Wednesday, July 02, 2008

Ania, Kidney, Isukatmo Iti Bagas…?!

Ket wen, apay ketdin a saan? Posible a mapasamak daytoy. Ti posibilidad ket dakkel unay iti tiansana lalo kadagiti nakurapay unay a lugar iti Manila ken iti kabangibangna a probinsia, partikular iti probinsia ti Quezon a kas iti nairakuraken kadagiti nadumaduma a pagiwarnak iti napalabas. Ti tiansa ken posibilidad ket saanen a pagduaduaan pay. Saanen a nasken a pagdedebatean pay iti kinapudnona ta mismon a dagiti nagidonar ti bukodna a bato wenno kidney iti nagsao. Ti presio ket manipud iti 20 mil pisos agingga iti 160 ribu a pisos.

Adda dagiti tallo a kangrunaana rason no apay a mapaspasamak iti ikakapet iti patadem. Daytoy nga ikakapet pakakitaan iti pannakibakal dagiti adda iti tukot ti kasasaad ken pakakitaan iti kinakurang iti panangtaliaw dagiti agrebbeng kadagiti saanda a pakapidutan iti inda pakairanudan.

1. kinarigat iti biag
2. panagessem a rumang—ay ti biag
3. nababa unay nga agpang iti adal

1. Kinarigat ti panagbiag. Uray adda kidney no awan bagas? Uray awan iti kidney a maysa basta adda bagas? Dagitoy iti pakasumaan iti kapanunotan sakbay iti pannakaawis wenno dandanin panagwen iti ikakapet iti patadem. Ti 160 ribu ket maysan a dakkel a kinabaknang dayta kadagiti sangkasapulan sangkaapuyan wenno nababbaba pay nga agpang. Amangan no isu pay ket daytan a ti kadakkelan a maiggamanna iti unos ti panagbiagna. Iti punto ti pannakatingiting dagiti awis ken di pannakaawis, agtinnag no ‘ilako’ ti maysa a kidney, adda igatang ti bagas ket agbiag. Ket no saan nga ‘ilako’ awan iti igatang iti bagas. matay met a simumulagat. Awanen ngarud ti rason no di iti panangkidem iti panangikapet ti dakulap iti patadem. Survival is the name of the game. Nasaysayaat ti pannakigasanggasat ngem ti matay a simumulagat.

Ngem ti kuestion ket apay a dumteng daytoy a punto kadagiti marigrigat? Ngamin iti kinaawan iti political will a pannakidangadang turay iti kinakurapay ti rason. Awan dagiti nalawag nga annuroten. No adda man saan a nalawag no kasano ken asino dagiti agnumar.

Ti ketdi nalawag, sa laeng awiden a sallabayen dagiti nakurapay no pumudot ti tugaw. Aramaten a kas pangbaaw wenno pangadaw ti beggang tapno bumanglo manen iti panagtugaw. Nakurapay la ngaruden iti panagbiagda naibilangda pay laeng a kas nisnis. Maibilang daytoy a naalas aramid no diman isu iti kaalasan.

Hamak mang basahan,
Kung panahong ng eleksiyon
Mas mabango pa sa lotion,
Sa taong may ambisyon.
May panahon na kailangan
Ang suporta ng basahan
‘Pag nagbaga ang upuan
Walang pananggalang.

(Basahan, J. Agpalo, Jr)

Kasla peon koma iti maysa a pakaitarusanna. Nupay kasta, iti pannakaaramat iti kasasaadna, saan met ngarud a naitag-ay iti kasasaad no di ket mas lalo a naimamegda. Ket dayta a pannakaimameg ket iti nagresulta iti nakaro unayen a pannakasireut iti barikes ket dagiti dadduma awan payen a ti irutan abarikes ta awanen metten ti siket ta impesen. Ti dangadang ditoy ket ti panangsilpo iti anges isu a nasken iti ikakapet kadayta a patadem. Nasken dayta nakersang nga addang ta awanen iti pagpilian a sabali.

Idinto a makita kadagiti nakatugaw iti inda panagaapa kadagiti pidpidutenda iti rabaw ken sirok ti lamisaan, uray anniniwan la koma iti siit ket awan kadagiti awanan.

2. Panagessem a rumang-ay ti biag. Amin ket essemanna dayta a banag. No addaka iti baba kayat a talaga iti ngumato. Ket dagiti adda iti ngato kaykayatda pay nga amang met iti agpangato.

Kadagiti naireport a naglako kadagiti kidneyda, adda dagiti limtaw a rason no apay a kimpet iti patadem. Panagnegosio. Maysa a banag a nakaaw-awis dayta mil de mil a bayad. Kadagiti mayat a rumang-ay dayta a mil de mil ket nalawag a kitkitaen a puonan. Ti kinaadda iti puonan ket maysa nga agdadata iti iseserrek iti panangabaruanan. Ngem kadagiti naglako awan pay iti nalawag a resulta iti pannakagun-od iti dayta nga irarang-ay babaen itoy a panaglako iti kidney. Ngamin ti namnamaen a puonan ket naaramat met laeng iti panangpasubli ti napukaw a salun-at ti bagi. Ket kadagiti dadduma a napasnek, kinaawan ti ammo iti pasikutsikot iti negosio iti nangipababa met laeng iti sigud a kasasaad. isu ngarud a ti maikatlo a rason….

3. Nababa la unay ti agpang nga adal. Ta iti agdama a sistema ti edukasion, saanen a constitutional rights ti edukasion no di ket ad-addan a pribelehio. Pribelehio kadagiti addaan pagiskuelana

Kadagiti nakurapay saan a dumteng dayta a kalintegan kadakuada ta awan pay iti igatang iti bagasen addanto la ketdin pagenrolen?

Ti bottom line iti rason ket iti kinaawan iti sistema ti edukasion a maited a mismo kadagiti nakurapay. Kadagiti laeng makasideg iti kusina iti maugingan. Kadagiti dakulap dagiti babasaen iti pakakitaan dayta wenno kadagiti lapayag dagiti radio wenno telebision iti pakangngegan a kas addang iti tignay dagiti rumbeng nga agtignay. Ngem ti agdadata a kinapudno, dayta a tignay ket saan a mapasamak no awan iti badiet. Ngarud, ti punto itoy a punto ket gapu iti kinababa la unay ti adal dagiti awanan, saanda a maawatan ti kaipapanan iti inda panangilako iti kidneyda. Saanda a maawatan iti ibungana a saan a nasayaat kalpasan iti pasamak. Saanda a maawatan iti kinaaadda iti panagngangabit iti biag.

Iti sabali a punto, saan a met a mababalaw iti kinaawan dayta a pannakaawat agsipud iti sentro ti utek ket ti laonen ti buksit iti agdama ken ti ipalaonto manen iti kabagitanna. Ngarud itoy a punto ti saan a pannakawaat ket saan a naikkan iti importansia, ta dayta nga importansia ket dayta nadakamat nga immuna.

Kadagupan a sungbat kadagita a tallo a rason iti ikakapet iti patadem, nasken ngarud iti pannakaitadag iti solusion kadagita a naagapad.

1. Nasiken a programa a posible a solusion iti pannakaipangato iti agpang ti poverty line. Daydiay agpang nga agpangato a rumang-ay a saan ket nga agpangato nga agpang a kumaro pay iti kinakurapay. Ad-adu koma dagiti aramid ngem kadagiti waragawag laeng kadagiti annuroten wenno warawag laeng a mapaspasamaken idinto ta awan pay iti maysa a porsiento laeng iti papolasion dagiti awan iti nakatuon iti panagkuti.

Ti pananakaidanon a mismo kadagiti maseknan kadagiti basic needs wenno kangrunaan a kasapulan ket dakkel la unay nga addang. Ngem itoy nga addama a krisis a dipay masibbolen iti kinangato dagiti gagatangen nakarkaro la ket ngarud ti sasaaden ti biag. Nupay adda dagiti waragawag a tignay, saan a madlaw wenno saan a marikna ti epektona. Isu a kasapulan iti napaspasnek ken nasolsolido pay nga addang. Daydiay addang a sensirado a saan ket nga addang gapu laeng iti kinaadda iti bukod a pagimbagan.

2. Ti kadakkelan a porsiento kadagiti naglako, ket manipud kadagiti nakurapay a disso ti siudad, lalo iti Metro Manila. Kadagiti agnanaed dita a lugar ket manipud met laeng iti probinsia a nagpasiudad tapno makigasanggasat. Ti dakkel a rason dita ket ti trabaho. Kabayatan iti kinaadda dagiti permenente ken 3-6 a bulan a trabaho kadagiti siudad, nabaybay-an met iti pannakaadda iti kaparisna nga ingpen kadagiti rural areas. Saan a dimmanon idiay away dayta maulit-ulit a kinaadda ken kinaadu iti trabaho. Iti siudad laeng ti yan dagita a diaya. Iti dayta a punto, dagiti adda iti away, napan ken nagdudupudopda iti siudad. Ngem saan a nagmata dagita nga arapaapda. Nagangaynna, ad-adda la ket ngarud a kimmaro ti sasaadenda iti biag. Ta asino aya iti saan a mangayat iti irarang-ay. Lalo no dagita a waragawag iti kinaadu iti trabaho ket maysa laeng a nakaay-ayo a waragawag no diman allilaw a kas kalasag kadagiti maibarsak a nalungsot a kamatis wenno panangpabanglo iti tugaw nga agal-alingasaw. Ngarud, ad-adu koma trabaho para kadagiti maseknan nga adda iti tukot ti pilid a saan laeng a mapili dagiti makunkuna nga ikkan iti importansia ket mangipaayan iti tulong. Adda koma met ti bagi dagiti adda iti tukot a nakakukot. Adda koma met ti madilamutan dagiti awan. Ket tapno agmata dayta a banag nasken a dagiti mismo a maseknan iti makaawat kadayta a serbisio a saan ket a maidalan pay iti pinnolitakaan. Saan a kasapulan iti pinnolitikaan itoy a gundaway.

3. Baliwan ti sistema ti panangipatungpal ti panangiyawat kadagiti umili ti maikanatad nga edukasyon. Saan a dumanon kadagiti mismo a maseknan ti maipatpatungpal a sistema iti agdama. Isu nga adu latta dagiti saan a makaadal gapu itoy a sistema. Nasken ti kongreto a sistema a saan a pulos a maarang. Nupay adda ti makunkuna nga ayuda iti edukasion kadagiti nakurapay wenno subsidy saan a nagdiretso iti ima dagiti agsapulan no di ket naarang ken naawid iti sabali a direksion. Dayta lima ribu a subsidia iti tunggal estudiante ket saan pay ket ngata nga ammo ti kaaduan. Adda dayta a tinawenma naibadiet iti edukasyon ngem saan nga iti ima dagiti agsapulan iti nakatnaganna no di ket nagpatingga laeng kadagiti agipatpatungpal nga agiinnuna a mapan mangsisip iti pundo. Sukatan koma ti sistema iti kongreto a sistema a dumanon a mismo ti ayuda kadagiti agkasapulan.

Dagiti rason no apay a kaay-ayo dagiti gangganaet iti umay agpa-kidney transplant iti Pinas.

1. nababa ti bayad
2. nalaka a makasarak iti isukat
3. nalaka a sapulen ti doctor
4. live donor

1. Nababa a bayad. Manipud iti 20 mil agingga iti 160 a ribu. Kadagiti gangganaet a nangato ti balor ti kuartada, sensilio laeng dayta kadakuada. Dayta ti dakkel a rason no apay nga adu dagiti gangganaet ngna um-umay iti Pinas tapno laeng maaddaanda iti sukat ti dadael a batoda.

Ti kidney transplant ket nangrugi pay laeng idi 1970’s iti Pinas. Adda daytoy a pasamak iti nalimed laeng tignay. Nalimed laeng iti mapaspasamak a transaksion ta maiparit la ket ngarud daytoy iti alagaden ti World Health Organization Principles on Human Transplant Guidelines. Saan a mabalin nga aramaten a komesio wenno maiwaragawag iti pannakaipagnana gapu iti seguridad a rason kadagiti amin maseknan.

Kas mabasa iti alagaden ti WHO, maiparit ti commercial transaction maipapan iti organ transplant. Mabasa daytoy manipud iti Guiding Principles 5 to 8. Iti legal dayta. Ngem iti sistema iti underground, saan a mapasamak dayta. Awan dayta a prinsipio kadagiti nalimed nga aramid.

2. Nalaka a makasarak iti isukat. Isu a nalimed laeng ti transaksion. Saan a makagteng wenno dumanon iti agrebbeng itoy a banag. Nupay adda dagiti situsion a dumanon kadagiti agrebbeng itoy a banag, awan iti aksion ta kasapulanda iti nalawag a pammaneknek sakbay iti panagtignay. Ngem kadagiti nalimed a transaksion, makitam kadi ti nalawag nga ebidensia? Ngem iti mismo a lubong dagiti nagilako ken agilaklako, nagbalinen a negosio daytoy. Iti pagilian, nalaka laeng iti gumatang. Ta adu iti sources dagiti middle man itoy. Middle man, wen, saan a direkta a dagiti doctor iti pagtaudan dagiti kidney no di ket adda ti third party a mairaman. Isuda dagitoy dagiti agkalap kadagiti donor wenno agilako kadagiti kidneyda. Adda pay ti allegasion a panagkidnap a pakaaramatan iti transaksion. Sadino kadi ti napanan dagiti nagpukaw nga agingga ita ket dipay nasapulan?

Ngarud ti proseso, kastoy, manipud iti donor wenno agilako, sa middleman, ti doctor santo makadanon iti umawat wenno recipient. Nupay kasta base iti report, dagiti figure nga immuna a nadakamat ket dagiti laeng pinansial a maawat ti donor, sabali pay iti mapan iti middle man, ti doctor. Ket kadagiti dadduma, a kas iti naagapad, agsipud ta nababa ti adalna, nalaka laeng nga allilawen dagiti middleman. Bayadanada iti ababa (20 mil) ti donor wenno nangatngato. Kadagiti kurap a middleman nalaklakan iti mangaramid iti limed a krimen ngem iti agbirok iti pay iti donor. Kindaping.

3. Nalaka a sapulen ti doctor. Kas sagudayen met laeng kadagiti naiwaragawag a report, addaan met dagiti doctor iti kabukbukodanda a middleman. Wen a, alangan met nga isuda pay laeng iti agbirok. Isu a kasapulan kadagiti patudonenda.

Iti rigatna, kadagiti surgeon a mangipapaay iti transplant iti Pinas ket 21 laeng iti bilangda ngem ti operasion ket iti underground ket ad-adu nga amang ti bilangda ngem kadagitoy otorisado. Banag a saan a nasayaat a seniales dagiti iti komunidad medical. Lalo iti ballasiw taaw ta amangan no ibagada manen a dagiti doctor iti Pinas ket manipud kadagiti diploma-mill.

4. Live donor ti pagtaudan ti kidney. Saan a cadaveric. Cadaveric kunada no daytoy ket nagtaud iti bangkay wenno natay a tao. Ngem daytoy a pagtaudan ket basbassit nga amang ti tiansa iti panagbiag ti pasiente ngem ti live donor.

Agtignay koma ti gobierno a mangregulet iti mapaspasamak sakbay a tumaud iti nakana nga indulto. Agtignay koma ti gobierno a mangsolbar ti kinakurapay tapno awanen iti aglako iti kidney. Ti taudan ti kinakurapay ket ti kinaadu ti papolasion. Adda koma aksion ti gibierno maipapan itoy.

Ngarud, saan koma nga agpatingga iti ngiwat dagiti addang a ken maitutop a kasapulan a manglapped kadagiti parikut ti gimong. ##

No comments: