Thursday, June 28, 2007

Dagiti Nangabak iti TESDA (Maika-2 a Pasalip)

The list of ten winners of 2nd TESDA TechVoc Short Stroy Writing Contest
1. Mistro Usi Travajador - Efren A. Inocencio
2. Ti Mekaniko - Rogie C. Baysa
3. Ruangan ken Agdan - Rosalinda R. Jamorabon
4. Umno a Kurso - Clarito G. de Francia
5. Dagiti Tugot iti Kapanagan iti Namruangan - Benjamin P. Pacris
6. Dalluyon ti Biag - Stephen C. Balanza
7. No Matagibin ti Pagesman - Emilia N. Mendoza
8. Adda't Arubayan ti Agrimrimat a Bituen - Casimiro Is. de Guzman
9. Pastor Mikanik - Samuel Alejo Bagsangi, Sr.
10. Balligi Kalpasan ti Adu a Rigat - Rosadelia F. Villanueva

Congratulations kadagiti nangabak!
Link

Wednesday, June 06, 2007

Pinoy: Adipen (Manen!) Iti Bukod Nga Ili

NAKAKAALARMA iti nakadaras la unay a panagadu iti bilang dagiti kaso iti National Labor Relations Commission maikontra kadagiti South Koreans. Ad-adu pay nga amang ti kasoda ngem kadagiti lokal nga agpatpatrabaho. Iti rigatna, kaadduan kadagitoy a biktima dagitoy a ganggannaet ket dagiti professionals, a kas kadagiti tutors, IT Specialist, HRM graduates.

Saan pay laeng a naibilang ditoy dagiti kaso dagiti naabuso iti kalinteganna nga adda iti domestic jobs wenno dagiti nagserbi a kas babaonen, para luto, agtagibalay, para aw-awir, agtagilako ken dadduma pay. Kaaduan kadagitoy iti saanen a nagkamang iti NLRC, gapu iti saan laeng a kinakurang iti ammoda maipapan kadagiti Labor Laws, no di ket kinaawan iti turedda a sumango kadagiti kakastoy a situasion iti biagda.

Nalabit a ti kinaawan iti busbosenda ken iti agpang ti kapanunotanda a didanto met laeng maikaskaso agsipud ta babassitda laeng nga umili. Saan ngamin a maikkat kadagiti babassit nga umili iti kinapateg ti panawen ken ti sangkabassit a kuartada (no adda). Isu nga ikidemda laeng ti rimsua a pinataud iti pannakatagaboda ken pannakaabuso ti kalinteganda a kas mangmangged. Wenno kas iti gagangay a sawen, “ti Dios laengen iti makaammo kadakuada.” Isu a didan busbosen pay ti iggemda a kuarta para laeng iti saanda a namnamaen a bunga iti ilabanda. Napatpategan nga amang no ania iti adda iti dakulap ta addan dayta. Saanen a nasken a mapukaw pay. Itoy a panirigan, ti kalintegan ket ad-adda pay a naabuso.

Anansata, adda dagiti nagtured a nangilaban ti kalinteganda. Ngem ad-adu ti bilang dagiti saan a nakaitured. Itoy a punto, a kinaawan iti tured ket ad-adda pay a ginundawayan dagiti ganggannaet iti inda panagabuso. Lalo la ket ngarud nga imbabada iti saan a nainpropesionalan a pasueldo kadagiti obrero. Ket iti panunot dagitoy a ganggannaet, kabaelanda a gemgeman ni Pinoy iti mismo nga ilina. Kabaelanda a tagaboen ni Pinoy iti mismo a nakaiyanakanna a daga.

Atiw payen ti maysa a security guard nga agsusueldo iti minimum wage dagitoy a professionals. Saan laengen a banag a nakakatkatawa no dipay ket maysan a banag a makapasuron. Napipia pay dagiti aglaklako iti taho, puto ken dagiti agbanbanana cue ta amangan no doble pay iti masapulanda kadayta sapul dagitoya biktima daghiti ganggannaet.

Ti kinaadu dagiti awanan iti trabaho iti gapuna, isu a mapasamak iti panangpetpet iti tadem ti kutsilio. A gagangay met a pakasugatan ken pagsayasayan iti dara.

Apay a saan nga agtignay dagiti agrebbeng kadaytoy? Apay a nga itulok lattan dagitoy nga agrebbeng nga ikuspil dagiti ganggannaet dagiti Pinoy iti mismo nga ilina?

Piman a Pinoy. Adipen iti bukodna nga ili. Ngem apay a di agtignay dagiti makunkuna nga agserserbi kadagiti umili? Apay a di agtignay dagiti mangririenda ti turay ti ili?

