Thursday, May 29, 2008

Hunio manen!

Hunio, bulan ti kallaysa?


Apay ngata a papolar unay ti bulan ti Hunio a kas bulan ti panagkakasar? June Bride! Sadino ti nagtaudan daytoy a tradision? Apay a Hunio idinto ta mabalin met iti uray ania a bulan?

Binulod a tradision. Saan a kabukbukodan ni Pinoy daytoy. Binulodna laeng. Impluensia ngata, mabalin met a kunaen. Impluensia dagiti Romans. Agsipud ta ti Pinas ket predominatly catholic, ken ti sentro ti katolisismo ket iti Roma, posible a ti met laeng katolisismo iti nangimpluensia wenno nangitugot kadaytoy.

Iti innak panagsukisok maipapan itoy a bulan ti kallaysa, amin a nasagangko ket manipud kadagiti Romans daytoy a tradision. Ngamin, kadagiti Romans, bulan daytoy iti panagkakallaysa nga isu met ti bulan ni diosen ti kallaysa a ni Junio. Isu pay iti nakaadawan ti nagan ti bulan iti roman calendar. Kas pammadayaw ken ti ingpen a mangited ni diosen Junio iti naimbag a gasat, nasken met ngarud nga inda padayawan ti didiosen (dagiti agkallaysa). Ti katukad ni Junio, ni Hera, ket ti diosen ti puso ken pagtaengan, ken isu ti patrona dagiti “nanang” ken asawa a babai.

Iti Pinas, Mayo ken Hunio ken Disiembre dagiti papolar a bulan iti panagkakallaysa. Lalo la unay iti Disiembre. Disiembre ta kalabon ti linaon ti bulsa, gapu kadagiti bunoses, kalkalpas ti panagapit, ken kalukay ti kuarta iti sirkulasion. Iti Agosto, Setiembre, Oktubre ket kagawat a bulbulan isu a di unay papolar. Kairut met ti bulsa kadagita a bulan. Saan pay ngamin a panagaapit ta mangrugi met ngarud iti bulan ti Oktubre, Iti Nobiembre, bulan dagiti minatay, isu a saan met a nasayaat ta adda ti pilaw ken pakababalawan. Nasayaat met ti Enero ta baro a bulan ken baro a gasat. Lalo pay iti bulan ti Pebrero nga Aldaw dagiti Puso. Iti met Marso ken Abril, bulan a pagasisawan ti ngilin. Bulan a pagtinnagan ti semana. Isu agtinnag nga agtinnag iti Mayo wenno Hunio ti kaaduan a kallaysa.

Iti bukod nga eksperiensa, kadagiti sangapulo ket lima nga inanak iti kasar, sangapulo kadakuada iti nagkallaysa iti Mayo, dua iti Hunio ken dua iti Disiembre. Kadagiti berde ti utekna a nagsalsaludsodan, “panagaarbis” kano ngamin ti bulan ti Mayo. Panaguukrad dagiti sabong iti Mayo. Ket no sabong ti tungtongan, saan a maawan dayta balikas nga “arbis.” Ti sabong a nadigos ti arbis a ladawan, ket maikonektar kadagiti kakallaysa a kas metapora iti nasam-it nga ayan-ayat.

Nagduduma met dagiti pammati maipapan itoy. Depende no sadino a lugar. Ngem kadagiti pammati a “sangkalubongan” adda dagiti sumagmamano a di kayat nga aramiden, a kas koma iti panangisuot ti trahe de boda ken kumpleto nga aruaten daytoy sakbay ti kallaysa. Malasen kano ti agkallaysa.

Iti Pinas, malasen met ti agkabsat nga aglubbon iti bulan nga inda panagkallaysa. Malasen kuna dagiti dadduma. Ket kadagiti dadduma, aginnagawda iti gasat, kunada met. Wen ngarud, saan laeng a makaulaw no dipay ket lilibeg dagitoy a tradision ken pammati. Ngem, agpinal latta met, a saan a dakes no agtungpal wenno sumurot iti agus tapno awan iti pakapilpilawan. Tapno awan iti makuna ti nakaikamangan.

No adda dagiti malasen, adda met dagiti buenasen a pagteng, siempre, di met maikkat daytoy a. Kas koma a nabuenas kano ti nobia, no sakbay iti kallaysa wenno sakbay a rumuar iti balayda ket matmatanna pay a nalaing ti bagina iti sarming. Psychologically, kunaen met a reflection daytoy, pannakisarita ti bukod a bagi a mangrugin ti aldaw ti panagbalbaliw ti biag. Sumagpaten iti naestadoan, ket nasken nga amirisen ti bagi nga itoy nga isasagpat ket adu met dagiti agbalbaliw a bambanag iti biag. Adu dagiti aramid, pagesman, luho ken kayat idi balasang (wenno idi baro) a saanen a maiparbeng iti naasawaan. Isu a dayta a panagsarming ket panawen dayta iti pannakisarita ti bagi. Ket no di sisasagana, adda pay ti panawen nga agsanud no kayat iti agsanud.

Buenasen met ti kakalkallaysa no sumangpetdan iti pagtaengan ket warisan ida iti bagas. Tapno nalablabon ti grasia a sumangbay kadakuada. Ngem saan ngata a nabuenbuenas dagiti manok kadayta nga aldaw ngem dagiti nagkallaysa? Dagiti manok a nagtuktok kadagiti inwarsi? Masaludsodko laeng a.

Ketdi, makapaisem no kua daydiay yuuli dagiti kakalkalaysa iti agdan. Masapul kano nga aggiddanda nga umaddang tapno agtunosda. Wenno umuneg iti balay no awanen dayta agdan. Well, agtunos a kanayon dagiti agasawa nga addaan iti nakem, saan? Dagiti awan manaknakemna, dagiti dipay simmangpet a nagballog a nakem a, awan a talaga iti panagtinnunos. Isu a napateg met la unay iti panangamiris ti bagi, dagiti annak, no ‘sinanakemdan’ sakbay iti inda iseserrek iti naestadoan.

Kadagiti met dominante a panunot, a kas iti maysa kadagiti inanakmi iti kasar sadiay La Union, inkissiim ketdin ti ina iti anakna a babai a no umulidanto kano ket umun-una tapno isunto ti matungpal! Asus! Imbag la ketdin, a naigawidko ti sidingan a dilak, ta dandanin naikaglis a nangibaga iti “kunsintidora!” Apay a dina bagaan ti anakna nga aggiddanda tapno agkatunosanda, saan?

No petsa met ti saritaan, otso, disiotso, ken beinte otso ti papolar. Nagsinninggalut kano ket dayta otso a tanda iti sinninggalut. Mabalin met ti dies, beinte ken treinta. Makunami met, apay adda ketdin malas nga aldaw? Ket suerte ta ti tao met laeng iti mangaramid iti iti sumaruno nga aldawna.

Aniaman a tradision, pammati ken kustombre iti kallaysa, mas importante met laeng iti panagtutunos. Daydiay level ti rikna ken kapanunotan ket adda iti maymaysa a level. Daydiay nakapokus ti awareness para iti dur-asan ken pagsayaatan ti pamilia ken dagiti annak. Ti nairut kinapudno iti tunggal maysa dagiti agassawa ti sekreto ti dinto agkupas a langenlangen dagiti agassawa.

Ket daydiay met itatalliaw wenno isasallabay iti sabali ti kangrunaan a rason iti panagsina ken pannakarakrak ti binangon a pamilia. Liklikan koma iti ‘suma-kabilang bahay.’

Ngarud, aniaman a bulan, iti panagkallaysa, mamati man wenno saan kadagiti tradision, kostumbre ken pammati, laglagipen koma a kanayon iti panangpatalinaed ti kinaasino, maysa nga ama, maysa nga ina, ket ti responsibilidad a naipatong kadagiti abaga ket akmen iti amin a puso ken rikna, iti nagan ti pamilia ken iti Dios.

Happy wedding manen kadagiti kaudian nga inanakmi iti kasar, da Mhel Garma iti Cabugao, Ilocos Sur ken Lei Lutrania iti Baguio City. (kitaen ti ladawan iti baba... )##

No comments: