ti turismo ti ‘panangilakoda’ ti Pinas kadagiti probinsia ti Aklan, Bohol ken Cebu. Kasapulan koma a sapasap a pagilian ti diaya ta saan met laeng nga iti abagatan ti yan ti industria ti turismo.

Ti ITB-Asia ket maysa kadagiti dakkel a sungbat ti salungayngay gapu iti economic slowdown a pinataud ti financial turmoil ti USA. Adda ditoy ti ilalayog. Ti ilalayog ket kaipapananna ti panagbalbaliw. Daytoy a panagbalbaliw ti titser iti pannakasursuro ken pannakaadal kadagiti kabarbaro a taray ken panagtulid ti turismo. Daytoy ti napigsa nga anit-it iti pannakailukat ti ridaw tapno magun-odan iti makapnek nga ingpen a lugar ti Pinas iti lubong ti industria ti turismo.

Lagidawenmi manen, itoy nga itataripnong ti pagilian kadagiti kakastoy nga opurtonidad ket ti leisure travelers ti awitda a balon. Maatiw no kua dagiti lugar a cultural ken heritage ti pangabilna iti ilgat ti maidasar a turismo. Maibilang dagiti cultural ken heritage travelers dagiti probinsia ti Ilocos Sur ken Norte a yan dagiti UNESCO heritage, iti Batanes, Baguio ken Ifugao.

Dakkel a lamang dagiti leisure travelers ti diayda, a kasla ketdi ti mando ditoy ket business-to-business deal. Banag a panagbangking ti kunkunami a waras. Leisure travelers, no ti ipromot ket dagiti pagpallailangan a kas iti Boracay, Subic, Clark ken dadduma a resorts.

Iti probinsia nga Ilocos Sur, adu dagiti turista a sumangpet. Saan a masasaan dayta, ta ti diayana ket cultural ken heritage travelers. Iti pagdaksanna, umay laeng dagitoy a turista ngem dida agtalinaed. Ni saanda pay ngata nga umian iti maysa rabii, banag a makuna a dakkel nga abut daytoy a nasken a “mapatsingan” ti probinsia no di man makongreto.

Panawenen tapno maaddaan met ti dagiti probinsia ti Amianan iti pangabil iti leisure travelers. Iti agdama, ti laeng Pagudpod ti umang-angot kadaytoy.

Masapul ti napintek unay a paradigm shift a mangited iti bileg a amangpusipos ti tengnged dagiti turista.

Kadagiti leisure travelers, sagsaganaandan ti dakkel a siguada ti panagsangpet dagiti Russians ken Vietnamese. Kadagitoy a disso, maisursuron ti sao dagitoy a nasion. Ta apaman a simmangpet dagitoy a turista, maay-ayoda ta kasla ‘impabalay’ laengen iti kaaddada gapu ta agkikinnaawatanda iti host.

Apay a maisuro ti sao wenno lenguahe? Idi target ti Japan, sinursurotayo ti Nihongo. Sinurotayo ti Mandarin idi target ti China ken Taiwan. Ita a kapigsa ti dalluyon ti South Korea, naisuro ti lenguaheda.

Satayla sinursuro dagitoy idi addadan. Isu a nagadu ita ti eskuelaan a pakaadalan ti Nihongo ken sao ti Sokor iti agdama. No kastoy manen ti wagas, dakdakkel latta ti ilgat a maala dagiti mangididiaya ti leisure travelers ta nakasaganadan. Ammodan iti makilangay babaen iti inda panagkikinnaawatan.

Napateg ti ‘impabalay’ kadagiti turista. Napateg ti panagkikinnaawatan ta daytoy ti ridaw iti nakapkappet a panagggagayyem.

Ngem no awan daytoy a rikna nga ‘impabalay’ saan a tumaliaw dagiti turista uray pay no adda iti dakkel a pangiwana iti ‘cake’ a diaya ti turismo.

No ibasar ti data ti UN World Tourism Organization, manamnama ti 400 million ti sumangpet a sangaili iti makindaya nga Asia agingga iti 2020.

