Tuesday, September 30, 2008

HISTORICAL FICTION

Ti Makunak Iti Historical Fiction


Kabarbaraan la unay a tungtongan iti Ilokano writer’s community daytoy a topiko, kailian. Ti maipapan iti historical fiction. Namungay daytoy iti komento ni apo Prescillano Bermudez, a maikkatan koma ti puntos dagitoy agsipud ta saan a bukod a kapanunotan ti author. Ngem kinontra apo Reynaldo Duque. Sinarurongan ni apo Honor Blanco Cabie.

Iti compilation ti librotayo a “Duyog ti Singasing II” panid 67, nakunatayo nga ubing pay iti Ilokano Lit iti historical fiction. Nangrugi laeng a nagna daytoy idi 1990. Ngarud, awan pay iti dua a dekada daytoy isu nga adu pay laeng iti agduadua no sarita kadi daytoy?

Kas nakunatayo, iti librotayo, wen. sarita a, daytoy. Duogan pay ketdin a sub-genre ti fiction. Nagnunog ngamin ti Ilokano Lit kadagiti traditional a wagas, isu a saan a naisango dagiti dadduma pay a genre. Isu a no adda ti lumtaw a kabarbaro ket maklaat dagiti awan pamalpalatpatanna iti kastoy a sarita.

Kinapudnona, dua kadagiti “Top Ten Literature” that influence the world, ket historical fiction. Ti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.”

Malagipko man ti kinuna idi Abraham Lincoln iti kaunaan a panagkitada ken ti author a ni Harriet Beecher Stowe, kuna ni US president, “Daytoy gayam ti bassit a babai a nangaramid iti nakadakdakkel a gubat.” Ti “Uncle Tom’s Cabin” ket mitsa ti “American Civil War” Maipapan iti pannakatagabo dagiti Negro. Racial discrimination. Ti nobela ket maipapan iti nakakaskas-ang a kasasaad dagiti tagabo a Negro kadagidi a panawen. Ket daytoy a libro iti nangited iti mitsa iti makunkuna a “American Civil War.”

Uray dagiti nalatak a pigura iti rebulosion ti Pinas ket binasada daytoy a libro ket naimpluensiaanda.

Ti “El Cid Campeador” ket maipapan ken ni Rodrigo Diaz De Vivar iti Espania. Maysa a maingel a mannakigubat a kas kadagiti maingel a mannakigubat kadagiti sarita iti Ilokano Lit. Dakkel ti impluensia ni El Cid saan laeng nga iti Espania no dipay ket iti Europa ken dadduma pay a rebulosion.

Ania pay dagiti “top ten literature” that influence the world? The Book of the Dead, The Koran, The Holy Bible, Iliad, The Canterbury Tales, The Divine Comedy, The Mahabharata ken The Book of the Sun. Panagkunak amin a nagadal iti literatura, ammona amin dagitoy a sinurat. (Saggaysaentayonto ida a taldiapan iti sumaruno a topiko, ta leppasentayo pay ti historical fiction.)

Adu dagiti napipintas a historical fiction. “The Tale of Two Cities” ni Charles Dickens ket magustoak unay. Uray kadagiti pelikula, a kas ti “The Forest Gump,” “Memoirs of Geisha” ngem ti magustoak amin iti pelikula ket ti “Life Is Beautiful,” ken “Schindler’s List” ken dadduma pay a kas iti maipapan iti Vietnam.

Nagsuratak kadi met iti historical fiction? Wen. Tallo laeng iti sinuratko a historical fiction. Agpadada a nangabak. Ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” Maika-4 a Gungguna iti Savella-Baclig Literatura Ilokana Awards iti ken ti “Indayuan” iti Upland Municipalities of Ilocos Sur, Maika-3 a gungguna. "Saridandan" Maika-3 a Gungguna iti General Eduardo Batalla Literary Awards ken kaunaan a nasibbolko a pammadayaw iti salip ti sarita.

Ta ania ngamin aya ti historical fiction? Kasano a Sangalen? Nalaka kadi ti agsurat?

Nalaka kadi ti agsurat? Kaniak a biang. Nasken a tumbog dagiti ling-etmo sakbay a makaputarka iti nalinay. Saan a kinusel a. Kadagiti nangab-abak a historical fiction iti Ilokano lit, nakitatayo dagiti nagkamtudanda. Apay a nagkamtudda? Ngamin kaykayatda wenno naiyagusda iti kas iti panagsurat iti tradisional. Lalo no daytoy ket addakan iti flow wenno agus wenno iti kaiiimasan a paset ti sursuratem, agliggasi no kua ti turongen ti sinurat. Malipatan a historical gayam ti sursuraten.

Lenguahe. Daytoy ti kangrunaan a kadangadang ti agsurat iti historical fiction. Nasken a dika nagbiddut iti lenguahe a maitutop iti panawen ken lenguahe ti sarita, ta maysa laeng a balikas ket makasugkaren wenno makaanayen a mangdadael ti sarita. Kasla sangatimban a krudo dayta a naisuyat iti sangakaban a bagas.

No kastoy ti lenguahe ti maysa a sarita a panawen ti yaalsa kadagiti Kastila.

“Umayen dagiti kalaban! Agsagana! Pumalpaltogdan!”

“Ugh, natamaanak!”

No siak ti hurado wenno editor, ket kastoy ti dayalogom, ninayunamon a ti sangaribu ket walo ti ubanko! Maitutop kadi dagita a lenguahe iti panawen ti Kastila?

Saan a! Idi panawen ti Kastila: awan ti balikas a KALABAN. Kadangadang ti adda. Awan ti balikas a PALTOG ngem adda ti paltoog ken pusil. Awan ti NATAMAAN ngem adda dayta napuntaan.

That’s language in historical fiction.

Logic. Iti dramatization a paset. Nasken ti lohika ditoy. Kas pagarigan koma, ta sinuratmo ti maipapan ken ni Gabriela Silang: Ania ngata ti posible a pampanunotenna idi wenno ania ngata ti rason no apay a kinayatna nga isu iti mangituloy iti dangadang ni Diego? No ikabilmo iti dayalogo babaen iti sabali a karakter daytoy a rason, pampanunotenna. Daytoy a rason ket nasken nga umayon iti taray ti historia. Saan a naisurat iti eksakto nga historia ti rason ni Gabriela ket no lohika (logically) ti rasonmo, suratemon dayta a kas fiction.

Ta ania ngamin aya ti makunkuna a logic? An art of correct thinking. Isu a ti dramatization dagiti karakter ket isu daytoy iti umno sawen, aramiden dagiti karakter kadayta a punto ti portrayal. No saan man nga eksakto, umiso wenno umarngi no diman isu daytoy ti kaasitgan. No agsuratka iti historical fiction, maibalakad a subliam pay nga umuna dagiti kuadernom idi maipapan iti logic tapno dakdakkel ti armasmo a mangipunget iti puon ti balligi iti inka sinurat. Ta no saan a maitutop dagiti rason, ken argumento, nalpasen. Masapul nga ammom ti maipapan iti claims, evidence ken reasoning iti philosophy tapno maliklikan iti panagbiddut.

No saan met, play safe! Simple laeng, pagsawem iti lingua franca dagiti karakter iti umno, maitutop, umayon iti situasion (logic latta!) kabayatan a mawarwar ti pudno a pakasaritaan, dramatization daytan. Ngem nasken a saanka nga agpugpugto wenno liklikan koma ti “opinionated” nga ilaga a binatog.

Panangiparang iti saan pay a naiparang a paset babaen iti bunga ti panunot a daytoy ti posbile a mapasamak wenno naibaga ti karakter wenno kayatna nga aramiden.

Panangilawlawag kadagiti abut ti historia babaen iti naindramaan a konsepto. Maymaysa laeng ti paggibusan ti nagballigi a historical fiction, kuna ti nagbasa: “A, kasta gayam ti napasamak…!”

Kas pagarigan koma (manen), no ti historical fiction a sinuratmo ket maipapan ken ni Rizal, idi inawis ni Bonifacio iti nadara a dangadang. Awan ti eksakto a balikas ni Rizal iti historia, no di laeng iti “panagkedked ni Rizal iti nadara a dangadang.” Kasano nga iparangmo iti dramatization dayta a pagteng? Kasano nga iparangmo iti dayalogo kadayta a pagteng? That is fiction! Isu nga aramaten metten ni mannurat ni alikuteg a panunotna, a kas iti kinaalikuteg ti panunot ni Stowe idi imparangna ti kabibiag ni Negro nga Uncle Tom, iti nobela a, “Uncle Tom’s Cabin.”

Isu a kunaek, use logic. Dagiti laeng adda ti pamalpalatpatanna iti pilosopia iti agballigi nga agsurat iti historical fiction. Ket no idi nagkolehioka, ket naalam ti Philo 101 uray agingga laeng iti Philo 114 a ket, dakkelen a puonam daytoy.

Kasano iti agsurat iti historical fiction? Dayta ket!

Diak pay namaster daytoy, kailian. Idi sinuratko ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” ket uray la datao nagkaling-etan iti berde a nagpanunot iti posible a dayalogo da Rizal ken Leonor idi napalabas ti balasang ti baro idi adda daytoy iti ngarab ti Karayan Pantal. Namin-adu a kasukatan ti sarita idinto ta makinilia pay laeng ti us-usarek idi. Iti historia, nabasak a nasinged ni Rizal kadagiti Ilokano a negosiante ag-Villamil. Madalanan ni Rizal ti kayo a rangtay iti Pantal no mapan iti balay dagiti Villamil. Iti dayta a sirok ti rangtay, nabasak met a kaay—ayo a papanan ni Leonor gapu kadagiti water lilies.

Base kadagiti facts a nadakamat, adda ti posibilidad a nagrana da Rizal ken Leonor iti maysa a panawen. Ania dagiti nagsaritaanda? Dayta ti sinakop ti sarita, sa simmarunon ti pudpudno a pakasaritaanda agingga nagasawa iti Leonor iti maysa nga inhiniero.

Tapno nalawlawag, ken kaasitgan amin a panangilawlawag, adawek man ti kapanunotan ni H. Scott Dalton iti sinuratna a “What is Historical Fiction?” Adtoy dagiti dinakamatna a sumagmamano a porma. Porma, kailian, wen met a, adda met pormada a!

1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced.
2. Depictions of real historical figures in imagined situations.
3. Depictions of fictional characters in documented historical situations.
4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period.

In addition to these "standard" varieties, the market recognizes a few other permutations:
1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.
2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently, such as a Nazi victory in World War II, a Texan victory at the Alamo, or the death of William, Duke of Normandy, in 1065.
3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.

EXPLANATION:
1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced. Kas iti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.” Iti Ilokano Lit, daydiay sarita ni Duque a “Colorum” ken kaaduan kadagiti nasuraten. Dagiti pakaipasungalngalan dagiti karakter ti taray ti istoria. Challenges they faced. Daytoy ti kaaduan a masursurat a historical fictions iti Ilokano Lit.

2. Depictions of real historical figures in imagined situations. Imagined situation, kailian. Daydiay wenno dagidiay historical figure ket masurat iti posible a napasamak kadakuada. Fictionalized situation. Kas iti sinurattayo a “Ti Ayat ni Leonor Rivera” a maysa laeng nga imahinasion iti panagsarakda da Jose ken Leonor iti Karayan Pantal. Awan iti nabigbigko a nagballigi iti Ilokano Lit itoy a porma, historical figures in immagined situations.

3. Depictions of fictional characters in documented historical situations. Panangilaok iti maysa a fictional karakter wenno dagiti karakter iti maysa a dokomentado a situation. Iti Ilokano Lit, asideg la unay nga ehemplo ti sarita a napauloan iti “Ayat iti Panawen ti Ariangga” ni Ariel Agcaoili. Adun a rally iti nadukomento. Gapu ta kunami, a kasla eksperiensa ni Ka Ariel ken kaingungotna ti saritana, ayat iti panawen ti rally, umarngi ngarud daytoy a porma ti historical fiction. Adda met ti historia maipapan iti nasaknap a sakit, ti cholera, mabasa met daytoy a fiction novel a sinurat ni Gabriel Garcia Marquez, “Love in the Time of Cholera.”

Nalaklaka pay a suraten daytoy a, kalian, babaen iti pattern a “What if?” wenno “ania koma no kastoy? Adu dagiti dukomentado a situation wenno pakasaritaan a pangilagaan iti fictional character.

Kas pagarigan koma, adtoy: tallo nga ubbing, nga agaayam iti bangkabangka a papel. Ipaanudda daytoy a papel iti karayan. Dayta a papel a banka ket nakaisuratan iti “wish” da met iti biag a. Dayta a paset ket facts. Apay a facts? Dagiti ngay tallo nga ubbing a nangipaanud iti bangka iti Karayan Pasig a dimmanon pay iti Malacañang nga inaramat ni PGMA iti SONAna.

Historical character dagita nga ubbing. Mangikabilka met ita, iti maysa nga ubing wenno ub-ubbing a manglapped kadagiti banka a dumanon iti Malacañang. O, di historical fiction daytan iti porma a fictional characters in documented historical situations. Naglakaan di ba?

Wenno saan met ket karaktermo, nakitana, nangngegna, a binilin ni Gen. Aguinaldo a dukotenda ken papatayenda dagiti agkabsat nga Andres ken (nagannan diay kabsatna, nalipatak metten, hehehe!). Sursurotenna met tatta itinalimed dagiti nabaon agingga iti pannangpapatayda ti supreme idiay Bantay Buntis. O, historical fiction daytan, depicting fictional characters in documented historical situations. Lalo no nalaingka nga agsurat iti first person sentimental a, ket saan laeng ngata nga agpungtot dagiti makabsa no dipay ket makasangitda gapu iti napasamak iti Ama ti Rebulosion.

Gapu kadagiti di mabilangen a dukomentado maipapan iti prostitusion, nasurat ni Vladimir Nobokonov ti nabalitokan a nobelana a napauloan iti “Lolit.” Ket di met nagpaatiw ti Nobel Prize Winner Gabriel Garcia Marquez, ket sinuratna met ti nobelana a “Memories of my Melancholy Whores.” Kunada dagiti literary critics nga umarngi kano ti “Lolit” ti “Memories…” (Iti sabalinto a topiko nga intay ituloy ti panagpapada ti kapanunotan dagiti writer iti maymaysa a tema ken situation.)

Naglaka, kailian, saan kadi? Ala, ket mangipaw-itka man met a ti sampolmo ditoy Tawid.

4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period. Kadagiti naglabas a panawen ti gubat, adda dagiti sarita maipapan iti gubat iti Ilokano Lit. iti panawen a kinabirkog dagiti “makindaga” kadagiti makitaltalon, iti panawen ti martial law, iti panawen ti rebulosion, ken dadduma pay a historical period. Iti panawen ti Kastila, Hapon ken Americano. Idi maika-2 a Gubat Sangalubongan ken dadduma pay a panawen. Saan a nagpaatiw ti Ilokano Lit. kadaytoy a porma ti historical story, kailian.

Additional Standard.

1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.

Awan pay ti kastoy iti Ilokano Lit a nabasak. No adda man diak a malagipen.

Ania ngata, kailian, no mangsuratka iti sarita. Dagiti karaktermo ket dagiti napeklan a nasionalista a kas kada Claro M. Recto ken Elpidio Quirino? Ipanmo ida iti agdama a situasion, sadiay Senado, Kongreso ken iti Malacañang. Iti yan dagiti agaapa a senador ken diputado. Iti yan dagiti dadakkel ti imana a mahilig iti scam? Kasano nga iladawanmo iti panangunget ken panaglektiur da Recto ken Quirino kadagitoy “agkakaguapo ken agkakapintas” ken “mamasirib” a senador ken diputado? Historical fiction met daytoy, kailian, depicting historical character transported to the present, or to a time period not his own.

Wenno idi panawen ti Maika-2 a Gubat Sangalubongan, ket isu met laeng a nasurotan dagiti Americano ni Gen. Aguinaldo iti panagtartarayna gapu iti GPRS iti computer? He-he-he! Fiction is fiction, di kadi?

Modern character transported back in time? Wen, ania ketdin. Kas koma ken ni Yao Ming. Pagay-ayamem iti “one on one” iti basketbol kontra ken ni Carlos “The Big Difference” Loyzaga. Modern character transported back in time, kunana met, di kadi? Komedi la ketdi ngata ti labasna daytoy, saan? Patok la ketdi a!

2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently.

Idi panawen ti EDSA 1. Katabok idin ti nasaknap a rally. Naayaban ni Air Force Colonel nga agreport sadiay Camp Villamor. Sakbay a nagrubuat iti balayda, nainget a binilinna ti pamiliana a saanda a pulos a rumrumuar. Ti asawana a madanagan, dagiti annakna a mariribukan, nagkarida a dida rumrumuar. Napanen nagreport ni Col. Ti missionna, tinnaganna ti bomba iti mismo a yan da Gen. Ramos, Enrile, Honasan ken dagiti dadduma pay a nagdepekto. Idin, kailian, ta itinnag koman ti Air Force Colonel, dagiti bomba, siniripna pay nga umuna iti baba, ket nakaitana dagiti agsasangit nga annakna, ti asawana a kaduana ti maysa a baket iti pangitinnaganna koma ti bomba. Saan nga intuloy ni Air Force Colonel nga itinnag dagiti bomba iti eroplano.

Naungtan. Nagsagrap iti napalalo nga unget ni Colonel. Saan lattan a nagtagtagari piman. Uray ibaga ti superiorna a maikkat iti air force. Nagawid met ita. Nabara ti ulona. Makaunget unay unay. Kinugtaranna ti ridaw. Nakigtot ti asawana ken dagiti annakna. Pinagasasawanna ida, no apay a sinalungasingna ti bilinna a dida rumrumuar.

Siempre, ti asawa ken dagiti annakna, imbagada a dida rimmuar a, ta dayta met nga agpaysu iti kinapudno. Madama ketdi nga agsan-Santo Rosario kadayta nga ibagbaga ni Colonel nga oras. Diskusion. Nabara diskusion ken palawag. Uray la nagkaling-etan ken nagkamulaw ti Colonel idi makitana ti baket iti altar. Nakalua.

Binilinna manen ti asawana ken dagiti pamiliana, a saanda a rumrumuar.

“Sadino kadi iti papanam,” dinamag ti asawana a madanagan.

“Innak tumipon kada Gen. Ramos ken Enrile….” End of the story.

Alternate history. Ania ngata no napasamak nga intinnagna dagiti bomba?

Sus, EDSA 4! Patapuaken dagiti umili ni PGMA. Naulit ti situasion. Itoy a panawen, natuloy ti panangitinnag dagiti bomba. Ania ngata ti mapasamak? Ala, uray iramannakon a maysa kadagiti nagrali mabalin latta. Fiction daytoyen. Isu daytoyen ti “what if?”

Ala, suratem ngaruden a, kailian. Ipatulodmo ditoy Tawid, ta kitaek man no kasano iti kinalaingmo iti fiction writing depicting alternate history.

3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.

Kalakaan a suraten ti kastoy a sub-form ti historical fiction, kailian. Ngem kas kakisang ti bandos iti tangatang ti mabasa iti Ilokano Lit.

Sapay no kalakaan a suraten. Apay a kalakaan,m kunak, kailian?

Kastoy ti kaunaan a saritak a nangabak iti salip ti sarita. Napauloan iti “Saridandan.” Dagiti agbibiag ket da Lam-ang, Ines Cannoyan ken dadduma pay. Love triangle: Lam-ang, Ines Cannoyan ken Saridandan.

Iparparikna ni Saridandan ti panagayatna ken ni Lam-ang ngem di met ikaskaso ni toy baro. Ket idi agkallaysan da Ines Cannoyan ken Lam-ang, nagsakit unay iti nakem ni Saridandan. Iti sakit ti nakemna, pinanggepna a papatayen ni Lam-ang. Iti kallaysa da Lam-ang ken Ines Cannoyan, nanglimlimo a baket ni Saridandan. Pangepna a pusilan wenno paltoogan (paltoog idi saan pay laeng a paltog) ti baro. Ngem nalimed gayam a palpaliiwen dagiti kameng iti nalimed a tignay ti balasang. Linapdanda. Binagbagaanda.

Adda ti nangsita ti balasang a guardia sibil (panawen ti Kastila a Lam-ang). Naamirisda a manglimlimo a mujer (baket). Kinnamatan iti kabalio. ta nagkabalio met ni Saridandan. Nagpukaw ti balasang. Iti sumagmamano nga aldaw, nasarakanda ti bangkay ti balasang a tumtumpaw iti Karayan Banaoang.

Ti pannakapapatay ni Saridandan ti nagbalin a mitsa ken ikkis ti dangdangadang. Ti ikkis, “Laglagipen ni Saridandan!” Maysa a copycat ti battle cry iti maysa a guerilla group, “Remember, Erlinda!” History latta ti nagtuladan dayta a battle cry.

Historical fiction, dagitoy, kailian. nalaka-a-narigat a suraten ta kasapulan iti dedikasion, panagsukisok, panagimutektek, ken kangrunaan iti amin, ti lohika.

What is historical fiction? Kastoy ti kinuna met laeng ni H. Scott Dalton: Historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period. Historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period.

Iti ababa a pannao, saanmno a kopiaen dayta teksto a nailanad iti pakasaritaan ti historia no di ket iparang, ipakita, iparaman, ipangngeg dagiti paset dayta a historia a dipay nangngeg, dipay nakita, dipay naangot, dipay narikna, ken dipay naraman. Kasta laeng iti kinasimplena, kailian. ##

Monday, September 29, 2008

Editorial

Ti sibilian ket sibilian latta. Ken asinoman a nagbasol ket mausig, isu a di maiparbeng nga ikabil kadagiti ima ti linteg. Isu ngarud nga addaantayo iti hustisia a mangusig kadagiti nagbasol.

Isu a dimi kanunongan iti mapaspasamak a pannakaiwaras iti paltog (shotgun ken cal.45) kadagiti kapitan iti Pangasinan babaen iti PNP. Ne, apayen, awan met ket ti gubat wenno riribuk a mapaspasamak ti Pangasinan? Saan met ket a battle zone ti Pangasinan? Awan met ngata ti pangta ti biag ti asinoman a kapitan iti Pangasinan?

Ti agdadata, adu pay laeng dagiti pulis nga awan pay laeng iti armasna. Ne, baliktad ti mapaspasamaken, saan? Adda paltog ti sibilian ngem awan kadagiti pulis? Saan a kadi a maibilang a saan a maikanatad a panangbusbos ti buis ti umili ti mapaspasamak?

Dagiti kapitan ket sibilian. Iti panangited a mismo ti PNP iti paltog kadakuada ket kaipapananna iti panangipalubos kadakuada nga aramaten dayta a paltog a pumatay. ta dayta met laeng ket ti rason ti paltog, pumatay. Saan maikanatad daytoy. Napukawen ti kaipapanan ti hustisia no kua.

Agsipud ta sibilian ti maysa a kapaitan, saan ngarud a natalged dagiti sibilian iti barangayna. Ta amangan no maaramat ti paltog para kadagiti abusado a sibilian. No mapasamamk daytoy nakarkaro a buong ti ulo ti PNP ta isuda a mismo iti nangiwaras kadagitoy a paltog. Napasamaken dayta panangpaltog dagiti nabartek nga opisial ti maysa a sibilian nga awan basolna iti ili ti Bani idi napan a tawen. Saan a masaan a di maulit daytoy.

Naulimek ti Pangasinan. Saan a kas iti Mindanao a yan ti gubat. No maipanggep iti insurhensia, nakapsut latta a rason iti panangarmas kadagitoy a kapitan. Ta ania koma iti maaramidan ti maysa laeng a shotgun wenno cal. 45? Iti panangarmas kadagitoy a kapitan, kaipapananna kadi a saan a kabaelan ti AFP ken PNP a pukawen no di man kontrolen laeng ti insurhensia? Kayatna kadi a sawen a dagitoy a kapitan iti ipasungalngal ti PNP kadagiti NPA?

Itoy a pananagiwaras iti paltog, uray ngata pupuoten ti kunami, naipasidongen dagitoy a kapitan iti peggad. Ti peggad a dina met inaramid. Ti peggad a dina malilikan. No saan a sumango iti kaso, maraut.

Maisubli koma dagitoy a paltog iti PNP ket ited laengen kadagiti awanan pay armas a kamengna ta isuda iti addaan iti dakkel a karbengan. ##

Nagbaknang Met Daytan a Messenger!


Malidayankami unay iti damag maipapan iti maysa nga ina a nangsamal kadagiti tallo nga annakna nga agedad iti 4, 3, ken 2 sananto sinamalan ti bukodna a bagi. Kinakurapay ti rason a nangiduron ti ina. Medida daytoy. Nangato unayen ti mercury iti kinaadda ti kinakurapay ken kinarigat iti panagbiag. Malagipmi manen daydi ubing a nagpakamatay gapu iti kinakurapay. Ania itan iti mapaspasamaken iti pagilian?

Kinakurapay. Adu dagiti rason. Iti gobierno, nalabes a kurapsion, mismanagement, incompetence, kinaadu ti papolasion.

Kurapsion. Napasal-itkami pay. Adda ti nagpakpakamatay ken pimmatay kadagiti annakna gapu iti kinaawan iti makanda, adda met dagiti naglalapusanan gapu iti panagkurakotda? Nagbaknang met daytan a messenger ti Bureau of Customs ta addaan iti milliones? Nakagatang iti P190,080.00 a daga idi 1992 idinto ta agsusueldo laeng iti P24, 876 iti makatawen wenno nasurok a dos mil iti makabulan; addaan iti lugan a Toyota revo nga agpateg iti P599,000.00 idi 1998 idinto ta agsusueldo laeng iti P58.992.00; ken naaddaan manen iti kotse a Honda Civic idi 2003 nga agpateg iti P395,000.00 idinto nga agsusueldo laeng iti P71, 592.00 iti makatawen?

Kastoy ti pannagna ti kurapsion iti pagilian. No maaramid daytoy dagiti lowly nga empleado, anianto la ketdin dagiti boss? Barya laeng dayta a kinurakot ti messenger. Mamatikami a daddakkel pay iti kinurakot dagiti nangatngato ti takemda (a kas naipadamag kadagiti kaduana a nadusa). Posible kadi ti panagaramid dagitoy babassit nga empleado iti kurapsion? Wen! Napaliiwmi. Iti kapadasanmi a nagtrabaho kadagiti ahensia ti gobierno a kas iti BIR (5 a tawen), Central Bank (3 a tawen) ken DOH (2 a tawen), DPWH iti 3 a tawen. Nakitami dagiti saan a maiparbeng nga aramid a di pabor iti gobierno. Nakitami ti rason, a saan laeng a ti security of tenure ti napinget a rason iti iseserrek iti gobierno no di pay ket iti kinaadda iti dakkel a tiansa iti panangpabungkong iti bulsa. Lalo kadagiti natured.

Dimi sapasapen. Nupay narwayen ti kurapsion, nakapaliiwkami pay laeng kadagiti makunkuna nga empleado iti gobierno a manakem. Nga uray ngata no an-annuem, uray ngata pabulsaam ket dina kayat nga awaten. Kas daydiay empleado iti BIR, pinagraemnakami. Pudno a manakem dagiti aramidna nga isu pay iti nakaawatanna iti CSC National Awards kadaydi a panawen nga addaak iti ahensia. Kas ti gayyemtayo a director ti HLURB, a di pulos maawis iti mirienda wenno pannangan, ta kunana, a sigurado dagita nga agawis ket adda ti kiddawenda. Ibagbagami daytoy, nga iti kinalabes ti kurapsion ti pagilian, adda pay laeng dagiti nadalus ti aramidda. Makunami, adda pay laeng ti tiansa a pannakapung-il ti kurapsion no kayat. Panangpung-il a saan laeng nga iti programa a kas paset ti propaganda ken pautot tapno mapabanglo ti nagan.

Mismanagement. Saan a nasayaat a panangamat kadagiti pundo. Panagaramid kadagiti proyekto a saan nga agbayag, saan a maturpos, ken proyekto nga al-allia. Nagadu nga scam. Napateg ngamin dayta 30% SOP cut wenno nangatngato pay kadagiti proyekto. Daytoy nga SOP cut ti mangidaddadanes. Daytoy ti rason iti kinaadda dagiti substandard a proyekto. Daytoy ti rason, no apay nga awan proyekto ta awan ti SOP cut.

Incompetence in the government. Incompetent government officials. Saanna a kabaelan iti mangrienda iti turay. Saan a daytoy ti expertisena. Iti sabali. Ket no saanna a kabaelan, natural, awan met iti mapasamak a progreso wenno dur-asan. Dagitoy nga incompetent nga opisial ket prone iti corruption.

Parikut iti papolasion. Dakkel la unay iti akem daytoy iti kinakurapay. No ad-addu ti ngiwat a mangan, ad-adu pay iti makunsumo a taraon. No adu iti makunsumo santo pay la bassit ti produksion a taraon, mas lalon. No ad-adu ti tao, narigrigat met iti sumrek iti trabaho. Ket no unemployment ti nangato, krimen met iti nakangatngato. Isu a nasken a masulosionan iti napartak a panaglobo ti papolasion.

Adda kadi pay tiansa a maagasan dagitoy? Adda pay. Serioso a panagserbi. Serioso a tignay a panangibalat kadagitoy a parikut. Kasapulan unay iti panagtignay ti gobierno, dagiti amin nga umili ken amin a sector iti maymaysa a panggep tapno agballigi. Awan koma iti agpanunot para laeng iti bukodna a bagi…#

Saturday, September 27, 2008

Saribitniw

NEWS STORY
27 September 2008

Salip iti Saribitniw

Silulukaten ti maikadua a nasional a salip iti saribitniw (sarita, bitla, daniw a napagtitipontipon) a pagtipkelan nga isayangkat ti Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation ken ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA) ita a tawen. Maangay ti pasalip iti nailian a saribitniw iti kada tallo a tawen.

Kinuna ni retirado a Propesora Crescencia R. Alcantara, pangulo ti SPADE, a maysa daytoy a tampok ti 2nd Ilokano Literary-Cultural Festival a maangayto iti La Union National High School Quadrangle iti siudad ti San Fernando inton Nob. 30 – Dis.1, 2008.

Silulukat ti salip kadagiti amin nga Ilokano a mannurat nga adda iti pagilian. Libreda a mangpili iti tema wenno topiko a kayatda, ngem nasken a maibugas kadagiti pakisalipda ti kinapintas ken kinabaknang ti lengguahe ken kultura ni Ilokano, impaganetgetna.

Maysa a kabarbaro a klase ti literatura Ilokana ti saribitniw nga inimbento daydi Dios-ti-aluadna a Pelagio Alcantara, premiado a mannurat iti Iloko ken Ingles ken nagpaay a regional director ti Philippine Information Agency (PIA) a nagretiroanna idi 1995.

Dagiti dadduma pay nga annuroten:
1. Nasken nga orihinal ti pakisalip; saan a naipadron kadagiti immun-unan a nasurat
wenno nangabaken a piesa.
2. Agatiddog ti piesa iti sangapulo a panid, di nasursurok wenno nakurkurang.
3. Nasken a maikompiuter daytoy iti short bond paper, doble espasio ken namarginan
iti maysa a pulgada iti aglikmut.
4. Tallo a kopia ti pakisalip ti nasken nga ipatulod iti Saribitniw Secretariat, SPADE
Foundation, Namnama Village, siudad ti San Fernando iti di naladladaw ngem
Nob. 15, 2008. Pakuyogan ti pakisalip iti maysa nga electronic file (CD copy).
5. Awan ti mailanad a nagan (pudno man wenno parbo) iti pakisalip. Ketdi, pakuyogan ti
pakisalip iti seliado a sobre a naglaon iti impormasion maipapan iti ababa a kabibiag ti
autor, agraman address ken contact numberna
6. Mapilinto dagiti finalists inton Nobiembre 25 ket maawisdanto a makilaban iti
kampeonato a maangay inton Nob.30 iti La Union National High School. Ditoyto nga
ibunnayogda dagiti napili a piesada. Kalpasanna, mapilinto iti akto dagiti mangabak
babaen iti computerized judging system. Maiyawat dagiti premio iti dayta met laeng
nga aldaw.
7. Dagiti premio: umuna a gunggona – P10,000 ken medalia; maikadua – P7,000 ken
sertipiko manipud iti NCCA ken SPADE; maikatlo – P5,000 ken sertipiko; ken tallo a
pangliwliwa a gunggona a sag-P2,000.00 ken sertipiko.
8. Maikkanto amin a makisalip iti sertipiko, kas pammaneknek iti pannakipartisiparda.
Amin dagiti maisalip a piesa, agbalindanto a koleksion ti SPADE para iti bibliotekana.
9. Para kadagiti mayat a makisalip nga agdadamo nga agsurat iti saribitniw, addanto
maangay a libre a seminar-workshop inton Okt. 30 iti Multi Function Hall ti DMMMSU
-Open University System iti siudad ti San Fernando. Mangrugi ti seminar-workshop
iti alas 8:00 ti bigat.
10. Kontaken ti SPADE babaen ti email: spade_bulletin@yahoo.com wenno iti CP No.
09297780854 para iti dadduma pay a saludsod wenno ad-adu nga impormasion. Mabalin met ti agtelepono iti Iloko Creative Writing, Continuing Education Program, DMMMSU-OUS iti telepono (072)2423608, iti panangimaton ni Dr. Ophelia Cardenas. (National Saribitniw Contest Secretariat)