Thursday, June 26, 2008

ILOCANO EPIC (part 2)

Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D. (part 2)


TI DONYA ANNAGUD

Adtoy ngarud nga intay siripen ti maikadua nga epiko, ti Donya Annagud.

Naipablaak daytoy iti “Perceptions of Alien Intrussion in Bakun-Amburayan River Valley Oral Literature” a sinurat met laeng ni Dr. Hornedo ken naipablaak iti St. Louis University Research Journal, Volume XIX, Number 2, December 1988.

Ngem ti reference nga inaramattayo a nagsurat ket saan a dayta edited text wenno dayta naipablaak dita journal no di ket ti orihinal a manuskrito a sinurat ni Dr. Hornedo. No orihinal a manuskrito no kunatayo, daydiay manuskrito nga insubmitarna (Dr. Hornedo) iti editor ti journal, (daydi) Prof. Felino Lorente.

Kasano iti pannakaaddana kaniak ti orihinal a manuskrito a naisurat iti makinilia iti newsprint? Nalabit a daytoy ti masaludsodmo, kailian. Kastoy nay: idi siak ti copy writer, scriptwriter iti DZWT idi pakauna ti 1990’s, mapanak agpapirma ken ni Fr. Gaden (VP ti SLU ken ti hospital) iti voucher iti kinsenas ken katapusan a kas sueldok. Padagasennak latta met iti opisinana ni (daydi) Profesor Felino tapno agsasarita/agistoria ken kaduami ti assistantna nga isun iti simmukat kenkuana nga editor itan ken curator ti SLU museum, ni Ike Picpican. Mannurat met iti Ilokano ni Prof. Felino. Komentarista. Intedna kaniak daytoy nga orihinal a manuskrito ni Dr. Hornedo kalpasan a nabasana iti BANNAWAG ti salaysayko maipapan iti Bag-o. Kas iti immuna kinopiak as is a pannakaisuratna. Saanko nga inedit tapno mapreserba ti kinaorihinalna ti epiko.


DONYA ANNAGUD

Ay, maistoryak man ngarud
Ni Donya Annagud nga agbaboy ti putot
Nga sangagpa kan ti subbok
Sangaanep kan ti bukot.

Nagdidinnamag ngarud
Ni babae nga Annagud nga agili idiay Rimos.
Nadamag met ni Igorot
Nga agili idiay Bontoc
Ta baboy ni Annagud
Gapu’t mabirok na ti dilos
Ta pailado la ngarud
Asawana nga kaingungot.

Kinunana’t nagpanunot
Ni lalaki nga Igorot,
Ala asawaak a naanus
Nga kalinglingay ko kaingungot
Nga kaid-iddak pay no intan maturog.

Indak man la ipalubos
Ta innak man idiay laud
Ta innak paneknekan ni putot
No tagilako ket ngarud.
Ket inewenan na pay ngarud
Ngem agdardaraskan kunan baketna
Piman ket pinanpanunotna.

Ket daydi Igorot piman
Di kad’ simmalog
Pasaray tumaray, pasaray kan sumaytok
Ta kasta’ta pannagna ti Igorot
Piman aya nga sumalog.

Idi dumanon ngay idiay Inmayos
Nasarakanna ni Lakay Sagud
Aya nga manglanlanut,
Ti lanot ti bagbagotot
Nga inna kan paggalot
Piman aya iti abolog
Nga pangipopokannat’ manok.

Ket kunana diay Igorot,
Diak makabasol, atanod
Biangko man toy sumaludsod
No ania ti dalan nga agpalaud
Nga apan idiay ili ti Rimos
Kinuna di Igorot,
Piman aya ken ni Lakay Sagud.
Imbaga met ni Lakay Sagud
Nga surotenna tay agpalaud.
Ket laud met nga laud piman daydi Igorot,
Nasarakanna kan pay ni Lakay Cuanso nga bukatot
Nga nagkalalaw ti manok
Ken agguyguyod iti aso
Nga naggapu gayam idiay barrio ti Rimos
Nga in gayam nagbirbirok ti aso ken manok.

Kinuna manen ni Igorot,
Apay diak makabasol, atanod,
Biangko man la toy agsaludsod
Ta apay nagkalalawka iti manok,
Adda pay asom nga maguyguyod.

Isu ngad’d ti naggapuak, atanod,
Innak nagbirbirok ti aso ken manok
Ta isu iti paisangbok
Kinuna kan ni Lakay Cuanso nga bukatot.

Adinno, aya, atanod, ti dalan nga agpalaud
Kuna kan daydi Igorot;
Kuna kan met ni Lakay Cuanso nga bukatot,
Aglaud ka nga aglaud,
Makitamto dagitay nagbibinnatog
Nga nain-intar nga niyog.

Masarakamto daydiay ubbog,
Kuna ni Lakay Cuanso nga bukatot,
Di kad’ laud kan la nga laud
Diay lalaki nga Igorot.

Idi dumanon idiay ubbog,
Adda met gayam ni Donya Annagud,
Ket agsabetda pay ngarud
Ngem di met am-ammo ni Igorot
Gayam nga isu ni Donya Annagud.

Ket kuna daydi Igorot,
Diak makabasol, atanud,
Biangko man la toy agsaludsod
No adinnot’ dalan nga agpalaud
Nga apan idiay ili diay Rimos

Nga ayan ni Donya Annagud
Akin-baboy kan ti putot
Nga kas kan la bantay nga turod
Nga sangaanep kan diay bukot,
Sangaagpa kan diay subbok
Kunan daydi Igorot.

Kuna met ni Donya Annagud
Ta saanda nga agin-innammo ngarud
No isu ti gandatmo, atanod,
Inta man ngarud agkuyog.

Nagkuyogda di Igorot
Idi dumanonda idiay Rimos,
Inturong na met nga imbatog
Nga “Ala, siripem man idiay sirok.”

Siripen di Igorot
Adda met gayam diay baboy nga putot,
Adda ‘diay nga aglukluk-ob
Kuna kan di Igorot,
Diak makabasol, atanod,
Biangko man toy sumaludsod
No manot’ bayad ni putot.

Simmungbat ni babae Donya Annagud,
No dayta balor ni putot ti inka masaludsod
Irugi tad’ ta mukod agingga na idiay subbok
Ket kada bilang ti dutdot ket maysa nga pisos.

Ket kuna kan di Igorot
Biang na tay nagpanunot
Ala agurayka, atanod,
Ta sumubliak pay idiay barriok
Ta bareng no adda maitutop
Idiay inur-urnongko nga lagbok.

Kuna kan met ni Donya Annagud
Idi masibet daydi Igorot,
Apay maalanan sa ket datoy baboyko nga putot.
Kunkunana ngarud
Ket in metten nagbilbilin ni Annagud.

Kunanat’ nagsao ni Annagud,
O, baboyko nga putot,
Sumublinto ni Igorot
Ta mabayadannan sa ket dayta dutdot,
Daytoy ti bilin ko ngarud:

No umayto ni Igorot,
Umaydaka bayadan O, putot;
Siguro ta adayo pay ngarud
Idiay ili ti Bontoc,
Maunayandanto ti bannog,
Mabalin nga didanto makaturog,
Kunkuna ni Donya Annagud.

Siimemto, wen, diay Igorot
Nga siguro ipandakanto idiay sirok
Ta apandakanto igalot
Ket umulinto diay Igorot,
Lugarnanto ti makaturog,
Kinuna ni Donya Annagud
Idiay baboyna nga putot.

Idi saan a nagbayag nakaawiden daydi Igorot;
Kuna ni asawana nga naanus
Nga aya kaingungot iti uray ania nga parikut
Ania ngay kinunana piman,
Ania ngay ti napanam
Ta apay a nabayagka met gayam,
Apay adayo aya ti napanam?

Adayo pay nagrud aya nga barrio
Ngem isu daytoy insublik daytoy panunotko
Ta kayatko nga umay iyammo
Kenka a baketko.

Ket dakkel nga panagyaman
Kunana piman ni asawanan
Ta dagus ngad’ nga maammuan
Dayta nga napanam.

Kitaem man, baketko,
Di inur-ornongmo nga lagbo
Bareng no maipag-isu
Ta kuna ni Donya Annagud
Irugimi kan idiay mukod
Ti agbilang iti dutdot
Agingga kan idiay subbok
Pisos ken pisos, pisos.

Ay ket idi makitan di Igorot
Kinuenta diay pay ngarud
Ti kuarta nga sinupsupot
Bale pay la diay kinuribot.

Kuna kan diay Igorot
Saanko mannongan nga isalog
Mangalaak iti kargaderos
Nangala ti dua a nangawit iti kuarta
Sabali ti kinurkuribotda
Sabali pay diay sinupsupotda.

Idi ngay ta sumalogda
Idiay barrio ti Rimos
Ay dagus nga adda met ni Annagud
Gayam agpanpanunot.

Kinunana kan di Igorot,
Addaakon, atanod,
Ta umayko man matalun-od
Adda dagitoy kargaderos,
Kinuna kan di Igorot,
Ala kitaenta ngarud
Met laeng no maitutop.

Ay ket rinibu, ginasut-gasut
Ti awit ti dua a kargaderos
Nga kuarta nga kinurkuribot,
Bale pay la diay sinupsupot.

Idi agkuenta da ngarud
Ay agsobraanen iti dua gasut
Di kad sagtunggal gasut
Ti tangdan diay dua nga kargaderos.

Ay ket idi kano ngarud a naginnawatdan
Ken Donya Annagud,
Kuna kan ni Donya Annagud
Nga aguray ka, atanod,
Ta ipanko pay toy binugbog,
Ta adda ti ipigsa ni putot
Gayam nga sumang-at diay Bontoc.

A, ta kasasaona piman
Ta baboyna ta palubosannan
Iti met kinunana,”O, bilbilinenka, putot,
Imbagak manen ngem isurotko nga ipaannugot
Ta no dumanonkanto idiay Bontoc
Dagusemto, wen, ti gumarot,
Agtaroskanto ditoy sirok
Ta agbalinkanto nga alsong nga lussok.

Ay, di baboy nga putot
Inna met piman pinampanunot
Di kad inuggudan di Igorot
Piman aya ni putot.

Insang-atdan idiay Bontoc,
Naala da pay ngarud;
Diak ammo no mano nga orasda
Nga nagsang-at diay Bantay Panoktok
Aginggana’t idiay Bontoc.

Naunayanda met ti bannog,
Kasta met iti turog
Idi dumanonda idiay Bontoc.
Kuna met ni Igorot, “Ala agurayka nga putot
Ta innak ipapudot
Tay kanem nga binubog.”
Kinunan di Igorot idi ipanna ibaud
Impan idiay sirok nga naabulog
Iti tinalaksan nga kayo ngarud.

Ay, ket daydi Igorot insaangna pay ngarud
Gayam aya di binugbog
Ta kalalaingannanto nagrud man a nga pumudot
Inyedda na met nga inturog
Gayam daydi Igorot
Dakes ngay ta agurok
Ta naunayan nga’d ti bannog
Dikad’ tatta a ket naturog.

Dengdenggen ni putot,
Isu ti bilin ni Annagud,
Dinagusna met ti gimmarut
Ket ti inalupingping nga barot
Nga nangibaud ni Igorot.
Idi naminsan la nga nagdugos
Nagkatlo nga kapugsot
Di inalupingping nga barot
Sananto sinawang-sawang daydi abulog
Nga tinalaksan pay ngarud.

Idi ngay ta makapuot, di lalaki nga Igorot
“Sus, naunaayak sa ti bannog
Iyulogkon ti binugbog, kuna daydi Igorot
Idi iyulogna ngay di binugbog
Ket siniripna idiay sirok
Awan metten ni baboy nga putot.

Hay, nagdanag pay ngarud
Ni lalaki nga Igorot
“Asus, sus,” Kinunkunana ngarud,
Kailala ka’d pay diay naur-urnong nga lagbok.

Ania aya ti remediok
Yantangay ta addsa met asok nga pugot
Ta innak man la paisurot
Ta bareng ket no naisagud,
Kunkunan di Igorot.

Alaenna di asona nga pugot,
Itaboy-taboyna idiay ayan ti bakir
Nga interot’ samekna nga kullot-kullot
Di pay masuksok ti alibot
Di pay makayabkaban ti lamok
Ngem ali laeng ti pamsaakan
Di asona a pugot.

Awan met ti maikuyog
Ken baboy na nga putot.
Ay, ket agdanagen ngarud
Ni lalaki nga Igorot.

Ania ngata ti remediok?
Innak sa ket idiay laud
Amangan no nagtartarus
Kunan daydi Igorot.