Siempre adda ilgat ti Pinas. Daytoy nga ilgat ti pagbibingayan. Kasano ti bingay? bangking manen? ##

Saturday, November 08, 2008

Ti Panagbalbaliw Nga Ur-urayenmi
(Editorial)

Iti panangabak ni Barack Obama a presidente, ur-urayenmi ti angot wenno puyupoy ti kunkunana a panagbalbaliw idi madama ti kampania. Daydiay siguada ti kinatalingengen. Daytay medida ti dur-as ken nasalun-at a puyupoy ti ekonomia. Apektado dagiti 3rd world countries ket karaman ti Pinas a naiguyod a naipababa iti pannakadaleb ti ekonomia ti USA itay nabiit. Kadagiti dadduma, nagarigengen ket nagtignayda a dagus a kumpet kadagiti polisia iti pannakaruk-at iti posible met a pannakapasamak kadakuada.

Makunami a saan a kalawa ti isemna iti inna panangabakna a kas kaunaan a black president ti kalawa iti siled nga inna pagkutikutian. Adda dagiti seniales a pakakitaan iti posibilidad nga inna panangbaddek ti buttaw a sapatos ni Pres. Bush. Saan a makapnek dagiti polisiana no maipapan iti internal a panangiwardas ken ti foreign relasion.

Pinaliiwmi a nalaing dagiti addangna maipapan iti biddut a tinalantan ti US kadagiti napalabas – ti umutang santo mapan makigubat. Ti panagbalbaliw iti mata dagiti umili ket makauman daytoy a dana. Ket gapu ta maysa nag ex-military man ti nakalabanna, adda ngarud kadagiti imana ti simpatia ket posible a pakabirokan iti ing-ingpen a panagbalbaliw no diman panagturong iti mas praktikal a wagas iti a panangitag-ay ti ekonomia. Kunami a kadakkelan daytoy a nangpangabak kenkuana.

Ti US ket nakautangen iti $10 trillion. Tinawid ni Bush daytoy kadagiti sinarunona. Karaman ti polisia. Umutang santo mapan makigubat. Dakkel ti naggastosan ti US iti nakaat-atiddog a gubat iti Afghanistan, sa iti Iraq. Ket napasamak ti financial turmoil.

Gimminad ti taray iti inna panangay-ayo kadagiti botante idi inwaragawagna iti panangnayon kadagiti tropa iti Aghanistan, ken ti pull-out iti Iraq iti uneg ti 16 a bulan sana imbabawi dagitoy. Seniales daytoy a posible nga inna met laeng panangisuot ti sapatos dagiti immuna ngem isuna. Nga adda ti panagalla-alla dagiti keddengna.

Saan laeng nga iti US ti maapektaran iti polisia nga umutang santo makigubat. Saanmi a makita ti anaraar ti agsapa kadaytoy. Iti kaanoman, awan iti maitedna a nasayaat ti gubat. Kunaenmi a dayta atiddog a gubat iti Afghanistan ken iti Iraq ket mitsa iti itatayok iti panagngato presio langis a puon iti nakadaleban ken nagareng-engen dagiti babassit a nasion a nakadepende itoy.

Ur-urayenmi ti puyupoy iti ibagbagana a panagbalbaliw, daydiay koma nakaangkla iti kappia a saan ket nga iti nabang-i nga angot ti pulbura. Daydiay limmaksid ken simmawang iti alad a taltaluntonen ti pagilianna ta posible met a daytoy ti tuladen dagiti mangbuybuya kenkuana a babassit a nasion. Daytoy a tugot ti US ket makita iti desdes ni Pinas – umutang wenno mapautangan, ikadakkel ti buis santo mapasamak ti gubat sadiay Mindanao. Saan a makaitag-ay iti ekonomia ti kastoy nga addang ti kinaambagel.

Ti puyupoy ti panagbalbaliw nga inkam ing-ingpen ket simple laeng, ti pananggamulona ti krisis nga agbalin a kas dakkel nga opurtunidad, a kas iti bileg ti timmekken iti nakangatngato ken nakaad-adayo. Daytay big leap a kunada tapno makabawi a dagus ti ilina. Tapno dayta met ti tuladen dagiti nasion a naidagem ken agtungtunglab. Dagiti polisia ken political will dagiti nagpresidente a nangpabalin ti dapo ti pagilianda a kas pedestal, a kas kada Franklin D. Roosevelt ti US, Mustafa Kemal Ataturk ti Turkey, Lee Kuan Yew ti Singapore ken Deng Hsiao Ping ti China.

