Sunday, November 16, 2008

Panagtuba ken panagsinaid, patapawenna dagiti lames

Ti ipapatay ti dua a tao ken pannakaiyospital ti nasurok 50 a taga-Sta. Cruz, Ilocos Sur ket indikasion a sibibiag pay laeng ti makaidagem ken illegal a wagas ti panagkalap - ti panagtuba kadagiti karayan ken ti panagsinaid iti baybay.

Saan a nailaksid kadakami daytoy maiparit ken makadadael a wagas ti panagkalap. No dumtengen ti Oktubre a panaggagapas iti pagay, mangrugi metten ti panagababaw dagiti nauuneg a paset ti karayan iti surong wenno ti napartak a panagatab ken panagadalem ti danum iti sabangan.

Kadagitoy a panawen agingga iti nangina a lawas ti kasayaatan ti panagtuba kadagiti karayan. Isu a masansan a kalpasan ti nangina a lawas, nakisangen ti lames no di pay ket awanen a pulos ti makalapan iti karayan.

Dua a klase ti panagtuba nga inkam napalpaliiw - babaen ti insektisidio ken ti kinirog a natangkenan a bunga ti bayyating.

Kakasla tangan wenno kikit a bunga ti bayyating. (Sori, diak ibaga a lanut wenno kayo, wenno deskribiren ta dinto ket adu ti mangaramat.) Kadagiti naimatangak a proseso, makirog a nalaing a kas iti kape, (kas kabanglo met laeng ti kinirog a bunga ti kape), lebbekenda sada ilaok iti aramang wenno ipon a sadiwa ket daytoy ti maiwarakiwak iti danum a maatap nga apon dagiti lames. Kalpasan a kanen dagiti lames dagiti naiwarakiwak nga ipon wenno aramang, maulawda ket ti laengen agkarwas ti aramiden ti nagtuba.

Saan laeng nga iti karayan ti pakaramatan ti bayyating a napalpaliiwko no di pay iti baybay, lalo kadagiti mangngalap nga agar-aramat iti larganete. Agpresio iti P80-P120 ti sangasalup idi 1990s, segun iti kadakkel ti bunga ken katangkenda. Ita, P250-P300 kada salup ti presio ti bayyating, kas maibatay iti panagsalsaludsodko.

Agtaud dagiti bayyating kadagiti bantay ken patanor payen kadagiti arubayan. Ketdi, kas napaliiwko, nalimed laeng ti pannakapatanorda ken nalimed ti transaksion kadagiti agnegnegosio.

Kadadaksan amin nga aramaten ti insektisidio a kas pagtuba. Patayenna amin a nabiag iti danum. Paruarenna amin dagiti agnanaed nga ikan, udang, kappi ken arimbukeng kadagiti abut ken rengngat dagiti batbato. No madalanan ti agus ti tuba dagiti rama, tumpaw amin a nabiag iti danum, ket no mapanka agkalap kalpasanna, awan a pulos uray maysa a lagdaw a madilamutam, kas eksperiensami a nagramrama iti karayan iti nakaiyanakanmi a barangay. Sayang ti bannogmi. Ti panagtuba ngarud ti nangupay kadakami amin nga agramrama.

Pinaliiwmi met idi ken tinakuatmi ti proseso nga aramiden dagiti agtuba iti insektisidio. Depende daytoy iti target a tubaen ken ti agus ti karayan. No agatab, ti surong ti tubaen. No agugot, ti surong agingga iti sabangan.

Maigamay ti sangabotelia nga insektisidio iti darat santo daytoy ti maiwarakiwak iti karayan manipud iti igid, agpatengnga agingga iti bangir nga igid. Maisurot ti samal iti agus ti danum, ket tumpaw amin a madalapus a nagbiag iti danum. Uray dagiti lumlumoten ken tirtiremen a kisingkising ken arimbukeng kadagiti uneg dagiti abut ket saan a makalasat iti sabidong.

Iti sabali a bangir, maar-aramat ti sinaid a maysa a pangdarasan a pagkalap. Sinaid ti nakariingak nga awag ti cyanide fishing.

Iti met baybay a maaramat daytoy, lalo kadagiti bumabatok, komokompresor ken pumapana. Makanaw ti sinaid santo maikabil iti kontener (plastic ti kaaduan) nga addaan iti pugsitna. Maipugsit daytoy a sinaid kadagiti kueba wenno babaet dagiti bato wenno lukong nga apon ti pangen, ket rummuar metten dagiti ikan ket nadarasdan a panaen, karwasen wenno sigayen. Iti baybay a maiwaywayat daytoy illegal a panagkalap.

No saan a cyanide ti ipugsit dagiti sumisigay iti rabii iti rama a napalawlawan iti sigay, tinnaganda iti kalburo. Madugsak dagiti lames wenno ikan iti aponda ket maisab-itdan iti sigay. Kakaasi dagiti agramrama. Sayang ti bannogda a nagipakat iti rama ta awan metten ti makalapanda.

Kondenaenmi iti kangatuan nga agpang dagitoy a kita ti panagkalap.

Makadadael iti salun-at ti kastoy a wagas ti panagkalap. Sabidong ti insektisidio ken ti sinaid. Pakatayan ti tao nga agsida iti natuba wenno nasinaid nga ikan kas iti napasamak kadagiti mangngalap iti Sta. Cruz, Ilocos Sur a nasabidongan gapu iti mapapati a cyanide fishing.

Uray dagiti babassit nga ikan, dagiti itlog ken annak a babatting ket mairamraman a matay. Gapu kadagitoy a wagas ti panagkalap, bimmassit ti makalapan kadagiti karayan. Resulta, bimmassit ti masapulan dagiti mangngalap.

Kadagiti agar-aramid iti linteg, kunaenmi a dakdakkel koma a pannusa ti maipataw a dusa kadagiti matiliwan nga agar-aramat kadagiti maiparit a kalap lalo kadagiti agar-aramat iti sabidong a maka-dadael iti salun-at.

Kadagiti umili, nasken koma ti panangipulongda kadagiti maseknan nga agrebbeng no adda makita ken masiimanda nga agar-aramat kadagitoy a wagas ti kalap. Kadagiti met agrebbeng a maseknan, ipatungpalyo koma ti linteg.

Protektarantayo dagiti karayantayo! Protektarantayo ti baybaytayo! Isardeng dagiti makasabidong a wagas ti panagkalap, itan!#

5 comments:

VF said...

Nakasaksakit ngarud a panunoten a bigla lattan a nagawan dagiti makammelan a kappi ken buntiek kadagiti lunglungog. No mapan idi agpadanum ni Mannalon ket adda latta maiyawidna a kappi a sagpaw ti pangaldawna. Ngem itan, uray laeng koma no tukak ket pulos! Atapek a maigapu dagitoy kadagiti 'residue' dagiti nalabes a panagusar iti insektisidio kadagiti kataltalonan.

No dayta met panagtuba, adda koma naananay nga information campaign a mangibaga a pagtaudan iti sakit a kas iti kanser dagiti masida a naala babaen iti panagtuba iti insecticide.

Ken nakurang sa ngamin ti pannakaadal dagiti umili tayo maipanggep iti pannakataraken ti aglawlaw tayo. Ditoy, adda rukod dagiti ikan a mabalin nga itakdang. Ti rigatna kadatayo ket uray no tiwantiwan ket saanen a mapakawan!

Ka Iddo said...

wen,kabsat, patiek dayta residue dagiti kemikal ti makagapu... isu a madama ngarud iti panagsukisokko itoy santo suraten

ka loren said...

Sir, no maipanggep ti effects of chemical farming, GMOs, green revolution ken Sustainable agriculture, Philippine Setting ti sukisokem, pasiaram man daytoy a site Magsasaka at Siyentipiko para sa Pag-unlad ng Agrikultura. Nakabase daytoy sadiay Los BaƱos, Laguna ken NGO daytoy. Naikappengak met idi ngem nabayagen nga awan ti komunikasionko kaniada sipud di 2000.

Ka Iddo said...

agyamanak ka loren...

VF said...

Idi ubingak pay, adu dagiti natay a saanda a maibaga ti nasakitda. Kinulamanda kunada lattan idi.

Saan ngata a resulta daytoy ti "DDT" insecticide a naar-aramat idi a para-Birhinia? Adda ramen dagiti insecticide a heavy metals a basta saan a mapukaw ket aglinsaed daytoy iti phreatic water.

No adda ti pangremedioan kabsat ken nasayaat no masukisokmo daytoy.