Ala, idi kuan ket simmalog,
Napan idiay ili ti Rimos,
Napan met la nga dagdagus
Idiay balay ni Donya Annagud.

Idi dumanon di Igorot,
Kinunkunana ngarud,
Addaak manen, atanod,
Ta awanen a, ni putot.
Siak ngata ti nagerrado
Ta siak ti nakaliway ngarud
Ay dagus met nga gimmarut,
Isu nga immayak manen, Atanod,
Ta amangan no nagtarus ditoy aya sirok.

Kuna met ni Donya Annagud,
Ala isiripmo laeng, atanod,
Ta awan met nakitak nga simmalog.
Isirip la dita sirok
Ta no immay ditoy laud
Siguro adda dita sirok.

Siripen ngay ni Igorot,
Alsong met nga lussok
Ti agtultulid idiay sirok.

Umilika man, atanod,
Kuna ni Donya Annagud
Nga ingatngatona pay ngarud,
Kitaem man ketdi, atanod,
Daytoy napudaw nga luppok.

Ay, ket daydi Igorot,
Naay-ayo ngarud,
Ingngatona met nga ingngato ngarud,
Daydi pandiling ni Annagud.
Hay, bay-am ketdin ni putot.
Ipadasta, atanod,
Kinunkuna ni Donya Annagud;
Ay ket sinakayanna ngarud
Ni babae Donya Annagud.
Sudsod met nga sudsod.
Ay ket ni Donya Annagud,
Kunkunana ngarud, ay agsinatan, atanod
Ta apay mabegbegen toy alipuyok
Ta dayta aya batbatlog,
Ay sus, agbutuanton daytoy alipuyok
Ta danog met nga danog.

Saanak nga makarurod,
Naayot gayam ni Igorot.
Alaem laeng ni putot
Ta adda met dita sirok
Adda dita nga aglukluk-ob.

Idi siripen daydi Igorot
Adda met nga agpaysu ni putot
Nagbalin met la nga baboy a putot
Daydi alsong nga lussok.

Ala, innalanan ti baboyna
Piman ket insangpetna
Dika di ket inaramidda
Ti ugali ti inuuna.

Isu nga imbagada
Ania ti makabael ngata
Ngamin aya nga mangibaga
Ti ugali idi inuuna.

Inkay alaen ni Canuto
Ta isu ti makaammo,
Nalaing pay ti sapsapo.
Daydiay ti nagpatingaanna
Daydiay nga sarsarita.

------------------------------------------------------------------------------------------
KOMETARIO KEN PANIRIGAN
Ti trade connection iti nagbaetan ti highlanders ken lowlanders ti naipakita ditoy nga epiko. Daytoy a relasion ket napintek la unay. Addan daytoy a relasion uray pay idi un-unana a panawen gayam.

Adda laeng sangkabassit a boldiakisna ti epiko ngem nagmayat man iti panangibagana ta saan unay a nakaro. Maysa a makapakatawa ketdi iti panagramanko iti panangiparangna.

Dayta alsong a lussok, kaniak a biang ket metapora para iti saan a nadalus a babai. Lussok ngarud. No lussok referring to as nakittaban a mansanas with matching giggling igges winkling you kano met a, nga umis-isem. Ti alsong ket gagangay a metapora ni Ilokano iti aramid a sexual. Ket no nayunan pay iti sabali a karakteristik ti alsong, butbot, kayatna a sawen, awan iti mamaayna, ta butbot wenno awan ti importansia kenkuana nga ipaay.

Iti sabali a punto, no amirisen a nalaing, adda ti makunkuna nga exploitation a napasamak iti epiko. Dagitoy man dagiti sumagmamano a puntos a masirip:
1) Nabakbaknang ni highlander, ta sinaksako ken sinupsupot ti kuartana
2) Nupay donya ni lowlander Annagud, ti laeng karismana ken kinapintasna ken ti tarakenna a baboy ti gamengna.
3) Kas mailadawan, inaramat ti donia ti kinapintasna tapno maikutanna ken madiktaranna ni Igorot, iti man punto iti panaggiginnatang (business and trade) ken inaramatna ti pintasna tapno madiktaranna ti panunot ti highlander (iti punto a pinaulina ni highlander tapno agnaigda.) Ket sumursurot lattan ti highlander Igorot iti pagayatan ni lowlander Annagud.

Iti punto wenno iti pudno a biag, the lowlanders exploited the highlanders’ wealth.

Ti karakter a Donya Annagud ket nalabit a saan a patneng nga Ilokana. Ta ni Ilokana ket naemma. Nalabit a ni Annagud ket adda laok ti dara wenno maysa a kaputotan ti Kastilaloy ta maysa la ngarud a doya. Wennno maysa a Kastila, kunam pay ketdin a. Ta awan met ti donya ket a patneng nga Ilokana.

No ibasar kadagiti historia, dagiti Kastila, (nga ibagi ni Donya Annagud) ti kaunaan nga exploiter ti kinabaknang ni Igorot (nga ibagian ti bidatayo a lalaki). Agingga kadagitoy nga aldaw, dagiti pay laeng gangganaet ti exploiters iti Cordillera lalo dagiti minasan a kukua dagiti ganggannaet. Dagiti gangganaet a minasan a pagbalinenda mettem a sungkaan dagiti kalboenda a bambantay.

Ngem ti kangrunaan itoy nga epiko, ti raconteur wenno ni Lakay Canuto Bayang, kunana kadagiti Bontoc wenno ti bida a lalaki, Igorot. In this phrase, I assume that the Bag-o acclamation that they (Bag-os) are Igorot is remote idea. Dakami nga Igorot, kuna koma ni apo Canuto, no ibilangna ti bagina ken kapulina nga Igorot dagiti Bag-o. So therefore, the Bag-os, really, are the forgotten hillstribe of Northern Luzon. Why Northern Luzon? Ket no adda pay Bag-o iti Badoc, Pinili, Adams, Nueva Era, Solsona iti Ilocos Norte. Ni Apo Pacita Saludes, mabasa iti librona a pakasaritaan ti Badoc-Pinili a dagiti kaunaan a nagnaed kadagita nga ili wenno original settlers ket dagiti Bago. My good friend, Dr. Morr Pungayan, Ibaloi ace linguist and historian, iti naminsan insuratna iti kolumna nga “Ethnos Ibaloi” iti weekly Baguio Midland Courier ti kinaada dagiti Bago iti ili ti Adams, Nueva Era iti Ilocos Norte.

Intay ngarud taldiapan ti sabali pay nga epic.

TI DAGDAGIMUYO.

TI BALABALA:
Mannalon ni Dagdagimuyo. Mais kada karabasa dagiti mulana. Agnanaed iti purokda, ngem adda met a, ti pakarsona iti kalapoganna, a pagturoganna, paginanaanna no kasdiay a mabannog met iti ubrana kadagiti mulana. Iti asideg kadayta a kalapoganna, nagadu dagiti sunggo nga agtakaw kadagiti bunga dagiti mulana. Kustonay a, ti pamsakan dagiti sunggo kadagiti mulana no makalikod ni Dagdagimuyo.

Iti maysa nga aldaw, nga agid-idda ken agin-inana iti pakarsona ni Dagdagimuyo, rimmaut manen dagiti sunggo. Idi nakita dagiti sunggo a nakailad ni Dagdagimuyo a saan nga aggunggunay, nagpipinnapilit pay dagiti sunggo no natayen wenno sibibiag ni Dagdagimuyo. Tapno awan iti adu a riri, nasken a mapaneknekan no natay ni Dagdagimuyo wenno saan. Nangipabeggang ngarud dagiti sunggo iti landok, sadanto intudok iti purriit ni Dagdagimuyo. Kuna dagiti sunggo, no aggunay, sibibiag. No saan, natayen.

Ngem dengdenggen ni Dagdagimuyo dagiti pagdedebatean dagiti sunggo. Ket inkeddeng ni Dagdagimuyo iti saan nga agkuti uray no tudoktudokenda iti bumegbeggang a landok ti purriitna. Tapno ipagarupen a, dagiti sunggo, a natayen isuna.

Idi napnek dagiti sunggo a saan a nagkuti ni Dagdagimuyo, ipatodan a, a natayen daytoy. Pinagpiestaanen dagiti sunggo dagiti mula ni Dagdagimuyo a mais ken karabasa. Ngem nasikap dagiti sunggo, kunam sa! Saan laeng a nasikap no di ket siguristada pay. Adda ti maysa a sunggo a nagbati a nagbantay ken Dagdagimuyo ta amangan kano no agungar.

Idi nakapanaw dagiti sunggo, timmakder a dagus ni Dagdagimuyo, kinemmegna ti sunggo a nagbati ken para bantay. Pinagpudnona daytoy no sadino iti pagiduldulinan dagiti sunggo kadagiti kinabaknangda. Nagpudno met ti sunggo. Impatuldona no dinno ti pagiduldulinanda (dagiti sunggo) kadagiti kinabaknangda. Makapungtot metten ni Dagdagimuyo, pinatayna ketdi ti sunggo kalpasan a naalana ti kinabaknang dagiti sunggo.

Idi nadiskubre dagiti sungo ti natay a kaduada, nagtutulag dagitoy nga ibalesda met a, ti kapulida. Rinaut ngarud dagiti sunggo ni Dagdagimuyo, iti mismo a purok.

Ngem saan a nagpadlaw iti rurod ken gurana ni Dagdagimuyo kadagiti rimmaut a sunggo. Imbagana ketdi a, a dagitoy a sunggo ket umulida iti balayna tapno agiinumda ketdi iti arak. Sunggo la ti sunggo a. Kinayatda met ti arak. Ali, binartek a binartek ida ni Dagdagimuyo. Dida payen a makabangon iti baretekdan dagiti sungo ket inturogda lattan a, iti bartekda iti balay ni Dagdagimuyo.

Daytoy met ti inur-uray ni Dagdagimuyo a gundaway. Pinuoranna met ti balayna. Pinalawlawanna a ti apuy ti balay. Nakset dagiti bartek a sunggo!

Ngem adda ti maysa a nakalasat a nagkulimbitin iti nangato a di naabut ti apuy. Umap-apuyen ti pungot ni Dagdagimuyo. Pinanggepna met a patayen ti kakaisuna a sunggo a dipay nakset. Ngem dimteng met piman ti asi ni Dagdagimuyo, idi nakitana a masikog gayam ti sunggo. Isu nga ti inaramid ni Dagdagimuyo ket binay-anna laeng ti sunggo nga aglibas.

Ket kuna ti epiko iti udina, dayta kano ti rason ken gapuna nga adda pay laeng dagiti sunggo ta, ta immadu manen a, ti puli daydiay masikog.

TI LITERARY VALUE.

DAGITI SUNGGO. No usigen a nalaing ti karakter ti sunggo, naameng (greedy) ken mannibrong (thieves).

Isu no adda ti maysa a tao a naameng ken mannibrong, “Sunggo ti sinal-itta!” kunatayo.

Iti epiko, adda ti nadakamat a kinabaknang dagiti sunggo. Nabakbaknang pay dagiti sunggo ta adda ti dulinda a gameng ken kinabaknang. Ngem naameng pay laeng dagitopy a sunggo. Amenganda ken samsamenda pay laeng ti kinabaknang ni Dagdagimuyo.

In true-life, ni Dagdagimuyo (nga irepresentarna dagiti Bag-o), ket naglak-am iti pannakaameng ken pannakasamsam dagiti sanikuada babaen kadagiti “sunggo” a tattao. Dagiti naameng ken managsamsam a tattao.

Kasano?

Land grabbing. Nasaknap ti land grabbing iti Bagolandia idi un-unana ken uray kadagitoy a tiempo. Itoy a kaso, dakamatek ti maysa a pamilia. Ti pamiliada, dagiti kaputotanda ti nanguma ken nangdalus kadagiti talon, bangkag ken bakras dagiti bantay. Iti maysa nga aldaw simmangpet dagiti gangganaet a naggapu pay idiay Central Luzon ket adda metten ti iggemda a papeles a titulo dagiti daga. Kasano a kukuada ti daga a dida pay pulos naadakan? Saan laeng a namnaminsan a nasaksiak iti panagsangit ken panagngaretnget dagitoy a pamilia lalo idi madama ti hearing ti kaso iti Vigan. Lalo idi naabak dagitoy.

Iti Bagolandia, daytoy ti kadakkelan a parikut, ti land grabbing ken exploitation kadagiti sanikua. Saan laeng a sanikua no dipay ket dagiti natural ken human resources.

Wen, dagiti “sunggo” ti nangipaay iti exploitation. Nabaknang la ngaruden dagitoy a “sunggo,” amengan ken samsamenda pay laeng ti saanda a kukua.

Dayta ti pakaitarusan ti epiko a DAGDAGIMUYO. Addaan iti makunkuna a literary value gapu kadagiti metaphors and comparison kadagiti agbibiag ken napasamak ken iti mapaspasamak idi ken iti agdama iti Kabagoan.


TI EPIKO NI DONYA SENAS

Maysa met a humour ti epiko ni Donya Senas. Irony a makunkuna. Makapaisem ket makaray-aw iti pakabuklan ti epiko. Well, dagiti Bag-o ket ammoda met a, iti agpakatawa. A naragsakda met a tattao. A kabaelanda met ti mangray-aw ti bukoda a bagi, ti pulida wenno sabali a tattao babaen iti bukodda a literatura.

TI BALABALA:
Nakapimpintas a balasang ni Donya Senas, nga anak ni Lakay Bawas. Iti maysa nga aldaw, kiniddaw ti balasang iti amana, a mapalubosan koma a dumar-ay iti kallaysa sadiay Sto. Tomas. Uray ta kaduana met dagiti gagayyemna.

Ti ama, saanna a kayat a palubosan ti anakna. Agduadua ngamin ti ama. Ta amangan kano no makasagangda pay kadagiti nadangkok nga Igorot iti dalanda. Amangan kano no madangran pay ti balasang.

Ngem, agtutubo la ti agtutubo, adda bangbangadda. Impapilitna latta ti kayatna toy balasang. Ketdi, impasiguradona nga awan iti dakes a mapsamak kenkuana. Awitnan dagiti isagotna kadagiti agkallaysa isu nga awanen iti naaramidan ti ama.

Ngem, napalabas iti tallo nga aldaw, saan met laengen a sumangpet ti balasang. Madanagenen ti ama. Sinapulnan ti anakna. Nasarakanna ti bangkay ti balasang nga anakna a naisinan ti ulo daytoy. Nasagangna nga agpaysu dagiti nadangkok nga Igorot ket nakarangetna ida, ngem nagpinal laeng a napungsay ti ulo ti balasang.

Inyawid ni Lakay Bawas ti bangkay ti balasangna. Nalidayan unay ti ama. Ket iti dayta a panawen ti panaglidlidayna, saan met a naawanan iti namnama. Nagsapsapual iti nalaing a mangngagas a mangisubli ti biag ti anakna.

Adda ti maymaysa a mangngagas a makabael a mangbiag iti balasang. Agananaed daytoy iti gukayab iti bakras ti bantay. Ngem daytoy a mangngagas nga agnanaed a maymaysana ket addaan met iti nakaro a sakit, ti kurad! Napnapno, amaya, ti sibubukel a bagina iti kurad.

Nagpakaasi ti ama, ni Lakay Bawas, iti mangngagas (a dina pay maagasan ti bagina, hehehe!) a kitaenna koma met a, ti bangkay ti balasang. Nayat met a, ti mangngagas. Napanna kinita ti bangkay ti balasang.

Inaramid ti mangngagas ti amin a kabaelanna. Adu dagiti bulbulong kada ramramot ken no ania la ditan a pinatitiponna a pinangagas iti bangkay ti balasang.

Misterio iti amin a misterio! Milagro iti amin a milagro! Nagungar ti balasang!

Dinamag itan ni Lakay Bawas, no ania ti gungguna ni Gabat a mangngagas iti panangisublina iti biag ti balasang.

Asawaek, a, kuna met ti mangngagas a kinurad.

Siempre, agkedked a ti balasang. Naglaad la ngaruden ti mangngagas, kinurad pay! Ngiyaaa!

Ngem kuna met ni Gabat a mangngagas a kinurad, nga awan iti aniamanna kenkuana no saanda a patgan ti kayatna a gunggona iti panangisublina iti biag ti balasang. Asawaenna ti balasang, ngem dida met kayat. Isu a no dida kayat nga agassawada iti balasang, alaenna met laeng ngarud ti biag daytoy nga impabulodna.

Awan ti naaramidan ti balasang ken ti ama, no di umannugot. Nagasawa ti nakapimpintas a balasang ken ti mangngagas a kinurad. Nagnaed dagiti agassawa iti gukayab a naed ti mangnggagas.

Ket awan iti maaramidan ti sigud a nakapimpintas a balasang no di aramidenna ti akemna a kas asawa ti mangngagas. Masael payen a iti bagina. Masemsem unayen.

Ngem iti maysa nga aldaw, adda ti maysa a mula nga inyagas ni Donya Senas iti kurad ti asawana. Ali, agas. Ket naagasan ni Gabat. Timpuar met ti kinatarakinan. Daytay Taraki iti malalaki.

Ket nagbiag a siraragsak dagiti agassawa: ti napintas ken ti nataraki.

Ditan ti naggibusan ti epiko.

Nagpintas met daytoyen nga epiko ni Bag-o! Nagpintas ketdin ti pakasaritaanna! Mabalin nga iyabay ken idasig kadagiti klasiko a bunga ti literatura iti sibubukel a lubong. Kasla dagidiay istoria dagiti nalaad a prinsipe wenno bida a nagbalin a timmaraki wenno pimmintas iti udina.

TI NANGUNEG (content) TI EPIKO NI DONYA SENAS.
Life and death and resureccion manen. Ipapatay ken panagungar. Talaga a motif iti Philippine literature ti ipapatay ken panagungar, aya?

Ket saan a nailaksid ti literatura ni Bag-o.

Manen, ti raconteur, wenno ti nangiyebkas ti epiko, ket “Igorot a naranggas” kunana iti namitlo sakbay iti maika-80 a binatog ti epiko.

Mangipaneknek manen daytoy, ti kunatayo wenno ti perceptiontayo, nga acclamation a dagiti Bag-o ket saanda a maawagan iti Igorot no di ket adda iti bukodda met a puli.

Ti epiko ket inladawanna a dagiti Bag-o ket kristiano. Contrary to the opinion and theory of some writers ken kapanunotan dagiti dadduma a saan a kristiano wenno “bagong kristiyano”. Ngamin iti epiko, kuna ni Gabat, “Saanak a Dios, saanak met a propeta.”

“It shows familiarity with the Christian language,” kuna man ni Dr. Hornedo, kadaytoy a punto. Ket ayunak met unay.

TI TEMA TI EPIKO.
1. Panagtungpal kadagiti nagannak. Bangad ngamin ket ti balasang ditoy. Saana nga ammo iti agtungpal iti amana wenno kadagiti dadakkelna. Ti kayatna ket kayatna lattan. Di naisagmak, la ket ngarud, saan? Isu a napateg la unay iti panagtungpal dagiti annak kadagiti nagannak. Ta dagiti annak a saanna nga ammo a tungpalen ti builin ken pammagbaga dagiti nagannak kenkuana ket agsagrap wenno aglak-am iti disgrasia.

2. Tema ti ayat. Kasla tema iti maysa kadagiti sarita ni Columbian writer Gabriel Garcia Marquez, a “Love in the Time of Cholera.” Kunaentayo met, a daytoy a nga epiko ket “LOVE IN THE TIME OF RINGWORM.” (Ania ket daytan, kailian, hehehe!)

Iti kinapudnona, adda dagiti panawen a nagraira ti sakit nga scurvy. Saan laeng nga iti Bagolandia no di ket iti kapatagan.

3. Ti Ayat ni Gabat. Medio managimbubukoden laeng ni ‘kinurad’ a mangngagas. Ta napabiagna ngarud a ti natay, ngem ibabawina pay laeng met no saanna a maasawa ti napintas a balasang. Kas plot wenno balabala, isu dayta ngarud ti nangpasiken ti istoria.

4. Ti ayat ti balasang. Inakemna met ti akemna a kas asawa. Ket isu pay iti nakaagas iti asawana.

5. Ti ayat ti maysa nga ama. Manangisakit. Mammagbaga. Uray natayen ti anak ket agtultuloy pay laeng dayta a panagayat. Naidumduma ti ayat ti ama ditoy.

Well, napintas daytoy nga epiko.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------

TI EPIKO NGA “INDAYUAN”

Naidumduma daytoy nga epiko. Maysa a migration epic. Nalabit a pudno. Ta no idilig iti historia, kapadana latta dagiti accounts iti pannakabuangay ti Amburayan River Valley Group a buklen dagiti ili Alilem ken Sugpon iti Ilocos Sur, dagiti ili ti Sudipen, San Gabriel ken Santol iti La Union.

Sinuratko met a kas maysa a sarita ti pannakabuangay ti Amburayan River Valley Group, base itoy nga epiko, ngem saanak a nagballigi “unay.” Nagballigi ngem saan unay. Apay? Maika-3 laeng a gungguna iti inayalatna iti pasalip ti “Upland Municipalities of Ilocos Sur USA” wenno “UMISA Awards” a nakabase sadiay California, babaen iti tulong met laeng ti GUMIL California.

TI BALABALA TI INDAYUAN
Maysa a nakapimpintas a balasang ni Indayuan. Anak da Sevilla ken Kapariaan. Daytoy a pamilia ket nailaok kadagiti nangpanaw ti lugarda ket immadayoda. Kasaknap ngamin kadaydi a panawen ti panagkabra wenno pannakaaramid kadagiti daldalan. Amin nga umili ket nasken nga agtrabaho kadagiti konstraksion. Kadagiti saanna a kayat iti agtrabaho, agbayad iti tallo a pisos. Nabalor met ngarud ti tallo a pisos kadagidi a panawen ta bayad daytan ti maysa a nuang. Nadangkok ti gobierno kadagidi a panawen. Ti gobierno dagiti Kastila a nangituray ti pagilian.

Bassit daytoy a grupo a nangliklik iti patrabaho ti gobierno. Nairaman ditoy ti pamilia ni Indayuan. Ni Lakay Salapang ti nangidaulo kadaytoy a grupo. Nagpaabagatan ti grupo. Nasken a ballasiwenda ti Karayan Amburayan (iti nagbaetan ti Ilocos Sur ken La Union). Kuna ti epiko nga awan pay ti rangtayna idi dayta. Pasig a balsa ti agiballasiw.

Idi ta nakadanon ti grupo iti Barrio Bio, (barangay ti Tagudin, a sungaban ti karayan), naginanada dita. Napanunot dagiti dua a panglakayen, Lakay Salapang ken Lakay Bukaen a nasken grupogrupo ti agsapul iti lugar a nakaikarianna.

Kuna ti epiko, sinurot ti grupo ni Lakay Salapang ti Karayan a nagpaabagatan-a-daya. Dagiti nagpaabagatan, a grupo ni Lakay Dawas, nakadanonda kano sadiay Cabanatuan (NE) ken sadiay Baler (Aurora) a kas nadakamat.

Naisurot ti pamilia ni Indayuan ken ni Lakay Salapang a nangsunson ti karayan. Agingga a nakagtengda iti namnamaenda a lugar a mangited kadakuada iti talinaay ken kappia iti biag. Pinanagananda ti lugar iti Dalawa. Ngem dida napnek iti Dalawa. Nagpasurongda pay a nagpaabagatan. Agingga nakagtengda manen iti paset a kalipayan. Pinanagananda ti lugar a Kalipayan. Nasamek a lugar ti kalipayan, isu a napanunot ni Lakay Salapang iti nagsapul iti nasaysayaat a disso. Nakitana ti gimmayaman a waig a nalames. Nataba ti dagana. Ket sadiaydan a nagnaed. Pinanagananda ti lugar iti Gayaman. Nagsapulda latta iti nalayang a lugar. Nakasarakda manen iti tay-ak ket tapno mapaneknekan no nataba ti daga, nangimula ni Lakay Salapang iti saba a balayang. Pinanagananda ti lugar iti Balbalayang. Ket iti sep-ang ti Cordillera, nataba ti daga. Ket inkeddengda a ditadan nga agnaed iti tungpal biagda. Kunada a pagsusugponanda dayta a lugar. Isu a pinanagananda ngarud ti lugar a Sugpon. Ti Sugpon ket maysa ita nga ili iti Ilocos Sur.

Dayta lugar nga immuna a dinappatanda, Dalawa, ket barangayen ti Alilem, Ilocos Sur. Dayta met lugar a nataba, a nangimulaan ni Lakay Salapan iti balayang, ken pinanagananda iti Balbalayang, ket isu pay laeng ti naganna iti agdama. Poblasion dayta ti ili ti Sugpon.

Makuna ngarud, a ti grupo nga indauloan ni Lakay Salapang iti nangbukel kadagiti ili ti Amburayan River Valley Group, pakairamanan ti pamilia ni Indayuan.