Ur-urayenmi dayta puyupoy ti kabarbaro a panagbalbaliw nga inkarina. Panagbalbaliw a ridaw ti kabarbaro a lubong.

No makautoy iti panaguray, wenno iti kadadaksan ket panaguray iti di met sumangpet, mamantsaan ti historia politikal iti pannakapaay.

Tuesday, November 04, 2008

Nakalipat Dagiti Mannaniw Ita A Panawen?


Dayta ti makasulek iti mulagat uray singkit nga essay ni Alexander Martin Remollino, ti “Ang Misyon ng Makata sa Panahon ng Postmodernismo at Paglimot” a mabasa iti emanila.com. Maysa a salaysay a mangkonkondenar iti pannakalipat ni/dagiti mannaniw ti akemda a kas agay-aywan iti kultura. Maysa a makasulek a diskurso a mangdildillaw iti pannakaiyaw-awan dagiti mannaniw iti pudpudno nga akemna iti gimong. Sinurat a di a nagbeddal a nangiwaragawag iti panangbaybay-a ti agnannana a sakit ti gimong babaen iti allilaw ti gita ti postmodernismo. Maysa a dinakkel-a-danum a mangtaneb ti timbang ti asinoman man a managimutektek iti sidong ti kinapudno ken pudpudno a panggep ti daniw ken kinaasino ni mannaniw. Itoy a sinurat ni Remollino, maaninaw ti kinaadda ti rikki ti papel a pinataud ti panagayus ti saan a makontrol a tinta ti kinabuangger ti panunot nga agsapsapul iti sabali a kalasawan.

Itoy a panawen ti posmodernismo, kuna, ni Remollino, nga irurugi ti pannakalipat dagiti mannaniw iti anag iti kinaasinoda a kas mannaniw ket kastoy ti sainnek a magao itoy a salaysayna. Makapauyos ti sennaay iti panangibaga a naappanan ni mannaniw iti banniit iti kunaek met a “double blade” a pigura ti dangadang ti kinamalalaki :

Quote:
-----------------------------------------------------------
Waring nakakalimutan ng mga makata ng ating bayan ang kanilang tungkulin bilang mga alagad ng kultura – ang pagiging mga tagahubog at tanod ng kamalayan.

Nasaan na ang dekada 1970, nang ang mga makata'y nag-ambag nang malaki sa pagtatanggal ng kultural na suporta ng madla sa isang pasistang rehimeng tinangkilik ng isang banyagang pamahalaan? Nasaan na ang mga dekada 1920 at 1930, nang ang mga kagaya nina Jose Corazon de Jesus at Amado V. Hernandez ay gumanap ng malaking papel sa pagpapalaganap ng anti-kolonyal na kaisipan?

Gayong wala pang sansiglo mula nang mga dekadang nabanggit ay waring bahagi na ang mga ito ng Edad Antigua.
--------------------------------------------------------------------------------------------
Balido ti rason ni Remollino. Namnamaenna ngamin a dagiti makabael a mangbagtin ti kinanasionalismo a dandaniw, dagiti daniw a para iti ili, dagiti daniw a “agay-aywan” iti gimong” ket sabali kanon iti tinurongda.

Madlaw unay ti misuot ni Remollino iti salaysayna, “Nasyunalismo at Panitikan,” a saanna nga ayunan ti inwaragawag ni Virgilio Almario, National Artist for Literature 2003 ken dean ti College of Arts and Literature ti University of the Philippines, Diliman iti forum ti Center for Creative Writing and Studies ng University of Santo Tomas (UST-CCWS) nga inangay ti Union ng mga Manunulat sa Pilipinas maipapan iti panagdaniw koma ken panagsurat kadagiti “makaili” a sinurat.

