Saturday, June 07, 2008

Lagipentayo ni Santiago Fonacier





10 a tinedier, 10 nga agtawen iti 20-30, 10 nga agedad iti 40-60, ken pito nga agedad iti 61 agpangato iti nagdamdamagak maipapan ken ni Sen. Santiago Fonacier. Awan pay iti sangapulo a makaam-ammo kenkuana. Kadagitoy a makaammao, nataenganen, ken kas iti namnamaek, manipud dagitoy wenno nagtaudda manipud iti Ilocos Norte ken kameng ti Iglesia Filipina Independiente (IFI). Adda pay panagduadua dagiti dadduma ta manglangitda pay nga umuna sadanto agtimek. Itoy a pagteng, kasla kayatko a patien, a nalaokan met iti “anglit” ti agpepengnget relihion iti pannakaited koma iti pakalaglagipan itoy naindaklan nga Ilokano. Ti kangatoan a respeto ket maikawes koma kenkuana, saan laeng nga iti politika a nagpayagpaganna no dipay ket iti literatura. Mannurat ni Fonacier ket rumbeng laeng a maited kenkuana ti pammadayaw nga agtaud kadagiti nadumaduma nga award giving body ti Ilocano Lit.

Kas mannurat, nasken nga ammmoentayo no asino ni Senador Santiago Fonacier. Ta ngamin isu ti maysa kadagiti nangpabileg iti kinaadda ti Literatura Ilokana ken nangiyabay ti literatura ni saluyot kadagiti amin a literatura iti pagilian. Nupay idi panawenna(da) commonwealth era, rumusrusing pay laeng (wenno manen) ti Ilocano Lit kalpasan nga imbaddebaddek dagiti Kastila ken pinugipogda amin a rukbosna. Ultimo bukod nga alpabeto ket nairaman a dinelubio dagiti kolonista. Ngem itoy a panagrusing, saan a nagpaudi ni Fonacier a nangibayog ti literatura ti kabukbukodanna a dila. Nupay saan a naurnos dagiti binatog ti literatura idi panawenna (da), ti nasken ket adda dayta a pammaneknek a saan a naudi ni Ilokano. Kas iti proponente idi ti maysa pay a nalaing nga Ilokano a mannurat, ni Camilo Osias ti La Union, ken nadakamat ken nagsasaritaan iti GF Convention idiay Suso Beach idi ngalay ti 1980’s, awan koman iti pinnapilit ti “NGA” ken “A” ta “NGA aminen. Ngem di met ngarud mabalin. Isu naaddaan iti pannakaurnos dagiti binatog iti Ilocano Writings.

Asino aya ni Senador Santiago Fonacier?

Iti politika.

Maysa kadagiti kasiriban a political figure idi commonwealth era. Isu a natural a manmanon iti makaam-ammo kenkuana malaksid kadagiti kameng iti IFI. Imbagianna ti Ilocos Norte idi 1st Philippine National Assembly. Iti First District iti Philippine Senate, kaduana a nangibagi iti senado ni Don Belong wenno Isabelo de los Reyes. Imbagianda ti Abra, Batanes, Cagayan Valley , Ilocos Sur, Ilocos Norte and Isabela. Isuda a dua iti responsibilidad iti panagbalin nga ili dagiti kaaduan nga il-ili iti Kailokoan.

Idi maul-ulaw ni Pres. Manuel Quezon iti saan a panagkikinnaawatan dagiti umili maipapan iti lenguahe, napanunot ti presidente a mangbukel iti Surian ng Wikang Pambansa, nga isu itan ti Komisyon ng Wikang Filipino.

Ni Senador Santiago A. Fonacier iti nangibagi iti sibubukel nga Ilokano. Dagitoy ti kadua ni Fonacier iti kaunaan a Surian nga Wikang Pambansa: Jaime C. de Veyra, (SamareƱo-Bisaya), pangulo; Cecilio Lopez (Tagalog), sekretario; dagiti kameng ti hunta: Felix Salas Rodriguez (Hiligaynon-Bisaya), Santiago A. Fonacier (Ilokano), Casimiro F. Perfecto (Bikol), Isidro Abad (Sugbuanon-Bisaya), Jose I. Zulueta (Pangalatok), ken Hadjii Beeto (wenno Butu kadagiti dadduma a sinurat a nasagangko, Muslim, a nangibagi kadagiti minorya).

Dagitoy a nangbukel iti Surian iti nangadal iti pannakaadda iti agdama a nailian a lenguahe, ti Filipino. (Itinto sumaruno a sinurat nga ilawlawagko ti namay-anda a nagpili.)

Nalalatak dagiti Ilokano a politiko idi commonwealth era ken post commonwealth, ket pasig amin a mannurat dagitoy nga agkakadayaw nga Ilokano a politiko a kadua ni Fonacier. Isuda man dagitoy dagiti kaduana: Isabelo de Los Reyes (IS ken maibilang isu ti ama dagiti obrero); Alejo Mabanag (LU), Camilo Osias (LU) (kameng ti pannakaputar iti 1935 Constitution), Quintin Paredez (Abra), Prospero Sanidad (IS) ken Elpidio Quirino (IS).

Ni Fonacier a kas mannurat.

Ne, ket mannurat gayam! Kuna man dagiti padatayo a mannurat idi imbagak daytoy. Isuna iti nangipatarus iti Iluko bersion ti Noli Me Tangere ken El Filibusterismo. Ti kopia ti Iluko bersion a Noli Me Tangere ket ti “Di Nak Sagiden.” Agpateg iti PhP 150.00 iti website sale ti www.amason.com. Darana iti mannurat. Pinanawanna ti panagisuro iti eskuelaan ket nagsurat ken editor, ti La Lucha a nagpaut iti uppat a pulo a tawen sipud idi 1900’s, La Democracia, ken El Grito del Pueblo.

Itoy a pannakaselebrar ti maika-100 a tawen ti Unibersidad ti Pilipinas, malagip latta met ni Fonacier, a kas naidaklan nga Ilokano a nagakem a kas kameng iti board of regents iti eskuelaan. Natayab ti naganna idi panawenna, saan laeng nga iti uneg ti pagilian no dipay ket iti ballasiw taaw a kas kameng kadagiti Independence mission.

Seminarista ni Fonacier. Naordinan a padi ti IFI idi 1902 iti edadna a 17. Isu iti nangsukat ken ni Gregorio Aglipay a kas obispo ti IFI. Iti panangidaulona, ad-adda a rimmangpaya ti IFI iti sangkapagilian, ket inawisna dagiti kangrunaan a pigura ti pagilian kadagidi panawen a nangkontra kadagiti Kastila ken ti Katolika nga agsarita iti IFI, a kas kada, Aurelio Tolentino, Juan Matapang ken dadduma pay. Ni Tolentino ti maysa kadagiti kapingeten a nangilablaban iti kalintegan ni Pinoy idi panawen ti Kastila (kadua ni Bonifacio) ken idi panawen ti Amerikano. Ti IFI ket simmina iti Katolika gapu iti saan a patas a trato ken karbengan ni Pinoy kadagiti Kastila.

Naiyanak ni Fonacier idi Mayo 21, 1885 sadiay Laoag, Ilocos Norte. Natay iti edadna a 92 idi Disiembre 8, 1977.

Lagipentayo koma met ti kinaadda iti naindaklan nga Ilokano a nangibayog ti puli. Wen, ni Ilokano, a kas banuar. Kas maysa a mannurat, ipaaymi daytoy a sinurat para iti maingel a banuar… ##

2 comments:

Anonymous said...

maysaak met gayam kadagiti adda kaw-kawaw ti utekna nag ilocano! ti ammok adun ti ammok kadagiti mamasirib ken bannuar nga ilocano ngem palso gayam a panangipato! ita laeng nga naamuak ti maysa kadagiti maipagtangsittayo nga ilocano...dita yuyeng ti pagin-ina-naam apo Santiago, iligsayko ti kallugongko!

salamat kabayan, JIm!

Ka Iddo said...

agyamanak met iti isasarungkarmo, kailian!