Ta kuna ngarud ni Dr. Hornedo, “Indayuan,” which is probably the micro version of the Ilocano migrant’s story who goes in quest of freedom and prosperity in a new land, arriving first as an alien, and then is made native by time and the community of his creative endevours.

Sana (Dr. Hornedo) innayon: Indayuan is a piece of oral history, particularly of the people of Sugpon. The poem in fact more the story of the founding of Sugpon than of Indayuan who is mention only in the early part of the story.

Kunatayo met: Ni Indayuan ket maysa a simbolismo iti panagsapul iti napintas a daga a kaikarian. Isu a saan unay a nadakdakamat ti balasang. Indayuan, iti ramot a balikas, ket dayo wenno ganggannaet. Ti grupo ket ganggannaetda ket agsapsapul iti napintas a lugar nga isu iti awaganda iti lugarda.

Ti raconteur, ni Lakay Canuto Bayang ket naiyanak idi 1898, naiyanak ken dimmakel kadagita nadakdakamat a lugar. Posible a kaputotan daytoy dagiti grupo ni Lakay Salapang. Maysa a madaydayaw a pangamaen (elder) ti lugar ni Lakay Canuto. Ti anak daytoy, ket kapitan iti Brgy. Porporiket ken Sangguniang Bayan iti Sudipen, La Union iti panawen a pananginterbiu kenkuana ni Dr. Hornedo idi Abril 2, 1986.

To attest, ti kinalaingna nga agiyebkas kadagiti epiko ni Lakay Canuto, naimbitaran nga agiyebkas kadagiti ammona nga epiko iti 6th National Folklore Congress a naangay sadiay St. Louis University idi Oktubre 23-25, 1988.

DAGITI DADDUMA PAY NGA EPIKO A SINUKISOK NI DR. HORNEDO

1. BIAG NI LAM-ANG. Indallot kano daytoy ni Baket Engracia Sang-et. Bersion ni Bag-o, kunamon.
2. POLIGANAY. Napintas met a balasang. Inarem dagiti dayo. Naggibus iti pannakailaksid ti bida ta di nagtungpal iti bilin dagiti nagannak kenkuana.
3. TI ALLUSAN. Kas met laeng iti “Da Delnagen ken Annusan Lumawig. Sabali laeng ti nagan dagiti agbibiag. Ngem isu nga isu a pakasaritaan. Dua babaro ti nagarem. Kinalinyas diay maysa a baro ti balasang ket natay. Inyanudda ti bangkay ti balasang iti karayan. Insubli ti baro ti anges ti balasang ket nagbiag.

CONCLUSION
Kailian, naisurat ken naiyebkas dagitoy nga epiko iti Iluko. Saan ngarud a mapagduaduaan a paset ti Literatura Ilokana dagitoy. Naipatarusda pay iti Inglis para iti panagadal iti akademia.

Laeng, kailian, maysa nga Ivatan ti nagsukisok. Apay ti maysa nga Ivatan ket isakitna ti Literatura Ilokana? Gapu ta napateg kenkuana dagitoy a sinukisokna ken sinurat, a kas kararua ti puli. Napateg dagitoy a sinurat a kas paganinawan ti napalabas ken pakaammoan iti kinaasino. Napateg unay daytoy a kas nayon iti kinabaknang ni Ilokano. Napateg unay daytoy a kas kinabaknang ti Amianan.

Kailian, maysa koma a wake up call, wenno pangriing kadagiti amin nga Ilokano, patneng man wenno Bag-o, a nasken nga ipategtayo ti bukodtayo a literatura. Ta ne, ipategto pay ti saan nga Ilokano, anianto la ketdin kenka nga Ilokano?

No adda pay laeng iti nabatbati a panangisakitmo iti kinaasinom, iti kina-Ilokanom, iti kina-Bag-om, nasken nga isakitmo met ti kararua ti pulim, ti literatura.

Para ken ni Dr. Florentino H. Hornedo, lugayandakayo itoy nga inaramidyo, sir! ##

Wednesday, June 25, 2008

ILOCANO EPICS



Dagiti Ilokano Epic a Koleksion ni Florentino H. Hornedo, Ph.D.


Saan laeng a ti “Ti Biag ni Lam-ang” ti epiko ni Ilokano, no di ket adda pay dagiti sumagmamano a naisurat ken naiyebkas. Amin dagitoy ket nagtitinnawidan babaen iti dila. Inagsaw ni Dr. Florentino H. Hornedo dagitoy a koleksionna iti mismo a raconteur wenno iti mismo a nangiyebkas kadagitoy nga atitiddog a dandadaniw.

Nupay maysa nga Ivatan ni Dr, Hornedo, dakkel ti pusona para iti itatayok ti epiko ni Ilokano. Usarek kadaytoy a sinurat iti panagadal ti kaipapanan, pakaiturongan, pakairanodan ken kinapateg dagitoy a sinukisok ken sinuratna. Dua kadagitoy ti isurattayo iti sibubukel a binatogda ken dagiti sumagmamano pay a lima ket dagitinto laengen summary iti pangagsawantayo iti kaipapanan, kinapateg, pakairanodan ken pakaiturongan dagitoy nga epiko.

Saan a naipablaak dagitoy kadagiti magasin ken pagiwarnak no di ket naipablaakda kadagiti journal iti academia para iti scholarly a panagadal ken panagsukisok.

Ti umuna nga intay taldiapan ket addaan iti uppat a pulo ket innem a binatog (446, karaman ti paulo), ti “Da Delnagen ken Annusan Lumawig” a naipablaak iti PHILIPPINE STUDIES Volume 42 (2nd Quarter), 1994. Ti pannakaipablaakna ti Ilokano a texto ket naiyabay iti naipatarus iti English. Inagsaw ni Dr. Hornedo a mismo ti epiko iti lakay a nangiyebkas kadaytoy, ni Lakay Arsenio Ligud, ti Brgy. Amilongan, Alilem, Ilocos Sur idi Disiembre 28, 1989 ken inrekordna, nga itan ket nakapreserba dagita a magnetic tape sadiay Ateneo de Manila University.

Daytoy nga epiko maipapan kada Delnagen ken Annusan ket makuna a sibibiag ta addaan pay iti sabali a bersion. Adda laeng iti sumagmamano a nagdumaanda (ta bersion ngarud, isu nga adda nagdumaanda). Nagdumada iti setting ken karakter. Ti bersion nga inyebkas met ni Lakay Andres Budeng iti Brgy. Poblasion, Alilem, Ilocos Sur, ket inrekord ni Grace Bangaoil idi 1985 a kas undergraduate thesis, ta idi (ti researcher, ni Bangaoil) ket senior iti Interdisciplinary Studies iti School of Arts and Sciences iti Ateneo de Manila University.

Naaddaanak iti kopia itoy nga epiko ni Ilokano, babaen mismo ken ni Dr. Hornedo. Sitatallugod a nangiparangkap. Uray no diak met a kiniddaw, sitatallugod a nangipaw-it babaen iti surat idi pakauna iti 1990’s. Kitaen ti ladawan ti sobre ken ti umuna a paset ti sinurat a nakaisuratan ti surat-ima. Intedna daytoy idi kairut met iti intay panagsukisok ti backround, oral literature dagiti Bago para iti pagiwarnak (The Tribu News) ken para iti magasin (The Tribu Magazine) idi pakpakauna iti 1990’s. Naipablaak iti Bannawag, Saringit Chronicle ken Tawid News Magasin dagiti dadduma a sinukisokko maipapan iti Bago.

Da Bangaoil ken Dr. Hornedo, ket kunaenda a Bago Oral literature dagitoy. Ti Bago, ket agsasao iti naglaok nga Iluko ken Kankanaey. Iti bersion ni Dr. William Henry Scott, ‘4th branch of Kankanaey’ kunana met iti maysa kadagiti librona. Ngem ti maysa kadagiti kalaingan nga Ibaloi historian ken dati a vice governor ti Benguet, Kakali, kunana met daytoy a sao wenno lenguahe a naglaok iti Iluko ken Kankanaey. Ilukanaey met ti bersion nga inaramatko iti maysa pay a sinuratko, babaen iti nagtipon nga Iluko ken Kankanaey.

Aniaman ti itawag itoy, ania man bersion, paset dagitoy nga epiko ti literatura iti Ilokana, ti literatura ti Amianan.

Adtoy ngaruden ti epiko, a kas iti pannakaisuratna babaen iti interpretasion ken pannakaawat ni Saturnino Baltazar ti Bakun, Benguet nga isu iti nangted iti nangurnos ti transcript ken nangited ti preliminary translation.

DA DELNAGEN KEN ANNUSAN LUMAWIG

Sung by: Lakay Arsenio Ligud
Recorded by: Dr. Florentino H. Hornedo
Recorded at: Brgy. Amilongan, Alilem, Ilocos Sur
Date recorded: 28 December 1989


Adda maistoryak nga sarsarita
Ti a-appo iti immun-una nga aldaw,
Idi bassitak pay met la nga agtutubo,
Ta adda kano dagiti tao nga immun-una
Nga managan iti Delnagen ken Annusan Lumawig.

Daytoy ni Delnagen, agbalbalay iti kabanbantayan
Nga agmulmulat’ saba;
Daytoy ni Annusan, nga agbalay met iti beskaan
Wenno leggakan ti init.
Baro dagidiay nga agpadpada.

Adda met ni Bangan nga balasang.
Agdinamag nga balasang dayta;
Pagi-innapalan amin ti tao
Nga agbalay ditoy dapnisan.

Idi nadamag ni Delnagen daytoy nga balasang,
Napanna inarem. Kitkitaenna;
Kasla mayat met ti riknana a mangkita.
Gapu ta ibagana diay riknana,
Ay, ket madi diay babae!

Ngem ipapilit met laeng diay lalaki ti pagayatanna.
Ket gapu ta ipateg met didiay babae
Didiay paglamanoda kasla pagpakadana,
Kasla metten isu ti pammawidan daytoy lalaki
Nga ayaten didiay babae wennot’ balasang
Didiay lalake a managan Delnagen.

Ket idi kasta, nagsubli ni Delnagen,
Nangipan iti mulana nga saba.
Ket impakitana ti kabaelanna nga pigsa,
Maysa nga ima, maysa nga pamunga,
Maysa nga ima, maysa nga pamungan;
Sabali ti adda iti abaga.
Dayta nga kinapigsa, saggaysa nga bulig;
Impanna idiay ayan ti balasang.

Nadamag met daytoy agnagan iti Annusan Lumawig
Nga umili ditoy beskaan.
Idi bumaba surotennan ti karayan,
Ta isu ti ammona nga dalan,
Ta taga-dapnisan ni Bangan.

Idi mapan nga ibagana manen ti riknana,
Medyo mayat didiay balasang manen
Gapu ta kasla silsilawan met ti init
Ti kitkitaenna piman nga baro
A, ta naggapu met iti beskaan ni Annusan Lumawig.

Idi ibagana ti riknana,
Kunan kano daytoy balasang,
“Adda metten nangibaga
Iti riknana kaniak, ket narigat sa.”

Ket idi kano nga kastan,
Iti inalamid ni Annusan,
“Kunak kenka, O adding nga balasang
Nga managan iti Bangan,
Adingko an-anusam daytoy numo iti biang
Ta aramidek ti pamuspusan
Uray ania’t mapasamakmo a balasang,
Paungarenkanto iti kamaudianan.”
Kuna kano ni Annusan Lumawig.

Nangaramid iti dua a kalinyas;
Insul-opnan idiay agong ti balasang.
Ket tattan natayen idiay ayan ti tawa
Nga nagtantan-awan ti balasang.

Gapu piman ta di makauray
Toy baro a managan Annusan
Intangadnan tay kalinyasnan
Intulok met tay balasang,
Ta pagayatan piman tay kapanunotan.

Ket idi kano nga kastan
Napaidda idiay tawada piman,
Nagawid metten ni Annusan,
Nagsubli idiay beskaan.

Idi malagip kano met ni Delnagen ti bumisita
“Mapanak man ta innak sukalan.”
Nagtebba manen iti saba.
“Ta inna sesetan no ania ti kayat na.”

Ngem idi mapan ket, ne!
Madamdamagna nga natay ni Bangan;
Ket nagsangsangit nga napan,
Inan-anusanna latta ti napan—
Napanna dinung-dung-awan.

“Adingko nga balasang,
Aya unayen ti napasamakmo gayam,”
Kinunkunan kan piman;
Ket idi kano nga kastan,
Nagtugawen idiay palaangan,
Nagsangsangit kanon lattan,
Pulos a di payen mangan.

Ket idi manen a kastan,
Nadamag manen daytoy Annusan
Nga ammona nga nasul-oy tay angesna piman,
“Ta mapanak man nga mapan
Ta ibilinko tay maikastan,
Tapno maalamid tay pamuspusan,”
Kuna kan ni, ay, Annusan;
Ket nagbaba idtoy karayan.

Idi kano dumanon dayta
Nga Annusan idiay dapnisan,
Adda kano manen nga lallaawanda
Dayta nga balasang nga sangsangitan.

Ket nakitana ni Delnagen nga agtugtugaw
Idiay palaangan nga agsangsangit.
Pulos a di pay mangan
Nakakutkuttongen iti bisinnan
Ta saan ngarud nga mangan.

Iti kunan kano met ni Annusan
Nga inliwaliwa met iti dayta nga balasang,
“Ay adingko nga balasang,
Aya unayen daytoy nga inkastam
Ta madamdamagko daytoy inka kabalasang
Ket inka met gayam inkastan.

“Ngem ulay pay no kastan,
Gagayyemko wenno kakabsatnan
Ibagak man daytoy nga istorian
Ta intay koma aramiden dayta inna pagsayaatan,”
Kunkuna kano ni Annusan.

Imbagana nga, “Agaramidkay iti lungon
Ta saantayo nga ikali ditoy daga
No di ket itapuaktay’ ditoy danum
Ta saan nga idtoy daga ti pakaikuaanna
No di ket ditoy danum ti pangipatawan tayo
Balbaleng no addanto panagungalna
Maisalakan iti biagna,” kunana kano.

Ni met Delnagen dengdenggenna
Didiay nga istorya ngem
Dina met ipagpagarup ti remedyo ni Annusan.

Ken idi kan nga kasta
Tinungpal kano dagiti tattao
Didiay nga imbagana
Nga maaramid idiay natay nga balasang
Nga pagribalan ti dua nga lallaki.

Apaman nga nalpas ti lungon inlas-uddan
Ket impandan idiay sabangan
Nga isu’t inda nangitapuakan
Ket ammon ti tao nga inyanuddan, a.

Ay gapu ta mannakabalin kano piman
Ni sumaglalaki nga Annusan,
Annusan Lumawig ditoy beskaan,
Innalana kano daytay kalinyasnan
Nga inna nangsultopan
Idi agawid dagiti tattrao gayam.

Inlangoynan daytay lungon nga impaigid.
Pinuyotannan daytay agongnan.
Nagungalen daytay balasang.

“Intanen, agpasurongtan;
Surotenta daytoy karayan
Ta agawidtan idiay beska-an,
Ta datan daytay agtumpong
Nga agkagasat kan gayam
Ta imbagak met daytay riknak
Ket mayatka met idtay tulagan,”
Kuna kan ni sumaglalaki nga Annusan,
Annusan nga lawlawigan.

Ket idi kan nga nagtugawda piman ay ket nagsaoda,
Palalo nga ay-ayatna daydi balasang
Idi makitana diay met ay-ayatenna
Nga ni Annusan idiay beska-an nga lawigan
Nga alintebbag ti sey-ang.

Ta idi kan nga nagtulagdan
Sinolotdan daytoy kalayan
Nagturongda ditoy beska-an,
Linabasanda pay toy Ampusongan.

Ta idi dumanonda ditoy beskaan
Nga leggakan ti init kan gayam,
Kinunana met ni Annusan,
“Ay adingko nga balasang,
Kasennaayko ditoy kadagaan,
Aramidek man daytoy pagragsakan
Ta ayabanta da amam ken inam
Nga umili met idiay dapnisan,
Ken kakabsatmo met nga katulang
Ta inta man parambakan
Ti pagayatanta met nga agassawan,”
Kinuna kano ni Annusan.

Ta idi kan nga kastan
Tinuboyan ni Annusan
A gayam dagiti bebessa-ang
Animal man ken babboyan;
Nagdadakkelda kan met piman,
Didiay baboy ti kakabsatnan.

Ken kasta pay ipakitanan
Ti pannakabalin ni Annusan
Aplusanna pay tay balintaugan
Ket agbalinda nga nuang.

Aplusanna ti popongdol nga kadakkelan,
Agbalinda manen a babboyan;
Maysa met nga kadakkelan
Dagiti baboy nga naaplosan.
Ayabandan dagiti kakabsatda
Nga umili ditoy dapnisan.

“Ngem dagasenyo man ni Delnagen
Idiay kabanbantayan ta umay met makilaman
Ta gayyemko met ni Delnagen iti kabanbantayan,
Asideg sa idiay Amilongan.

Ta idi kano a kastan
Dinagasda kano piman;
Napanda idiay beskaan
Ilugidan ti ay-ayam nga gang-gangsa
Ken solibao kano piman
Piesta ti imun-una nga isu
Tay bagat a kunkunadan.

Ket kinunan dagiti ammadan,
“Ala man dakayo man nga agassawan
Ti mangilukat ti ay-ayam,”
Kunada kano dagitay agabalayan,
I-dapnisan ken i-beska-an
Nga isu kano dagiti makuna nga ammadan
Nga da Pati ken Suyan.

Ta idi kano nga kastan
Inggunayen ni Annusan
Tay ules a kapapategan
Nga nagul-ugol-usan
A kasta metten ken ni Bangan.

Idi aglibotda iti palaangan
Nga itangtang-ida tay sayawdan,
Apo, matangtang-i pay daytoy daga,
Ket matangtang-i met tay agbuybuya
Piman iti ay-ayatda
Kasla met la isulsulotda
Piman dagitay bagbagida.

Idi kan metten nga gumura
Ni Delnagen nga nangun-una
Piman nga kalibalna
Innalana metten tay gimmura
Tumakderen daytay luksawna.

Timmakderen idiay palaanganda
Ket duklosenna ti kunana
Ni Annusan nga agsalsala
Dagus metten nga inatipa
Dagiti tao a mangikanawan.

“Agurayka pay ta ituloyda
Ta ganasentayo pay ti agbuya
Ta sakayto agsarita
Ta dayta ti kustoyo koma,”
Kinunada nga nagatipa.

Gapu laeng iti luksawna,
Agbulbulongko met latta
Agliblibot idiay balayda.

“O gayyemko nga Delnagen,”
Kunan kani ni Annusan,
“Pangaasim ta agtugawka
Ta tanangenta tay agsarita,”
Kinuna kan ni Annusan nga nagkuna
Gapu laeng iti igugurana,
Apo laeng ti duklosna.

“Pangaasiyo man ta umay,”
Kinuna kan ni Annusan.
Pinutedna metten didiay
Salukodna nga uway,
“Ala, dakayo ti lumabanen,”
Kinunana kano met ni Annusanen,
Ket pinuted-putedna metten
Didiay salukodna nga uway
Apo, dayta, pang-or ti linaklak-amna
Ni Delnagen. Ali, baut.

Idi kano met nga kastan
Agsangsangiten ni Delnagen
A piman nga bimmaban
Ta di pay makatingtinggan
Dina pay intuloy ti nangan
Nagsublin didiay balaydan.

Ta maituloy pay daytay inkastan man
Ti ragragsak, ta kan nagawid ni Delnagan
Ituloyda lattan tay ay-ayam
Nga bagbagat ti immun-una.

Ay, ket alaenda dagitay baboyen—
Ala, dalupenda, iluk-atda
Dagitay baboy iti palaangan.

Kinuna manen ni Annusan,
Mannakabalin metten gayam,
“Baboyko nga kaputotan ditoy beskaan,
Ha’nyo man nga bannogen ti tao.
Agiddakayon tapno maipakita met ti ayatko
Nga mangipaay met kadagiti padak nga tao
Wenno kakabsatko,” kinunana kano met piman.

Magsi-idda tay baboyen
Kasla urbon ti nuang
Ti kakadakkelda kan piman.

Paalana manen dagitay nuang,
“O talakenko nga nuang,
Inaplusak nga balintaugan,
Ha’nyo man nga ipakpakitan
Tay kinapigsayo kan gayam
Ta ayatko daytoy maipakitan
Kasta met nga inkay agiddan
Ta mauyos ti bigayo ditoy dagan,”
Kinuna metten ni Annusan.

Ne! Magsi-idda met idan
Dagitay nuang kada baka
Dayta la agleppeten ken agngulongol.

Katsa metten dagitay baboy,
Mailtaldan ket maulnosdan
dagitay baboy; ket dagitay nuang
Isu ti pinaltida nga immun-una.

Ket kinuna kano piman
A dagit ammada iti dapnisan ken beskaan
Nga da Pati ken Suyan,
“Ala, unaenyo pay dagiti nuang
Ta agalamidkay’ iti pulotan.”

Idi inalamidda kanon dagiti tattao
dagidiay nga mandar, kinunada met,
“A, ta ituloytay’ ti ay-ayam
Ta inkami met pasingkedan nga agabalaytan
Ta isu ti pakakitaan met
Ti inkami panagabalayan
Ta manayaw ditoy palaangan;
Ayatmi ditoy annakmi met gayam
Nga agassawa ditoy beska-an.”

Ne, igunayda manen ti solibao
Ket manollibaodan a.
Idi aguni manen ti gangsa,
Apo, daytay ikasta daytay mangangsa met
Matuttuod daytay ubetna daytay mangangsa
Ket, ala, matuttuod met
Dagitay ubet dagitay tattao.

Magsi-magsi-aggunay kano met dagitay tao,
“Ngem aguray pay ta dakami ti umuna,”
Kunan kano met dagitay agabalayan,
Ta idi kan ipakitada piman dagiti ayatda.

Ay apo, kasla nga nagkulimbawa gayam
Ti pudot ti init ditoy daga
A gayam ti liknada
Dagiti tao nga agbuybuya
Kasla magin-ginawaan dagiti matada
Piman iti talna ti salsala.

Idi kano kua sumublat dagitay tattao,
Ay apo kano daytay ubetna
Ni Saklalew a mangangsa,
Kasla kano kappi nga agsikigsikig
Nga masusuwat daytay ubetna
Nga itu-tuwatona kano, ket, ne,
Ay apo, dagitay tattao kano
Ta matuttuod dagitay ubetda
Ituktukawda kano met
Nga gumangganatda nga sumayaw

Ta idi kano nga kastan
Di kano met agpatpatinggan
Makaluto met dagitay tattao kan gayam
Nga agbuybuya ken aglutluto kan piman
Inatipada kan dagidiayen nga ay-ayam.

“Ala, italnayo pay ti ay-ayam
Ta intay’ pay agpulotan
Ta naluton ti pulotan,”
Kinunada kanoi dagitay aglutluto.

Ala, ket isu a,
Inatipa kano metten dagitay agabalayan
Ta, asiay, saan nga maselsellaan
Ti tao nga maayataan nga manayaw.

Apo, ta mabanbannog kano pay
Ni Saklalewen nga kuwan mangangsa.
Nanayawen ti singkuwenta nga tattao,
Ket nababannog. “Isu,” kinuna ni Saklalew.
“Ke, ala, nasayaat met ta aginanaak,”
Kinuna kano met ni Saklalew nga kuwa
Ket kasta met didiay sumasallibao met
Nga kapalisna, isu, naginanada met,
Nagpulotanda, sadanto manen ituloy ti mangan.

Idi kano malpas ti kaan,
Itultuloyda manen ti ay-ayam.
Ay apo, awan la itiu maum-uma gayam
Gapu iti ay-ayatda itigangsa
Gapu ta kasla agwalwalnak ditoy daga,
Kasla dumandanon idiay baba
Ti ayenge-eng ti gangsa.

Idi kinuda kano,
“Ala, nalpas metten ti kaan
Ket nabannobannogtayon
Ket ala, nalpas mettren ti bagat
Ket ala, ta agsisinatayon
Ket matikawaan met diay balbalayen
A ta maka-domingotayo ditoyen,”
Kunan kano manen dagitay agabalayan.
Ta idi kanon nga kastan
Nga nagtulag ti agabalayan
A da Pati ken ni Suyan,
“Inatanen nga agabalayan,
Ta nalpas metten ti piestan
Nga bagat ti annakta,
Nga inta dinanggayan ti ay-ayatda.”

Nasisina kano manen dagiti tattao,
Nagsasangpetdan, a
Gapu ta nalpas ti bagatda.

Kinuna kano manen ni Annnusan,
“Ania ngay nalpas ti besayta
Awanen iti dakdakesna ta mapanak man
Idiay baba ta innak bisitaen
Ni gayyemko nga Delnagen
Amangan ketdi no adda ket pasamakna
Ta nakitak diay inkalkalona nga baut
Nga naglaklak-amsa iti dusa.”
Kinuna met ni Annusan.

Idi kua nga kastan idi nalpas
Ti awaydan ket nga nagpababa
Inna kinita ni Delnagen idiay kabanbantayan.

Idi napan ket, oh, nakutkuttongen,
Dipay kano nga mangmanganen
Agid-idda lattan idiay balayda
Kasla tulangna laengen
Ti binubungon ti kudilnan.

Kinuna kano metten ni Annusan nga lalawiganen
Kalla inalamidna ti panagkappiada,
“Ay, gayyemko nga Delnagen
Kunak la no nalaingka
A, ta kasla saanb nga ikankano
Daytoy bagim nga innak makitkita,”
Ta kalla bukong kano met ngamin
Ti bagina nga kalla ha’anna
Nga ikaskaso ti baot.

Ngem agasem ti baot ngay nga linak-amna
Ket nagsangapulo nga puted
Didiay uway nga nangab-ablat ken isu
Ngem isu metten ti insakitnan
Ken maysa pay diay ladingitnna
Idiay balasang nga ay-ayatenna
Nga ni Bangan iti dapnisan.

Ket idi kuan nga kastan
Napan kano idiay sakduan
Nagkaud iti danum kano piman
Innakan dinigos nga inap-aplusan
Ni gayemna nga Delnagen kan gayam.

Sananto inkalkalalagan
Nga ibbabawi kano piman
Daytay dusa nga linak-amnan
Gapu ta duklosennanto met
Didiay agsaysayaw pay laeng
Didiay padana nga lalaki
Agsao-da ngem dina met kayat
Nga kasa-o ket duklosenna latta
Gapu ta dakkel nga tao
Nga kasla bukong ti bagina
Kasla agbagbagi nga nuang.

Kalpasan nga naikalkalalagan
Ken inap-aplusanna, imimbag ngalud
Ni Delnagen iti nasakitna
Ket kasta ngalud nagkappiada da Delnagen
Ken Annusan Lumawig nga lawlawigan.

Dayta man ti istolyana a gayam
Daytay i-beskaan ken i-dapnisan
Kasta met ditoy tengngana
Nga kabanbantayan ditoy daga.
Ket awan koma ti dakdakesna
Daytoy nga innak panangistolya
Ta pagraragsakan ditoy daga daytoy makunkuna.

Sapay koma ta adda kasta kadatay’ koma
Nga mannakabalin koma itatta
Ubbingko nga madamdama
Nga agbibiag ditoy daga
Kasla ken ni Annusan nga makunkuna
Nga no agpanggep ket nakalaklaka.

-----------------------------------------------------------------------------------------

Mailadawan kadaytoy nga epiko iti panagayat ti maysa a tao iti uray asino agraman iti kabusor. Ti bida, ni Annusan ket saanna nga impakita ti gurana ken ni Delnagen. Nupay nagaramid iti saan a nasayaat ni Delnagen, impalak-am latta ni Annusan ti panangisakitna ti gayyemna saan laeng nga iti sao no dipay ket iti aramid. Iti ababa a pannao, ayatem ti kabusormo a kas panagayatmo met laengn iti bukodmo a bagi.

Ket nagkappia ken gaggayyem manen dagiti dua a malalaki.

Iti bersion ni Engracia “Grace” Bangaoil, kuna ni Dr. Hornedo, agpada met laeng ti plot wenno balabala ngem agduma iti karakter ken setting. Ti Annusan Lumawig ditoy a buida a lalaki ket nagbalin nga Allusan. Ni Bangan a bida a babai ket Doña Maria ti nagannan. Ti kontrabida a lalaki ni Delnagen, iti bangaoil bersion ket nagbalion nga Agillang. Awan iti nagan dagiti agalabayan a Pati ken Suyan iti bersion ni Bangaoil.

Malaksid iti tema a nadakamat, a panagayat ti kabusor, ti laeng mailadawan a makitak ket ti inter-marriages ti i-dapnisan (lennekan) ken i-beskaan (leggakan). Maysa a love triangle: Ni Bangan iti lennekan (laud), ni Annusan iti leggakan (daya) ken ni Delnagen iti tengnga (kabanbantayan).

Adda ti parikular a lugar a nadakamat a linabsan da Annusan ken Bangan idi inyawid ti nobio ti nobiana. Ti Ampusongan. Ti Ampusongan ket maysa nga ili idi un-unana. Kastoy ti mabasa a pakabuklan ken pakasaritaanna iti Wikipedia.com:

Ampusongan is one of the seven barangays comprising the municipality of Bakun in the Philippine province of Benguet.

During the Spanish period, Ampusongan was a rancheria or a town in the Commandancia Politico Militar de Tiagan, Distrito de Benguet.

In 1900, when the Americans took control of the Philippines, the Philippine Commission enacted Act No. 48, placing Ampusongan under the province of Benguet and Bakun under the then Province of Amburayan. On August 13, 1908,the Americans set up Mountain Province as a special province, organized into several sub-provinces: Apayao, Kalinga, Bontoc, Ifugao, Benguet, Lepanto, and Amburayan. The municipal districts of Bakun and Ampusongan became part of Benguet.

In 1917, the Bureau of Non-Christian Tribes recommended that the western border of the Mountain Province be pushed eastward, such that the entire subprovince of Amburayan and large slices of Lepanto and Benguet would be made part of Ilocos Sur and La Union.

In the early part of 1937, Ampusongan was merged with Bakun, the latter carrying the name of the townships while the former became a barangay
Retrieved from "http://en.wikipedia.org/wiki/Ampusongan%2C_Bakun"


Ti kapitolio dayta a CPM de Tiagan ket ti mismo a Tiagan, San Emilio, Ilocos Sur a babaen ti Bakun, Benguet. Ngem iti agdama, ti Ampusongan, ket nalatlatak ti naganna nga 102 (Hundred Two) wenno Kilometer One Hundred Two. Ta daytoy ti distansiana manipud iti Baguio City.

Wen, ti CPM de Tiagan, probinsia ti Lepanto ken probinsia ti Amburayan ket lugar a mismo dagiti Bag-o. Ti CPM de Tiagan ken probinsia ti Amburayan ket buklen ti sangapulo ket uppat (14) nga interiores ti Ilocos Sur ken dagiti ili ti Sudipen, Santol ken San Gabriel iti La Union. Nawara dagitoy a lugar idi naipasngay ti La Union.

Iti pannakaipagna ti Autonomia ti Cordillera iti umuna a dupag, pinadas dagiti Bago figures nga isubli ti teritorioda iti Cordillera, ngem di nagballigi ti umuna a dupag. Iti maikadua manen a pannakaipasangona ti ratification babaen iti referendum, naikkaten dagiti probision a pannakaisubli ti Bagolandia iti Cordillera. Ngem isu nga isu a di nagballigi ti ratification ti autonomia. Toy nagsurat ti nagipatarus iti Iluko bersion ti Constitution ti Cordillera Autonomous Region.

Itoy nga inter marriages a plot wenno balabala ti maysa a literatura, ken ti literatura a kas maysa a kararua ti puli, nalabit a ti kangrunaan nga ibunannag ti epiko ket ti kinapudno ken agdadata a kinaada ti intermariages dagiti taga leggakan ken taga lennekan.

Iti sabali pay nga epiko, mailadawan manen ti ayan-ayat ti maysa a taga-leggakan (daya, kabanbatayan iti literal) ken taga-lennekan (laud, patad). Ti ketdi nakakadidillaw, kailian, dayta natay a karakter santo nagungar. It seems to me that this is pattern met wenno motif ti Philippine epic ti matay santo agungar? Kas kadagiti epiko iti umabagatan. Kas koma iti “BANTUGEN” dagiti Maranao.

Adda iti kulturatayo a Pinoy daytoy motif a matay ken agungar, ta kas maysa a Kristiano ken kakaisuna a kristiano iti Asia, ken mamati ti biag ken panagungar. Saan laeng a met a dagiti kristiano iti mamati iti biag ken panagungar no di ket dagiti pay sabsabali a dadsakkel wenno mayoria a relihion.

Ngarud, itoy nga epiko, adda met dayta a motif a matay ken agungar wenno panamati iti panagungar.
(ADDA TULOYNA)

Monday, June 16, 2008

Rice shortage?





NFA rice buyers fall in line in this file photo taken last June 12 besides Baguio Convention Center.

Sunday, June 15, 2008

HAPPY FATHER'S DAY!!Naragsak nga Aldaw ti Tatang kadakay Amin!


Naragsak nga Aldaw ti Tatang kadakay Amin!
愉快的Father' s天!!! (Chinese)
Gelukkige Father' s Dag!!! (Dutch)
Father' heureux ; jour de s ! ! ! (French)
Glückliches Father' s-Tag!!! (German)
Ευτυχές Father' ημέρα του s!!! (Greece)
Father' felice; giorno di s!!! (Italian)
幸せなFather' s日!!! (Japanese)
행복한 Father' s 일!!! (Korean)
Father' feliz; dia de s!!! (Portuguese)
Счастливое Father' день s!!! (Russian)
Father' feliz; ¡día de s!!! (Spain)

"Panamon, Pinas?

Karaman ti Pinas kadagiti pinakakurap a pagilian iti Asia. Iti scale of 10, immabuten ti 9, segun iti surbey nga inwayat ti Hong Kong-based Political and Economic Risk Consultancy (PERC) itay napalabas a bulan. Ti kurapsion iti pagilian ti puon ken gapu ti panagrigrigat ti kaadduan nga umili idinto a bumakbaknang latta dagiti nabaknang. Lalo ket di pay masibbolen ti kinangina dagiti gagatangen. Lapdan daytoy ti panagdur-as.

Iti laksid a maibilang daytoy nga immoral nga aramid, naruay latta dagiti parintumeng ken panagakkub kadagiti dua a dakulap a buyogan ti kidem, iti dumog wenno tangad, no di man iti dir-i dagiti amen ken alleluia.

Iti trabaho, makasursuro ti empleado nga agkurakot no mabaybay-anda nga agaramid. Nasayaat laeng no kagudua ti mapan iti PR ken kagudua met ti mapan iti RP. Ngem kadagiti kurimed a transactions, awanen ti kukua ti RP. Kastoy ti katadem ti getteng dagiti alimatek iti takdang. Awan ti mapasamak a transaction no awan ti mapan iti PR. Di bale nga awan ti mapan iti RP basta adda mapan iti PR.

Tinto pay mismo a gobierno ket awanan iti sinseridad a mangiddep iti apuy. No adda man maireport, dagiti laeng babatting nga ikan a sinubuan iti nakadadakkel nga appan tapno makuna nga adda naaramidan dagiti makedngan. Dagiti dadduma a maireport, no di man buoten ti kaso, agpukaw a kasla asuk.

Ti kinaawan ti agipulong ken pagpulongan ti makitkita a panagpukaw iti lamisaan ti maysa a mangyabayab iti dilpat ti apuy ti kurapsion. Agipulong? Asino? Pagpulongan? Asino ken sadino?

Awanto met laeng ti banagen ti impulong ta di met masinuo no asino ken sadino ti pagpulongan. Baliktad itan ti yabayab ti angin. Daydiayen agipulong iti kurapsion ti makasuan ken maisapulan iti adu a kaso tapno maserregan ti ngiwatna. Kadagiti baliktad ti bitukana, kumuribot laengen wenno agdoble-kara. Ti kaso ti panagipulong itan ket kasla duydoy a nadulduldol agingga iti nadudolen ket makauman a denggen iti naglalaoken a bamban kada alupasi. Pagangayanna, nakangangan ti nagpulong iti nagbitinanna a tali ti kinapiman.

Pulong? Nailasagen ti saan a panagtimek. Standard practice. No agtimekka, bang! May you rest in peace. Nasayaat no sika laeng, ngem mairaman met dagiti kameng ti pamiliam ken asideg a kabagian. Asino ngarud ita ti mayat iti indulto? Kadagiti opisina, awan ti agtimek tapno inton agaramid, awanto met ti agtimek. Ta no aniaman ti inaramidmo iti padam a tao, isu met laeng ti mapasamak kenka. What you see, what you hear, leave it here. Isu nga agtultuloy latta ti isem ti panagkurakotan manipud iti serkan agingga iti naalpombraan ken de-erkon a lugar.

No adda man agtured, ti bukodna nga anniniwan ti kangrunaan a depensaanna ta manamnama ti character assassination kenkuana, nga ultimo ngata kikit wenno anniniwan ket maisapulan iti uttot. Makutkot amin a nagunegna agingga iti adda masapulan a lemmeng a buyokna, daytanton ti tumpuar ket magaburanen ti kangrunaan nga issue agingga a kasla agbalinen a kasla adobo a taba ti baboy nga agyegyegyeg. Pagangayanna, imbes a bida ti nagpulong, isun ti kangrunaan a kontrabida. Posible a mapukawna ti trabahona. Marugitan ti naganna. Maibaba ti kinataona. Marabngis ti dayawna.

Physical evidence ti sapulen ti korte. Ngem iti kurapsion, adda ketdin gunggong wenno nalimbong ti ulona nga inna ibulsa dagiti pinagilona? Physical evidence. Prove it. Sue me in court. Sungbatak iti proper forum. Gagangayen dagita a balikas a kanaig ti kurapsion. Adda kadi met aya ebidensia iti under the table? Ket no adda naikurimed nga ebidensia, matayka met iti character assassination.

No agpulongka, imposible a dinaka balsen ti impulongmo. Nasayaat laeng no makimisaka nga adda kapas dagiti abut ti agongmo ngem ti maituladka kadagiti nagpukaw lattan a kasla asuk ta dagiti makaammo iti asuk ti panagpukawmo ket kapadam metten a nagpukaw. Nabilbileg, wen, nabileg unay unay ti bales ti bagyo ta uray la agsagawisiw ti umatiberret nga angin wenno uray la agtornado.

Hudas. Narigat met ti mangliput iti katrabahuan. Ti gayyem. Ti ninong wenno ninang. Narigat ti mangliput iti boss. Lalo pay a narigat a kagaten ti ramay ti nangsubo kenka. Pagangayanna, dayta nakita a kurapsion, usaren met a para iti pagimbagan tapno awanen ti pakabasolan a panaghudas. Who wants to betray anyone? Isu a kakaasi ni Juan. Ta nagbalinen dayta a binatog a “Who wants to betray any Juan?”

Aggastoska met iti kaso. Makerrasan ti petaka imbes a manayonan. Ti equation: no agpulong, makerrasan; ket no saan, manayonan ti linaonna. Isu a kumpet iti saan a panangikaskaso ti nangngeg ken nakita a kas kasimple ti wan plas wan, ekuals kaasi ni Juan.

Kastoy ti kinarakaran ti kurapsion ti pagilian iti agdama. Papanamon, Pinas?#

Saturday, June 14, 2008

Largest Philippine flag

see video...



Thursday, June 12, 2008

The graffiti




We always celebrate independence day...are we really free? The graffiti has something to say...

The largest Philippine flag unfurled





It was unfurled at Athletic Bowl, Burnham Park, Baguio City to commemorate the Independence day.

Part of the largest Philippine flag, measuring 100 meters by 200 meters, and made of 14,900 yards of Taffeta nylon cloth, 1,250 yards of satin, and 70 yards of canvas. It required 18 rolls each of white, red, and blue thread, and 12 rolls of yellow gold thread. It weighs 3.8 metric tons.

Wednesday, June 11, 2008

Independence Day



What’s The Real Date Of The Independence Day?


It was celebrated every 4th of July before Diosdado Macapagal became president of the republic. It was reverted to 12th of June by virtue of Republic Act 4166 signed by the president himself, on August 4, 1964. The sons and daughters of the past presidents, namely, Carmen Melencio-Aguinaldo, Manuel Quezon, Jr., Maria Osmeña-Charnley, Gerardo Roxas, Tomas Quirino and the two sons of the president, Arturo and Disodado, Jr., witnessed the signing into law.

Since then, we celebrate our Independence Day on 12th of June. To put off the arising opposition, the 4th July declared as Republic Day to commemorate the proclamation of the country as a republic.

Criticisms never die, and facts don’t lie. How could we celebrate June 12 as independence day while in fact, the day Emilio Aguinaldo proclaimed the Independence Day during the revolutionary government was on June 23, 1898? The people did not ratify the Malolos Constitution. Aguinaldo proclaimed himself as president and not by means of voting exercise. There’s no country declaring its support for the revolutionary government. A government that is not recognized by other government is not truly a government. Aguinaldo’s credibility was tainted when the founder of the Katipunan Andres Bonifacio was murdered. Every historian knows the hidden agenda of the Treaty of Paris and the Treaty of Biak na Bato.

The only significance of June 12 was the series of rebellion. But before this date, so many uprising occurred. If we were to signify these, the first was April 27, 1521 when Lapulapu killed Ferdinand Magellan in a fiery battle.

Why do we celebrate July 4 as Independence Day before Diosdado Macapagal became president of the republic? It was after 4th of July 1946 when the United States granted its independence that the Philippines became politically free as a country. Countries of the world throw their support to the new republic.

From 1946 to 1961, Independence Day was observed on July 4, but in the name of nationalism, President Diosdado Macapagal, upon the advice of historians, reverted to the June 12 date, which up to that time had been observed as Flag Day.

To end, is the sense of nationalism on this matter noteworthy? ##


--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

SOURCES:

Macapagal, Diosdado. June 12 as Independence Day in Hector Santos, ed., Philippine Centennial Series; http://www.bibingka.com/phg/documents/whyjun12.htm. US, 30 April 1997.

Reyes, Bobby, July 4, 1946: True Philippine Independence, July 11, 2003 http://www.librarylink.org.ph/featarticle.asp?articleid=43

Avila, Bobit, Inside Cebu, http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=83373
Philippine Centennial Series; at http://www.bibingka.com/phg/misc/july4.htm. US, 3 June 1997.

Xie, Shixi, http://snow.gameshogun.ws/3philippines/happy_60th_real_philippine_independence

Agpalo, Jaime, Jr., Ania ti Husto nga Aldaw ti Wayawaya? www.tawidnewsmag.com/archive June 2007

Agpalo, Jaime, Jr., Ania ti Husto nga Aldaw ti Wayawaya?, Tawid News Magasin, June 2007, Vigan City, Ilocos Sur

Tuesday, June 10, 2008

ESSAY

Libre plete, $400.00 pocket money nga agpa-Hong Kong, kayatmo?

Iti kinarigat ti biag iti agdama a nasken a makilinnetletka iti nakaat-atiddog a pila iti agarup tallo nga oras sakanto makagatang iti tallo a kilo a bagas, makagargari ti diaya nga ipapan sadiay Hong Kong: libre ti plete iti eroplano agpapan ken agawid, adda US$400.00 a pocket money ken tiansa nga agsapul iti trabaho.

No adda immasidegka kenka, ket kastoy ti indiayana, addaytan ti round trip airfare ticket ken kuarta a doliar, mayatka kadi?

Makapamulagat ti doliar, saan? Dagiti dadduma, inlakoda ti daga wenno ti nuang wenno immutang kadagiti Bombay wenno asino la ditan nga agpatubo iti nakadakdakkel tapno laeng adda gastosenda nga ag-Hong Kong, idinto a libre ken adda pay ti kuartam, siggawatem la ketdi nga insegida ti awis.

Ngem no kastoy ti diaya, kailian, agpanunotka koma. Saanka nga agdardarasudos. Dika paallilaw. Nasken nga aramatem dayta utekmo, saan ketdi a dayta mulagatmo a mangmulmulengleng iti libre a ticket ti eroplano ken dayta doliar. Saanka koma a kellaat nga agwen ket dagdagusem ti agsukat lattan.

Napeggad la unay daytoy a diaya, kailian. Kastoy ti kabaruanan nga aramid ti sindikato ti droga a nangrugi sipud pay idi 1996. Adda para rekrutda ditoy pagilian nga agawis siempre iti mapan sadiay Hong Kong a libre ti pasahe ken adda balon a kuarta a doliar. Siempre, adda kasukatna dayta, ti panagawitmo iti naibag a droga. Kunwari paw-it. Siempre, dika makaliklik ta no addakan idiay eropuerto, ibaga ti rekruter nga adda awitem a dua a bag. Addanto sumabat kenka sadiay Hong Kong a mangala kadayta a bag. Kasta laeng ti kalakana. Siempre, bitbitem ta pawit ngarud. Kababain, kunam iti bagim ta tinulongannaka, dayta laeng dua a bag a paw-it, dimo ketdin kabaelan nga awiten?

Nalabit a maayatanka pay ta adda sumabat kenka idiay Hong Kong . Ngem no ammom la koma a droga ti awitmo, agpigerger la ketdi dagita lalaemmo!

Saanka a paallilaw iti kakastoy nga awis, kailian. Iti Cordillera, piton a babbai ti nabiktima iti kastoy a modus operandi ti sindikato. Babbaida amin ket addadan nga agpaspasanaang iti pagbaludan sadiay Hong Kong kalpasan a natiliwan a droga gayam ti awitda. Ania ngay ngarud ita ti maaramidanda? Appigud met ngarud ti gobierno a mangtulong iti asinoman nga addaan iti kakastoy a kaso. Saan met a mapabasol ti gobierno wenno dagiti agrebbeng no agsuspetsada a kamengka a talaga iti sindikato. Uray ngata no isangitmo iti dara a nabiktimaka laeng, saan a bastabasta ti ibaballaet ti gobierno agsipud ta adda sinalungasingmo a linteg, iti man China ken iti pagiliam.

Ania ngarud ti kasayaatan nga aramidem?

No adda agrekrut kenka, kailian, a kastoy ti ibagbagana a libre pasahe ken pocket money, saanmo nga awaten dayta a diaya. Dika paallilaw. Lalo no de-pamiliaka wenno babassit pay dagiti annakmo. Saan laeng a Hong Kong wenno iti pagilian a China ti awis no di pay iti sabsabali a nasion.

Agingga nga adda dagiti nalaka a maallilaw, saanto nga agpatingga nga agaramid iti saan a nasayaat dagiti manangallilaw a tattao. Santo la agsardeng dagiti manangallilaw no awanen ti mabalbalatongda. Gagangay unay a pagaramidanda iti panangallilaw dagiti lugar a yan dagiti tattao a maliplipit wenno talaga nga agkasapulan la unay iti pannakaipangato ti panagbiagda.

Talaga a makapatilmon ti diaya ngem saanka koma a paallilaw, kailian. Agpanunotka nga umuna sakbay nga agwenka iti kastoy nga awis. Awan koman ti mainayon kadagiti pito a babai a taga-Cordillera a naibalud gapu iti kastoy a panangallilaw.

Agbalin koma a palagip wenno pagpampanunotam ti nakas-ang a napagteng dagiti nabiktima ti panangallilaw.#

Sunday, June 08, 2008

Editorial

Ti Libel Case


Daytoy ti maysa kadagiti kangrunaan a lapped dagiti kameng ti media tapno inda agirakurak iti kinapudno. Daydiay panagsao iti pudno ket tumutop koma a tumakder iti amin a balido nga isyo a mitsa iti pannasolbar ti tumaud a parikut no did man ti timmaud a sakit ti gimong ngem gapu daytoy a lapped timmaud limtuaw met kadagiti kameng iti gudeng lalo kadagiti adda iti babassit a poder wenno dagiti addaan no dipay ket awanan iti natugawanna iti agrakrakaya a gimong.

Saanen a mabilang dagiti kameng ti media iti simmango iti defamation case. Iti print ken broadcast media media, ad-adda a sumangoda iti libel case, a maysa kadagiti rupa ti defamation. Ti maysa pay a rupa daytoy ket ti slander. Maysa met a rupa iti panangbusal ti ngiwat ti libel case.

Iti agdama, sisasango ni Alexis (Alexander) Adonis, kameng ti broadcast media sadiay Davao iti kaso ti libelo. Iti radio, inwaragawag ni Adonis kadagiti serie ti komentariona a maysa a kongresista iti timmaray a labus iti maysa kadagiti hotel iti Davao gapu a ta nasukalan ida ti mister ti ‘nobiana’. Indarum ti kongresista ni Adonis iti libelo kadagiti komentona, ta maipagarup nga isu iti madakdakamat iti Davao Burlesque King Scandal. Napaneknekan a nagbasol iti korte ni Adonis, immawat iti parol idi Pebrero ngem saan a dagus a makaruar ta sabali manen a libelo iti naikaso kenkuna, nga ita ket ti met ‘nobia’ ti nagdarum. Nupay nagpiensa ni Adonis saan a mapalubosan a rumuar itri pagbaludan. Kinondena dagiti ganggannaet a media, ti Reporters without Borders ken local a grupo dagiti media, ti National Union of Journalists of the Philippines ken ti Center for Media Freedom and Responsibility ti kaso ni Adonis, ngem nakaserra dagiti lapayag dagiti maseknan.

Iti sabali pay a kaso ti libelo, innem a bulan agingga iti dua a tawen, ken panagbayad iti 5 a million a moral damages ken P33,732 for civil damages iti Carpio Villaraza and Cruz (nga itan ket Villaraza, Cruz, Marcelo and Angcangco) law firm iti nayetnag a pannanusa ni publisher ken Editor in Chief ti Daily Tribune Ninez Cacho-Olivarez.

Agpada dagiti dua a kaso a dinungparda ti pader a dakkel, ket gapu ta babassitda ken awan iti dakkel a tugawda, isu ngata ti puon ken gapuna a saanda a naiggaman ti balligi ken saanda a naiggaman ti lawag ti rinugianda a panggep? Kasano wenno ania koma no ti sinarida nga alad ket dagiti laeng gagangay nga awanan kapet, nabaddekanda koma ti tugotda iti agdama?

Kalpasan iti nagsasaruno a pammapatay iti naglabas a tawen kadagiti kameng ti media, ken naginana (ngata) daytoy kalpasan a nagsagrap ti pagilian iti a pannakaumsi iti sangalubongan, sabali manen ita a bangungot ti sagrapen dagiti katrabaho. Sabali manen a sangoen a busor ti panagserbi.

Awansa metten iti panagpatingga iti panagdadael kadagiti nasayaat a panggep ken pudpudno a panagserbi? Apay a saan laeng koma a panagpapatas iti maisarwag iti panggep tapno tumaud iti napudpudno nga ingpen a dur-as ken annayas iti panagbiag?

Awan iti an-anakenmi itoy a sinurat, ngem saan a solusion wenno sungbat ti dur-asan dagiti libelo no di ket saan a panangited iti karbengan ti trabaho ket panangpungtil ketdi daytoy kadagiti panagpapatas a panirigan ken panagkita iti tungga ingpen.

Kalpasan kadagiti nakaal-alliaw a panagparti iti kapanagan, rumbeng laeng koma nga awanen iti sumaruno pay a bangungot a sangoen. Ngem apay a saan nga agpatingga ti panagbasnot dagiti bagiw kadagiti mulinaw a pampanunot?

No awan ti asuk, awan la ketdi ti uram. Saan nga agsao ti maysa a kameng no awan iti inna pagibasaran. Agsao ti kameng gapu ta isu daytoy ti pudno. Agsao ti kameng gapu ta trabahona iti mangited iti sadiwa ken tumutop nga impormasion. Agsao ti kameng gapu ta kayatna laeng a yetnag ti opinionna. Amin dagitoy a tallo a rason ket saanda a sakopen ti kaso a libelo. Amin dagitoy a rason ket balido a mailaksid iti nasao a kaso.

Ngem iti kaso dagiti addaan iti bassit no dipay ket awan iti tugaw ket ket nailaksiddansa metten kadagiti di magaw-at nga anus ken pannakaawat? Sadino ngarud koma iti pagturongan ti gimong no lapdan dagiti tumakder a mangibangon ken mangdillaw iti inna panagrakaya?

Ingpenmi laeng a saan koman nga umadayo ti naisarwag nga addang kontra dagiti mulinaw a panggep, isu a kondenaenmi dagiti panagpungtil kadagiti nagtured a simmulbod…#

Saturday, June 07, 2008

Lagipentayo ni Santiago Fonacier





10 a tinedier, 10 nga agtawen iti 20-30, 10 nga agedad iti 40-60, ken pito nga agedad iti 61 agpangato iti nagdamdamagak maipapan ken ni Sen. Santiago Fonacier. Awan pay iti sangapulo a makaam-ammo kenkuana. Kadagitoy a makaammao, nataenganen, ken kas iti namnamaek, manipud dagitoy wenno nagtaudda manipud iti Ilocos Norte ken kameng ti Iglesia Filipina Independiente (IFI). Adda pay panagduadua dagiti dadduma ta manglangitda pay nga umuna sadanto agtimek. Itoy a pagteng, kasla kayatko a patien, a nalaokan met iti “anglit” ti agpepengnget relihion iti pannakaited koma iti pakalaglagipan itoy naindaklan nga Ilokano. Ti kangatoan a respeto ket maikawes koma kenkuana, saan laeng nga iti politika a nagpayagpaganna no dipay ket iti literatura. Mannurat ni Fonacier ket rumbeng laeng a maited kenkuana ti pammadayaw nga agtaud kadagiti nadumaduma nga award giving body ti Ilocano Lit.

Kas mannurat, nasken nga ammmoentayo no asino ni Senador Santiago Fonacier. Ta ngamin isu ti maysa kadagiti nangpabileg iti kinaadda ti Literatura Ilokana ken nangiyabay ti literatura ni saluyot kadagiti amin a literatura iti pagilian. Nupay idi panawenna(da) commonwealth era, rumusrusing pay laeng (wenno manen) ti Ilocano Lit kalpasan nga imbaddebaddek dagiti Kastila ken pinugipogda amin a rukbosna. Ultimo bukod nga alpabeto ket nairaman a dinelubio dagiti kolonista. Ngem itoy a panagrusing, saan a nagpaudi ni Fonacier a nangibayog ti literatura ti kabukbukodanna a dila. Nupay saan a naurnos dagiti binatog ti literatura idi panawenna (da), ti nasken ket adda dayta a pammaneknek a saan a naudi ni Ilokano. Kas iti proponente idi ti maysa pay a nalaing nga Ilokano a mannurat, ni Camilo Osias ti La Union, ken nadakamat ken nagsasaritaan iti GF Convention idiay Suso Beach idi ngalay ti 1980’s, awan koman iti pinnapilit ti “NGA” ken “A” ta “NGA aminen. Ngem di met ngarud mabalin. Isu naaddaan iti pannakaurnos dagiti binatog iti Ilocano Writings.

Asino aya ni Senador Santiago Fonacier?

Iti politika.

Maysa kadagiti kasiriban a political figure idi commonwealth era. Isu a natural a manmanon iti makaam-ammo kenkuana malaksid kadagiti kameng iti IFI. Imbagianna ti Ilocos Norte idi 1st Philippine National Assembly. Iti First District iti Philippine Senate, kaduana a nangibagi iti senado ni Don Belong wenno Isabelo de los Reyes. Imbagianda ti Abra, Batanes, Cagayan Valley , Ilocos Sur, Ilocos Norte and Isabela. Isuda a dua iti responsibilidad iti panagbalin nga ili dagiti kaaduan nga il-ili iti Kailokoan.

Idi maul-ulaw ni Pres. Manuel Quezon iti saan a panagkikinnaawatan dagiti umili maipapan iti lenguahe, napanunot ti presidente a mangbukel iti Surian ng Wikang Pambansa, nga isu itan ti Komisyon ng Wikang Filipino.

Ni Senador Santiago A. Fonacier iti nangibagi iti sibubukel nga Ilokano. Dagitoy ti kadua ni Fonacier iti kaunaan a Surian nga Wikang Pambansa: Jaime C. de Veyra, (Samareño-Bisaya), pangulo; Cecilio Lopez (Tagalog), sekretario; dagiti kameng ti hunta: Felix Salas Rodriguez (Hiligaynon-Bisaya), Santiago A. Fonacier (Ilokano), Casimiro F. Perfecto (Bikol), Isidro Abad (Sugbuanon-Bisaya), Jose I. Zulueta (Pangalatok), ken Hadjii Beeto (wenno Butu kadagiti dadduma a sinurat a nasagangko, Muslim, a nangibagi kadagiti minorya).

Dagitoy a nangbukel iti Surian iti nangadal iti pannakaadda iti agdama a nailian a lenguahe, ti Filipino. (Itinto sumaruno a sinurat nga ilawlawagko ti namay-anda a nagpili.)

Nalalatak dagiti Ilokano a politiko idi commonwealth era ken post commonwealth, ket pasig amin a mannurat dagitoy nga agkakadayaw nga Ilokano a politiko a kadua ni Fonacier. Isuda man dagitoy dagiti kaduana: Isabelo de Los Reyes (IS ken maibilang isu ti ama dagiti obrero); Alejo Mabanag (LU), Camilo Osias (LU) (kameng ti pannakaputar iti 1935 Constitution), Quintin Paredez (Abra), Prospero Sanidad (IS) ken Elpidio Quirino (IS).

Ni Fonacier a kas mannurat.

Ne, ket mannurat gayam! Kuna man dagiti padatayo a mannurat idi imbagak daytoy. Isuna iti nangipatarus iti Iluko bersion ti Noli Me Tangere ken El Filibusterismo. Ti kopia ti Iluko bersion a Noli Me Tangere ket ti “Di Nak Sagiden.” Agpateg iti PhP 150.00 iti website sale ti www.amason.com. Darana iti mannurat. Pinanawanna ti panagisuro iti eskuelaan ket nagsurat ken editor, ti La Lucha a nagpaut iti uppat a pulo a tawen sipud idi 1900’s, La Democracia, ken El Grito del Pueblo.

Itoy a pannakaselebrar ti maika-100 a tawen ti Unibersidad ti Pilipinas, malagip latta met ni Fonacier, a kas naidaklan nga Ilokano a nagakem a kas kameng iti board of regents iti eskuelaan. Natayab ti naganna idi panawenna, saan laeng nga iti uneg ti pagilian no dipay ket iti ballasiw taaw a kas kameng kadagiti Independence mission.

Seminarista ni Fonacier. Naordinan a padi ti IFI idi 1902 iti edadna a 17. Isu iti nangsukat ken ni Gregorio Aglipay a kas obispo ti IFI. Iti panangidaulona, ad-adda a rimmangpaya ti IFI iti sangkapagilian, ket inawisna dagiti kangrunaan a pigura ti pagilian kadagidi panawen a nangkontra kadagiti Kastila ken ti Katolika nga agsarita iti IFI, a kas kada, Aurelio Tolentino, Juan Matapang ken dadduma pay. Ni Tolentino ti maysa kadagiti kapingeten a nangilablaban iti kalintegan ni Pinoy idi panawen ti Kastila (kadua ni Bonifacio) ken idi panawen ti Amerikano. Ti IFI ket simmina iti Katolika gapu iti saan a patas a trato ken karbengan ni Pinoy kadagiti Kastila.

Naiyanak ni Fonacier idi Mayo 21, 1885 sadiay Laoag, Ilocos Norte. Natay iti edadna a 92 idi Disiembre 8, 1977.

Lagipentayo koma met ti kinaadda iti naindaklan nga Ilokano a nangibayog ti puli. Wen, ni Ilokano, a kas banuar. Kas maysa a mannurat, ipaaymi daytoy a sinurat para iti maingel a banuar… ##

Wednesday, June 04, 2008

Stop abortion!






Sana’y Huwag Nating Paluhain ng Dugo Ang Mahal na Birhen

Sa hardin na kayaw ni Manang Pinang
Ang sirkulong pag-ibig ni Manong Angkuan
Ang siyang nangklembang ng kampana sa duog na torre.
Hamog sa dibdib ang idinilig sa itinanim na binhi ng karayo
Sa matabang lupa ng pinakamatamis na pikit at samiweng;
Nahawi ang damong makahiya at lumuha ng dugo ang birhen
Sa pagkapunit ng puting kurtina ng langit.
Sa kopang sikulo ng hininga, dugo ang idinilig sa sumuloy
At nagluningning ang balangaw na tangan nina putek at saingan.
Ngunit di pa rin maapula ang rasuk ng apoy ng maalinsangan na gabi.
Di mapigilan ang subeg na bulong ng simoy sa rosas ng magdamag.
At laging nilulunod ng sonata ng anit-it ng papag at datar
At laging nababali ang tutol sa mapanglaw na saingan;
Laging nagtatago ang nahihiyang buwan sa likod ng ulap
Laging nakatakip ang mata ng butiking naninilip sa sigpit ng kogon.
At ang baku-bakong landas ng inulingan na kinabukasan,
Tulad ng iba, laging dinadampot nina Manang at Manong
Ang baribar na payo ng pinigtas na dahon sa sanga
At itinalukbong sa bawat tumubong binhi ng karayo—
Na naging dagdag na balaraw ng patiwarik na krus ng mga bahay-aliwan,
Ng mga pitas na talbos ng mga nakaw na ngiti at bulong,
Ng bangungot ng mga manibalang na naglulublob sa putikan
Na bakas nina Angkay Adan at Angket Eva.
At dahil sobrang mabigat na ang mga balaraw ng kamunduhan
Na nakatanim sa sagradong puso, lumuluha ng dugo ang Inang Birhen.



Published in Home Life Magazine, April 2000

Sunday, June 01, 2008

Ti Camel Sadiay Baluarte

naala ti ladawan idi mayo itoy a tawen... ti baluare zoo ket baluarte ni chavit a pakakitaan dagiti nadumaduma nga ayup...libre ti sumrek ken kaay-ayo a pasiaran dagiti turista...