Itoy a ngayemngem ni Remollino, linagipna, nga idi kapades ti siguada iti panagputar kadagiti “makaili” a sinurat, ni Almario ket adda iti sidong ti diktadura. Ken maysa kadagiti nagpirma a nangendorso iti kandidado ti diktador idi nagsangoda ken ni Cory Aquino. Binabalaw ni Remollino daytoy idi a panangiyendorso ni Almario ken Marcos, a kaduana da Teo Antonio, Lamberto Antonio, Ruth Elynia Mabanglo, S.V. Epistola, Manuel Baldemor, at Mike Bigornia. Kabayatan a siwawayada iti sidong ni Marcos, agrigrigat met dagiti mannaniw iti makunkuna a “makaili” gapu iti gita ti matial law a pilit a naisingklil kadagiti karabukobda, isuda, Jose Maria Sison, agkabsat Jose ken Emmanuel Lacaba, Lorena Barros, Alan Jazmines, Bonifacio Ilagan, Satur Ocampo, Bienvenido Lumbera, Luis Teodoro, Renato Constantino, Armando Malay, ken dadduma pay a nangitandudo ti makunkuna a “protest art,” dagiti daniw iti likod ti rehas, dagiti sainnek a naisurat kadagiti pader (graffiti) ken dadduma pay a posible a pagayusan ti panggep a panangibangon ti kinaasino nga intultuloy da Aurelio Tolentino, Amado Hernandez, Jose Corazon de Jesus ken dadduma pay manipud iti bumegbeggang a dangadang dagiti propagandista idi panawen ti Kastila, a kas kada Jose Rizal, Marcelo H. del Pilar, Graciano Lopez-Jaena, Mariano Ponce, Antonio Luna, Jose Ma. Panganiban, Isabelo de los Reyes, Pedro Paterno ken dadduma pay. Kadagitoy a dangadang ti panagsurat maipapan iti makaili, adda latta a bumalballaet ni Ilokano.

Ta ania kano aya dagiti daniw iti agdama? Kastoy man ti kuna ni Remollino babaen iti panangadawna iti balikas ni Ave Perez-Jacob:

Quote:
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Ito’y ang mga tulang kung manghihiram tayo ng parirala mula sa kuwentista't nobelistang si Ave Perez Jacob ay masasabi nating "nanggigitata sa romansa," ito’y ang mga tulang kinatatampukan ng nagngangalit na kalibugan, ito'y ang mga tula ng eksistensiyal na pag-aangas ng mga hangal. Iilan lamang sa mga makata ng ating bayan ang lumihis mula sa ganitong landasin sa nakalipas na walong taon.

Ang lalong masakit pa, maging yaong mga dapat na asahang tumula tungkol sa mga kaapihan ng nakararami sa ating mga kababayan at iba pang usaping panlipuna’t pampulitika, karamiha’y hindi ganito ang pinagsususulat na tula. Karamihan sa kanila’y naaanod din sa pagsunod sa nausong mga katarantaduhan sa ating panulaan.

Ganito ginagamit ng mga makata ng ating bansa ang lubhang mabisang sandatang nasa kanilang mga kamay.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Nadagsen ti panagdissona daytoy a danog ni Remollino. Ket saan a nailaksid kadagiti mannaniw nga Ilokano gapu iti panagbalbaliw met ti taray ti daniw. Timpuar met dagiti postmodernismo a dandaniw-Ilokano.

Ta ania ngamin aya ti makunkuna a postmodernismo a dandaniw? Dagiti daniw a mabalin a pudno, mabalin met a palso ti dandaniwenda, ta iti posmodernismo ket awan iti makunkuna a pudno ken palso, ta posible a pudno wenno posible a palso wenno isuda a dua. Saan laeng a kadagiti daniw ti pakakitaan no dipay ket mabasa kadagiti sarita-Ilokano.

Kuna pay ni Remollino, nga iti diskurso ti postmodernismo, dagiti mangliliput iti ili ket mabalin nga awagan iti bannuar, dagiti pasista ket mabalin met nga awagan iti buyot ti demokrasia.

Ket ti narigat ken ti agdadata a karirigatan, iti punto ti postmodernismo, ti gobierno nga awan ti maitedna a solbar ti agkirkiraos a buksit ket posible ken mabalin met nga awagan iti salbabida ti anges. Ket dagiti dadakkel ti imada ken natatadem ti gettengda iti kamalig ti ili ket diosen dagiti nakulkol a bituka babaen iti ipuruakda a binuot a tinapa. Dagiti mangtaptapaya ti demokrasia ket posible a masagutan iti padeppa.

Dayta namnama ken masakbayan iti nagan ti postmodernismo ket saan kano a nalawag no utoben a nalaing ti pakasaritaan daytoy. Ta ti sentral idea ket amin ket agbatay iti relatibo ken tentatibo. Ngarud no amin ket ibatay iti relatibo ken tentatibo, kaipapananna iti panangikugtar kadagiti historia, siensia ken pilosopia. Nakugtaran dagiti panangamiris ti gapu ken epekto historia ken siensia, ken inibbatan ti prinsipio a pampilosopia.

Iti nalawag a pangilawlawag, iti postmodernismo a daniw, kunaem lattan nga umno wenno di umno ti isawsawang wenno naisurat ta awanen iti sabali pay a pagpilian. Nalatak ti postmodernismo da Soren Kierkegaard ken Friedrich Nietzche.

Ni Kierkegaard ti nangirugi ti “Truth is Subjectivity” ken nangiyadal ti makunkuna a relatibidad. Ni Nietzche, kunana met nga awan ti fixed value. Isu nga idi kuna ni Nietzche, a “natayen ti Dios” posible nga agsasao iti pudno ket posible met nga agsasao iti palso wenno isuda a dua. Ti maysa pay a mangitagtaguyod ti postmodernismo ket ni Martin Heidegger – a maysa kadagiti lider ni Adolf Hitler. Iti Francia, nalatak unay itoy da Francois Lyotard, Jacques Derrida, Jean Baudrillard ken ti Kano a ni Richard Rorty.

Awan dumana ti postmodernismo iti New Criticism da TS Eliot ken Ezra Pound. Ni TS Eliot, a kaalliado ni Benito Mussolini ti Italia, ken ni Ezra Pound, kaalliado met ni ti sabali pay a diktador Gen. Felicisisimo Franco ti Espania.

Kasla kayat nga ibaga ni Remollino, iti dina panangayon ken ni Almario ket ti gapu ta kaaliado (met) ti diktador ti naud-udi, a kas iti pakasaritaan ti postmodernismo ken new criticism, a dagiti postmodernista ket kaalliado dagiti diktador. Kasla kayatna a paruaren a timmaud dagitoy a kapanunotan gapu iti gandat a panangawid iti sabali a dana dagiti mannurat a komontra iti panagpayakpak ti maysa a panggep.

Kasla kayatna a paruaren, a ti postmodernismo ket panangited iti sabali nga atension tapno agtultuloy ti “double blade” nga interest ti estado. Double blade ta ti USA ti kangrunaan a mangsalsalaknib ti demokrasia ngem iti lubong, nagkaadu met dagiti “annakna” a diktadoria a nasion no di man manipud iti linteg militar a nasion. Karaman ditoyen ti Pinas dagiti “annakna.” Isu a saan a maawatan no maminsan ti gita nga ipugtit ti rapangan a dila. Ti rapangan a dila a mangkunkunnot ti sirib dagiti naappanan iti banniit ti tuglep ken pannakailibay.

Ket ti Pinas? Kastoy ti insurat ni Benny Carrantes iti Column: The Opposite Connection, Baguio Midland Courier, p 4, Vol. LXI, August 24, 2008, Baguio Printing Corp

Quote:
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
CIA…wanted Quirino out of his office for his refusal to tow American line, and his presidential opponent, Ramon Magsaysay, was much easier guy to talk to.

To this day, Magsaysay remains the most beloved president, but Quirino will always be remembered as the president when the P120 a month minimum wage could support family, with enough left to send the children through the grades and even high school.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Daytoy a kuna ni Carrantes, ket nalawag unay a panangilawlawag ti punto ni Remollino, a dagiti kontrabida iti nagbalin a bida, ket dagiti bida iti nagbalin a kontrabida. Wenno posible nga isuda a dua, ta dayta ket relatibidad. Ti nangbekkel idi ti demokrasia iti panawen ti diktadoria, isu itan ti kapigsaan ti timek.

Ngem kadagiti agsursurat iti “makaili’ a sinurat, ammona a dasigen ken ibutaktak ti saan nga ammo ti kaadduan nga umili. Daytoy ti punto a kayat a paruaren ni Remollino kadagiti mannurat/mannaniw. Ti panagbalinda koma dagiti mannaniw a taga-aywan ti gimong iti panawenna. Kas mannurat, rumbeng laeng iti pannakibiang ni mannurat/mannaniw iti mapaspasamak iti lubongna. Ti daniw a kas arte ket saan laeng a para iti arte. Kankanayon daytoy a makibiang iti isyu ti gimong. Ta ti daniw ti maysa a gimong ket dagiti mismo nga isyu ti gimong.

Iti sabali pay nga essay ni Remollino, ti “Ideology and Art” saan laengen a ni Almario ti linagidawna, no di ket karamanen da Dr. Benilda Santos ti Ateneo de Manila University ken ni Dr. Ophelia Dimalanta ti Sto. Tomas University.

“The writer should never “intrude” in the realm of politics,” kastoy kano ti yad-adal ni Dimalanta kadagiti adalanna iti literatura.

“Ideology never produced art,” kuna kano ni Santos, a kas inagsawna nga imbaga niu Mark Angeles iti blog Kilometer 64, “It produces more ideology.”

“Politics is a burden on poetry,” kuna kano met ni Almario 1999.

Ngem inrason ni Remollino, ti “The White Man’s Burden” ni Rudyard Kipling. Maysa kano a napolitikaan a daniw. Maipapan daytoy iti nainkalintegan panangsakop dagiti Kano ti Pinas idi 1890. Nainkalintegan kadi daytoy?

Kuna pay ni Remollino, apay a dida naguni (Almario, Santos ken Dimalanta) idi dinaniwan ni Cesar Mella, Jr. ni Imelda Marcos? Ken apay a dida naguni iti epiko a daniw ni Dr. Guillermo de Vega a “Ferdinand Marcos: An Epic” ket napolitikaan met daytoy?

Napolitikaan dagiti dandaniw dagiti propagandista. Napolitikaan dagiti daniw ni Federico Garcia Lorca a limmaban iti diktadoria ni Gen. Franco. Sadiay Espania, kaykayatda ti daniw ni Lorca ngem ni ezra Pound. Adu dagiti napolitikaan a dandaniw a nangited iti wayawaya iti maysa a lugar wenno nasion.

Konklusion ken analisis:

Adda latta dagiti panagsusubang ti kapanunotan. Uray idi un-unana ket addan daytoy. Kas kada Bernard Shaw ken William Shakespeare, dagiti mangiyik-ikkis ti art for art sake ken dagiti “makiramraman” iti dangadang ti gimong.

Awan met ket ti ay-ayunanmi. Mannaniwkami a “makiramraman” iti dangadang ken mannaniwkami met ti postmodernismo ken new criticism. Natural laeng dagitoy a panagppengnget ti pammati, kapanunotan ken prinsipio, ta ti tao ket tao. Natural daytoy kenkuana. Ngem, saan koma a liplipatan ti ili, lalo kadagitoy a panawen nga immadun ti karton a pagkutkukotan kadagiti bangketa a pagkutkutan ti kigaw a bullalayaw, a kas iti saan met a pananglipat ti arte a kas arte.

Dagiti panagpepengnget ti panggep ket kaipapananna a saan a masaksakit dagiti nadur-as a panunot no di ket iparangna iti sibibiag ken kumugkugtar, agbuangger a kas pasurot ti nawaya a gimong.

Ngem kangrunaan nga ingpenmi iti saan koma a panagpepengnget kadagiti kapanunotan ta uray no saan nga agpada dagitoy a dua (“art for art sake” ken napolitikaan a sinurat) agpada dagitoy a pagayusan ti sirib ni mannaniw.

Makunami, a bay-an koma ti agsumbangir a grupo ti mannaniw a mangpili iti dana a taluntonenna. Ta ti mannaniw a magmagna a bekkel ti dakkel a wanwan ket saan a makapudno iti sinuratna ket ti daniwna. Bay-an ni mannaniw nga agdakiwas iti bukodna a dana.

Bay-an koma dagiti agdandaniw iti “art for art sake” ket agdaniwda a kasta idinto ta dagiti “agdandaniw iti napolitikaan” ket bay-an koma met ida nga agdaniw iti nginabras iti panangisalakan ti agtungtunglab nga ili.

Lissian koma ti panagpepengnget. Saan a makatulong daytoy a dur-asan ti Literatura Filipiniana. Professional ken manakman amin a nalaing a mannaniw ngem ti panagpepengnget iti kapanunotan ket dagiti sumarsaruno a mannaniw ti maapektaran iti panagsisina a makitkitada kadagiti idoloda. #