Tuesday, September 30, 2008

HISTORICAL FICTION

Ti Makunak Iti Historical Fiction


Kabarbaraan la unay a tungtongan iti Ilokano writer’s community daytoy a topiko, kailian. Ti maipapan iti historical fiction. Namungay daytoy iti komento ni apo Prescillano Bermudez, a maikkatan koma ti puntos dagitoy agsipud ta saan a bukod a kapanunotan ti author. Ngem kinontra apo Reynaldo Duque. Sinarurongan ni apo Honor Blanco Cabie.

Iti compilation ti librotayo a “Duyog ti Singasing II” panid 67, nakunatayo nga ubing pay iti Ilokano Lit iti historical fiction. Nangrugi laeng a nagna daytoy idi 1990. Ngarud, awan pay iti dua a dekada daytoy isu nga adu pay laeng iti agduadua no sarita kadi daytoy?

Kas nakunatayo, iti librotayo, wen. sarita a, daytoy. Duogan pay ketdin a sub-genre ti fiction. Nagnunog ngamin ti Ilokano Lit kadagiti traditional a wagas, isu a saan a naisango dagiti dadduma pay a genre. Isu a no adda ti lumtaw a kabarbaro ket maklaat dagiti awan pamalpalatpatanna iti kastoy a sarita.

Kinapudnona, dua kadagiti “Top Ten Literature” that influence the world, ket historical fiction. Ti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.”

Malagipko man ti kinuna idi Abraham Lincoln iti kaunaan a panagkitada ken ti author a ni Harriet Beecher Stowe, kuna ni US president, “Daytoy gayam ti bassit a babai a nangaramid iti nakadakdakkel a gubat.” Ti “Uncle Tom’s Cabin” ket mitsa ti “American Civil War” Maipapan iti pannakatagabo dagiti Negro. Racial discrimination. Ti nobela ket maipapan iti nakakaskas-ang a kasasaad dagiti tagabo a Negro kadagidi a panawen. Ket daytoy a libro iti nangited iti mitsa iti makunkuna a “American Civil War.”

Uray dagiti nalatak a pigura iti rebulosion ti Pinas ket binasada daytoy a libro ket naimpluensiaanda.

Ti “El Cid Campeador” ket maipapan ken ni Rodrigo Diaz De Vivar iti Espania. Maysa a maingel a mannakigubat a kas kadagiti maingel a mannakigubat kadagiti sarita iti Ilokano Lit. Dakkel ti impluensia ni El Cid saan laeng nga iti Espania no dipay ket iti Europa ken dadduma pay a rebulosion.

Ania pay dagiti “top ten literature” that influence the world? The Book of the Dead, The Koran, The Holy Bible, Iliad, The Canterbury Tales, The Divine Comedy, The Mahabharata ken The Book of the Sun. Panagkunak amin a nagadal iti literatura, ammona amin dagitoy a sinurat. (Saggaysaentayonto ida a taldiapan iti sumaruno a topiko, ta leppasentayo pay ti historical fiction.)

Adu dagiti napipintas a historical fiction. “The Tale of Two Cities” ni Charles Dickens ket magustoak unay. Uray kadagiti pelikula, a kas ti “The Forest Gump,” “Memoirs of Geisha” ngem ti magustoak amin iti pelikula ket ti “Life Is Beautiful,” ken “Schindler’s List” ken dadduma pay a kas iti maipapan iti Vietnam.

Nagsuratak kadi met iti historical fiction? Wen. Tallo laeng iti sinuratko a historical fiction. Agpadada a nangabak. Ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” Maika-4 a Gungguna iti Savella-Baclig Literatura Ilokana Awards iti ken ti “Indayuan” iti Upland Municipalities of Ilocos Sur, Maika-3 a gungguna. "Saridandan" Maika-3 a Gungguna iti General Eduardo Batalla Literary Awards ken kaunaan a nasibbolko a pammadayaw iti salip ti sarita.

Ta ania ngamin aya ti historical fiction? Kasano a Sangalen? Nalaka kadi ti agsurat?

Nalaka kadi ti agsurat? Kaniak a biang. Nasken a tumbog dagiti ling-etmo sakbay a makaputarka iti nalinay. Saan a kinusel a. Kadagiti nangab-abak a historical fiction iti Ilokano lit, nakitatayo dagiti nagkamtudanda. Apay a nagkamtudda? Ngamin kaykayatda wenno naiyagusda iti kas iti panagsurat iti tradisional. Lalo no daytoy ket addakan iti flow wenno agus wenno iti kaiiimasan a paset ti sursuratem, agliggasi no kua ti turongen ti sinurat. Malipatan a historical gayam ti sursuraten.

Lenguahe. Daytoy ti kangrunaan a kadangadang ti agsurat iti historical fiction. Nasken a dika nagbiddut iti lenguahe a maitutop iti panawen ken lenguahe ti sarita, ta maysa laeng a balikas ket makasugkaren wenno makaanayen a mangdadael ti sarita. Kasla sangatimban a krudo dayta a naisuyat iti sangakaban a bagas.

No kastoy ti lenguahe ti maysa a sarita a panawen ti yaalsa kadagiti Kastila.

“Umayen dagiti kalaban! Agsagana! Pumalpaltogdan!”

“Ugh, natamaanak!”

No siak ti hurado wenno editor, ket kastoy ti dayalogom, ninayunamon a ti sangaribu ket walo ti ubanko! Maitutop kadi dagita a lenguahe iti panawen ti Kastila?

Saan a! Idi panawen ti Kastila: awan ti balikas a KALABAN. Kadangadang ti adda. Awan ti balikas a PALTOG ngem adda ti paltoog ken pusil. Awan ti NATAMAAN ngem adda dayta napuntaan.

That’s language in historical fiction.

Logic. Iti dramatization a paset. Nasken ti lohika ditoy. Kas pagarigan koma, ta sinuratmo ti maipapan ken ni Gabriela Silang: Ania ngata ti posible a pampanunotenna idi wenno ania ngata ti rason no apay a kinayatna nga isu iti mangituloy iti dangadang ni Diego? No ikabilmo iti dayalogo babaen iti sabali a karakter daytoy a rason, pampanunotenna. Daytoy a rason ket nasken nga umayon iti taray ti historia. Saan a naisurat iti eksakto nga historia ti rason ni Gabriela ket no lohika (logically) ti rasonmo, suratemon dayta a kas fiction.

Ta ania ngamin aya ti makunkuna a logic? An art of correct thinking. Isu a ti dramatization dagiti karakter ket isu daytoy iti umno sawen, aramiden dagiti karakter kadayta a punto ti portrayal. No saan man nga eksakto, umiso wenno umarngi no diman isu daytoy ti kaasitgan. No agsuratka iti historical fiction, maibalakad a subliam pay nga umuna dagiti kuadernom idi maipapan iti logic tapno dakdakkel ti armasmo a mangipunget iti puon ti balligi iti inka sinurat. Ta no saan a maitutop dagiti rason, ken argumento, nalpasen. Masapul nga ammom ti maipapan iti claims, evidence ken reasoning iti philosophy tapno maliklikan iti panagbiddut.

No saan met, play safe! Simple laeng, pagsawem iti lingua franca dagiti karakter iti umno, maitutop, umayon iti situasion (logic latta!) kabayatan a mawarwar ti pudno a pakasaritaan, dramatization daytan. Ngem nasken a saanka nga agpugpugto wenno liklikan koma ti “opinionated” nga ilaga a binatog.

Panangiparang iti saan pay a naiparang a paset babaen iti bunga ti panunot a daytoy ti posbile a mapasamak wenno naibaga ti karakter wenno kayatna nga aramiden.

Panangilawlawag kadagiti abut ti historia babaen iti naindramaan a konsepto. Maymaysa laeng ti paggibusan ti nagballigi a historical fiction, kuna ti nagbasa: “A, kasta gayam ti napasamak…!”

Kas pagarigan koma (manen), no ti historical fiction a sinuratmo ket maipapan ken ni Rizal, idi inawis ni Bonifacio iti nadara a dangadang. Awan ti eksakto a balikas ni Rizal iti historia, no di laeng iti “panagkedked ni Rizal iti nadara a dangadang.” Kasano nga iparangmo iti dramatization dayta a pagteng? Kasano nga iparangmo iti dayalogo kadayta a pagteng? That is fiction! Isu nga aramaten metten ni mannurat ni alikuteg a panunotna, a kas iti kinaalikuteg ti panunot ni Stowe idi imparangna ti kabibiag ni Negro nga Uncle Tom, iti nobela a, “Uncle Tom’s Cabin.”

Isu a kunaek, use logic. Dagiti laeng adda ti pamalpalatpatanna iti pilosopia iti agballigi nga agsurat iti historical fiction. Ket no idi nagkolehioka, ket naalam ti Philo 101 uray agingga laeng iti Philo 114 a ket, dakkelen a puonam daytoy.

Kasano iti agsurat iti historical fiction? Dayta ket!

Diak pay namaster daytoy, kailian. Idi sinuratko ti “Ti Ayat ni Leonor Rivera” ket uray la datao nagkaling-etan iti berde a nagpanunot iti posible a dayalogo da Rizal ken Leonor idi napalabas ti balasang ti baro idi adda daytoy iti ngarab ti Karayan Pantal. Namin-adu a kasukatan ti sarita idinto ta makinilia pay laeng ti us-usarek idi. Iti historia, nabasak a nasinged ni Rizal kadagiti Ilokano a negosiante ag-Villamil. Madalanan ni Rizal ti kayo a rangtay iti Pantal no mapan iti balay dagiti Villamil. Iti dayta a sirok ti rangtay, nabasak met a kaay—ayo a papanan ni Leonor gapu kadagiti water lilies.

Base kadagiti facts a nadakamat, adda ti posibilidad a nagrana da Rizal ken Leonor iti maysa a panawen. Ania dagiti nagsaritaanda? Dayta ti sinakop ti sarita, sa simmarunon ti pudpudno a pakasaritaanda agingga nagasawa iti Leonor iti maysa nga inhiniero.

Tapno nalawlawag, ken kaasitgan amin a panangilawlawag, adawek man ti kapanunotan ni H. Scott Dalton iti sinuratna a “What is Historical Fiction?” Adtoy dagiti dinakamatna a sumagmamano a porma. Porma, kailian, wen met a, adda met pormada a!

1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced.
2. Depictions of real historical figures in imagined situations.
3. Depictions of fictional characters in documented historical situations.
4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period.

In addition to these "standard" varieties, the market recognizes a few other permutations:
1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.
2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently, such as a Nazi victory in World War II, a Texan victory at the Alamo, or the death of William, Duke of Normandy, in 1065.
3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.

EXPLANATION:
1. Depictions of real historical figures in the context of the challenges they faced. Kas iti “El Cid Campeador” ken ti “Uncle Tom’s Cabin.” Iti Ilokano Lit, daydiay sarita ni Duque a “Colorum” ken kaaduan kadagiti nasuraten. Dagiti pakaipasungalngalan dagiti karakter ti taray ti istoria. Challenges they faced. Daytoy ti kaaduan a masursurat a historical fictions iti Ilokano Lit.

2. Depictions of real historical figures in imagined situations. Imagined situation, kailian. Daydiay wenno dagidiay historical figure ket masurat iti posible a napasamak kadakuada. Fictionalized situation. Kas iti sinurattayo a “Ti Ayat ni Leonor Rivera” a maysa laeng nga imahinasion iti panagsarakda da Jose ken Leonor iti Karayan Pantal. Awan iti nabigbigko a nagballigi iti Ilokano Lit itoy a porma, historical figures in immagined situations.

3. Depictions of fictional characters in documented historical situations. Panangilaok iti maysa a fictional karakter wenno dagiti karakter iti maysa a dokomentado a situation. Iti Ilokano Lit, asideg la unay nga ehemplo ti sarita a napauloan iti “Ayat iti Panawen ti Ariangga” ni Ariel Agcaoili. Adun a rally iti nadukomento. Gapu ta kunami, a kasla eksperiensa ni Ka Ariel ken kaingungotna ti saritana, ayat iti panawen ti rally, umarngi ngarud daytoy a porma ti historical fiction. Adda met ti historia maipapan iti nasaknap a sakit, ti cholera, mabasa met daytoy a fiction novel a sinurat ni Gabriel Garcia Marquez, “Love in the Time of Cholera.”

Nalaklaka pay a suraten daytoy a, kalian, babaen iti pattern a “What if?” wenno “ania koma no kastoy? Adu dagiti dukomentado a situation wenno pakasaritaan a pangilagaan iti fictional character.

Kas pagarigan koma, adtoy: tallo nga ubbing, nga agaayam iti bangkabangka a papel. Ipaanudda daytoy a papel iti karayan. Dayta a papel a banka ket nakaisuratan iti “wish” da met iti biag a. Dayta a paset ket facts. Apay a facts? Dagiti ngay tallo nga ubbing a nangipaanud iti bangka iti Karayan Pasig a dimmanon pay iti Malacañang nga inaramat ni PGMA iti SONAna.

Historical character dagita nga ubbing. Mangikabilka met ita, iti maysa nga ubing wenno ub-ubbing a manglapped kadagiti banka a dumanon iti Malacañang. O, di historical fiction daytan iti porma a fictional characters in documented historical situations. Naglakaan di ba?

Wenno saan met ket karaktermo, nakitana, nangngegna, a binilin ni Gen. Aguinaldo a dukotenda ken papatayenda dagiti agkabsat nga Andres ken (nagannan diay kabsatna, nalipatak metten, hehehe!). Sursurotenna met tatta itinalimed dagiti nabaon agingga iti pannangpapatayda ti supreme idiay Bantay Buntis. O, historical fiction daytan, depicting fictional characters in documented historical situations. Lalo no nalaingka nga agsurat iti first person sentimental a, ket saan laeng ngata nga agpungtot dagiti makabsa no dipay ket makasangitda gapu iti napasamak iti Ama ti Rebulosion.

Gapu kadagiti di mabilangen a dukomentado maipapan iti prostitusion, nasurat ni Vladimir Nobokonov ti nabalitokan a nobelana a napauloan iti “Lolit.” Ket di met nagpaatiw ti Nobel Prize Winner Gabriel Garcia Marquez, ket sinuratna met ti nobelana a “Memories of my Melancholy Whores.” Kunada dagiti literary critics nga umarngi kano ti “Lolit” ti “Memories…” (Iti sabalinto a topiko nga intay ituloy ti panagpapada ti kapanunotan dagiti writer iti maymaysa a tema ken situation.)

Naglaka, kailian, saan kadi? Ala, ket mangipaw-itka man met a ti sampolmo ditoy Tawid.

4. Depictions of fictional characters in fictional situations, but in the context of a real historical period. Kadagiti naglabas a panawen ti gubat, adda dagiti sarita maipapan iti gubat iti Ilokano Lit. iti panawen a kinabirkog dagiti “makindaga” kadagiti makitaltalon, iti panawen ti martial law, iti panawen ti rebulosion, ken dadduma pay a historical period. Iti panawen ti Kastila, Hapon ken Americano. Idi maika-2 a Gubat Sangalubongan ken dadduma pay a panawen. Saan a nagpaatiw ti Ilokano Lit. kadaytoy a porma ti historical story, kailian.

Additional Standard.

1. Timeshift stories, in which a modern character is transported back in time, or more rarely, a historical character is transported to the present, or to a time period not his own.

Awan pay ti kastoy iti Ilokano Lit a nabasak. No adda man diak a malagipen.

Ania ngata, kailian, no mangsuratka iti sarita. Dagiti karaktermo ket dagiti napeklan a nasionalista a kas kada Claro M. Recto ken Elpidio Quirino? Ipanmo ida iti agdama a situasion, sadiay Senado, Kongreso ken iti Malacañang. Iti yan dagiti agaapa a senador ken diputado. Iti yan dagiti dadakkel ti imana a mahilig iti scam? Kasano nga iladawanmo iti panangunget ken panaglektiur da Recto ken Quirino kadagitoy “agkakaguapo ken agkakapintas” ken “mamasirib” a senador ken diputado? Historical fiction met daytoy, kailian, depicting historical character transported to the present, or to a time period not his own.

Wenno idi panawen ti Maika-2 a Gubat Sangalubongan, ket isu met laeng a nasurotan dagiti Americano ni Gen. Aguinaldo iti panagtartarayna gapu iti GPRS iti computer? He-he-he! Fiction is fiction, di kadi?

Modern character transported back in time? Wen, ania ketdin. Kas koma ken ni Yao Ming. Pagay-ayamem iti “one on one” iti basketbol kontra ken ni Carlos “The Big Difference” Loyzaga. Modern character transported back in time, kunana met, di kadi? Komedi la ketdi ngata ti labasna daytoy, saan? Patok la ketdi a!

2. Alternate history or "What if?" stories, usually set in a world in which an historic event did not occur, or occurred much differently.

Idi panawen ti EDSA 1. Katabok idin ti nasaknap a rally. Naayaban ni Air Force Colonel nga agreport sadiay Camp Villamor. Sakbay a nagrubuat iti balayda, nainget a binilinna ti pamiliana a saanda a pulos a rumrumuar. Ti asawana a madanagan, dagiti annakna a mariribukan, nagkarida a dida rumrumuar. Napanen nagreport ni Col. Ti missionna, tinnaganna ti bomba iti mismo a yan da Gen. Ramos, Enrile, Honasan ken dagiti dadduma pay a nagdepekto. Idin, kailian, ta itinnag koman ti Air Force Colonel, dagiti bomba, siniripna pay nga umuna iti baba, ket nakaitana dagiti agsasangit nga annakna, ti asawana a kaduana ti maysa a baket iti pangitinnaganna koma ti bomba. Saan nga intuloy ni Air Force Colonel nga itinnag dagiti bomba iti eroplano.

Naungtan. Nagsagrap iti napalalo nga unget ni Colonel. Saan lattan a nagtagtagari piman. Uray ibaga ti superiorna a maikkat iti air force. Nagawid met ita. Nabara ti ulona. Makaunget unay unay. Kinugtaranna ti ridaw. Nakigtot ti asawana ken dagiti annakna. Pinagasasawanna ida, no apay a sinalungasingna ti bilinna a dida rumrumuar.

Siempre, ti asawa ken dagiti annakna, imbagada a dida rimmuar a, ta dayta met nga agpaysu iti kinapudno. Madama ketdi nga agsan-Santo Rosario kadayta nga ibagbaga ni Colonel nga oras. Diskusion. Nabara diskusion ken palawag. Uray la nagkaling-etan ken nagkamulaw ti Colonel idi makitana ti baket iti altar. Nakalua.

Binilinna manen ti asawana ken dagiti pamiliana, a saanda a rumrumuar.

“Sadino kadi iti papanam,” dinamag ti asawana a madanagan.

“Innak tumipon kada Gen. Ramos ken Enrile….” End of the story.

Alternate history. Ania ngata no napasamak nga intinnagna dagiti bomba?

Sus, EDSA 4! Patapuaken dagiti umili ni PGMA. Naulit ti situasion. Itoy a panawen, natuloy ti panangitinnag dagiti bomba. Ania ngata ti mapasamak? Ala, uray iramannakon a maysa kadagiti nagrali mabalin latta. Fiction daytoyen. Isu daytoyen ti “what if?”

Ala, suratem ngaruden a, kailian. Ipatulodmo ditoy Tawid, ta kitaek man no kasano iti kinalaingmo iti fiction writing depicting alternate history.

3. Historical fantasy, in which characters, even historic figures, are depicted in historical periods or situations, but along with magic, dragons, or some other element of fantasy.

Kalakaan a suraten ti kastoy a sub-form ti historical fiction, kailian. Ngem kas kakisang ti bandos iti tangatang ti mabasa iti Ilokano Lit.

Sapay no kalakaan a suraten. Apay a kalakaan,m kunak, kailian?

Kastoy ti kaunaan a saritak a nangabak iti salip ti sarita. Napauloan iti “Saridandan.” Dagiti agbibiag ket da Lam-ang, Ines Cannoyan ken dadduma pay. Love triangle: Lam-ang, Ines Cannoyan ken Saridandan.

Iparparikna ni Saridandan ti panagayatna ken ni Lam-ang ngem di met ikaskaso ni toy baro. Ket idi agkallaysan da Ines Cannoyan ken Lam-ang, nagsakit unay iti nakem ni Saridandan. Iti sakit ti nakemna, pinanggepna a papatayen ni Lam-ang. Iti kallaysa da Lam-ang ken Ines Cannoyan, nanglimlimo a baket ni Saridandan. Pangepna a pusilan wenno paltoogan (paltoog idi saan pay laeng a paltog) ti baro. Ngem nalimed gayam a palpaliiwen dagiti kameng iti nalimed a tignay ti balasang. Linapdanda. Binagbagaanda.

Adda ti nangsita ti balasang a guardia sibil (panawen ti Kastila a Lam-ang). Naamirisda a manglimlimo a mujer (baket). Kinnamatan iti kabalio. ta nagkabalio met ni Saridandan. Nagpukaw ti balasang. Iti sumagmamano nga aldaw, nasarakanda ti bangkay ti balasang a tumtumpaw iti Karayan Banaoang.

Ti pannakapapatay ni Saridandan ti nagbalin a mitsa ken ikkis ti dangdangadang. Ti ikkis, “Laglagipen ni Saridandan!” Maysa a copycat ti battle cry iti maysa a guerilla group, “Remember, Erlinda!” History latta ti nagtuladan dayta a battle cry.

Historical fiction, dagitoy, kailian. nalaka-a-narigat a suraten ta kasapulan iti dedikasion, panagsukisok, panagimutektek, ken kangrunaan iti amin, ti lohika.

What is historical fiction? Kastoy ti kinuna met laeng ni H. Scott Dalton: Historical fiction presents readers with a story that takes place during a notable period in history, and usually during a significant event in that period. Historical fiction often presents actual events from the point of view of people living in that time period.

Iti ababa a pannao, saanmno a kopiaen dayta teksto a nailanad iti pakasaritaan ti historia no di ket iparang, ipakita, iparaman, ipangngeg dagiti paset dayta a historia a dipay nangngeg, dipay nakita, dipay naangot, dipay narikna, ken dipay naraman. Kasta laeng iti kinasimplena, kailian. ##

3 comments:

Anonymous said...

mayat daytoy, mang jim!

wena, kastoy koma ti aramiden wenno suroten dagiti mannurat, partikular dagiti ilokano, no agsuratda iti makunkuna a historical fiction.

agpadata gayam iti paliiw maipapan kadagiti lengguahe ken/wenno dialogue a maus-usar. wen, saan koma a mabalin, a, a dagiti met agdama a kabaruanan a balikas wenno termino wenno expression ti aramaten iti maysa a sarita (aglalo no panagpapatang) a ti time ken settingna ket idi pay ugma.

nabasakon dayta "memories of my melancholy whore" ni gabo marquez. ket wen, umarngi iti "lolita" ni nabokov agsipud ta ubing pay wenno balasitang ti karakter a babai idinto a nataenganen ti karakter a lalaki (iti "memories..." a ket duduoganen diay lalaki ket dina met, piman, nakutkuti daydiay balasitang, binuybuyana lang, hehehe!) "lolita" a ket isu nga'd dayta itan ti nanipudan dagitay "lolita" a porno wenno child pornography. madi ti nangipapananda iti obramaestra ni nabokov.

adda emailko kenka, manong, pls check.

rva

brainteaser said...

Hello Sir Jim!

Napintas man daytoy.

Mayat ti imbunga ti komento ni Apo Bermudez iti Bannawag maipanggep iti historical fiction. Adukayo a napag-reactna, ket ti bungana, panagsisinnukatyo iti kapanunotan!

Thank you for this post. I-linkkonto, Manong, idiay Bilingual Pen. :-)

Damagek koma met no naiposteyo dagiti nangabak a saritayo ditoy site yo (or in some other sites). I link ko koma idiay bilingual pen met laeng (Award-winning Ilokano Short Stories).

Thank you, Manong. I learned a lot from this post.

Sherma Benosa

Ka Iddo said...

RVA: agyamanak iti komento, roy... madama a sursuratek ti "panagpapada" kadagiti sinurat... adu daydiay agpapada a sinurat wenno kaasping a makuna a kas iti LOLITA ken ti MY MEMORIES... addan dagitoy sipud pay idi panawen ti angged... for example, mano a bersion ti cinderella ti rimuar manipud iti orhinal ni Perault? 10... so, adu daydiay bersion ken kaarngi dagiti sinurat...

SHERMA: agayamanak, ading, iti komentom.... bay-am ta mangitedak...