Saan laeng a di nainkalintegan a panagpatrabaho ti aramid dagitoy a gangganaet iti pagilian no di ket maibilangen a saanen a makatao nga aramid.

Dagitoy a South Koreans, sueldoanda laeng ti maysa a mannursuro iti Php25.00 iti maysa nga oras wenno duagasut a pisos iti walo nga oras a kas inkeddeng ti linteg nga oras ti panagtrabaho. Nababbaba nga amang daytoy ngem ti naikeddeng a minimum a sueldo a nasurok a duagasut a pisos. Kasta man met laeng ti isueldoda kadagiti IT specialist nga agtrabaho kadagiti call centers ken computer shops, ken kadagiti HRM graduates kadagiti restaurants ken bars. Sabali pay kadagiti obrero kadagiti spa, saloon ken beauty parlors.

Per ora a trabaho. Kontrata iti dua a tawen ti trabaho. Sa manen mai-renew kalpasan nga agpaso ti kontrata. Ngem iti rigatna, adu dagiti obrero nga umabuten iti makatawen wenno dua a tawen iti inda panagtrabaho, kastoy pay laeng iti sasaadenda: ab-ababa ngem iti minimum wage ken kinawan iti benepisio.

Adun dagiti dimlaw, ngem adu latta met ti kimmagat gapu iti kinaawan iti mastrekan.

Kastoy ti kinarigat ti trabaho iti pagilian. Yannan daydi kari a sangapulo a million a trabaho?

Maibilang a panaglabsing iti labor laws ti contractual basis a panagpatrabaho. Ngem isu met iti mapaspasamak. Dagitoy kadi a contractual basis dagiti ganggannaet ti naikari idi a sangapulo a million a trabaho? Dagitoy kadi a pannakaadipen ti naikarti a trabaho ken tapno dumakkel laeng ti datos ti saan a maawatan a datos ti estadistika ti employment?

Piman a Pinoy. No mapan mangged iti sabali a nasion, nasken nga agpatagabo pay daytoy. Sagrapenna amin a pannaakaabuso, iti man pisikal ken mental ken ti homesick. Ngem no adda met iti bukodna a nasion isu latta met nga isu a matagabo ken maabuso kadagiti ganggannaet.

No maaramid dagitoy a gangganaet iti panagabuso kadagiti obrero ditoy pagilian, anianto la ketdi ngatan iti bukodda a nasion?

Piman a Pinoy!

Nakadidillaw ti makunkuna a Korean wave. Nagbatay laeng iti rason nga inda panagiskuela ditoy pagilian. Ngem daytoy a rason ket maysa laeng a nga allilaw. Permanenten iti inda panagnaed.

Iti Siudad ti Baguio, nagadun dagiti negosio dagiti Koreans. Kasta met kadagiti dadduma pay a key cities ti pagilian. Nagduduma ti negosioda. Adu metten dagiti nakagatang kadagiti balbalay ken loteda. Kadagiti dadduma, nagaramatda pay iti dummy tapno maliklikanda ti saritaan a legal maipapan iti inda panagtagikua iti sanikua.

Iti NLRC Baguo, duapulo ket dua iti kinednganda a kaso kontra dagiti South Koreans iti 2006. Adu pay dagiti nakapending a kas. Ngem, dagiti naidarum, timmakiasdan iti siudad. Nakakagteng ti nakaaalarma a situasion iti konseho ket napasamak iti nainget unay a panagadal ken panagsukisok itoy a banag. Ngem agsipud ta dagitoy a maseknan ket gangganaet, ad-adda ngarud a sakupen daytoy ti foreign service ken immigration law ken dagiti polisia ken paglintegan maipapan kadagitoy a gangganaet. Isu nga awan iti naaramidan ti siudad.

Iti rigatna, nakaluklukay la unay dagiti paglintegan iti foreign service. Sa dina pay ammo a protektaran dagiti umilina. No dina maprotektaran dagiti obrero iti bukodna nga ili, anianto la ketdin kadagiti adda iti sabali a nasion? Isu nga adu dagiti maabuso a kakailian nga obrero iti sabali a nasion gapu iti kinaawan iti bael ti foreign service a mangguped uray no iliklik man laeng dagiti kakastoy a pasamak.

Iti ngamin polisia ti gobierno ket agsadsadag laeng iti “pannakatagabo” a saan ket nga agpannuray koma iti “laing, sirib ken teknolohia nga ikut ti human resourcesna. Saan a maiparbeng a tignay a nasken koma nga adalen ken usigen a nalaing dagiti agkalalaing nga economic managers ti pagilian. Saanda koma nga agpannuray kadagiti sapul dagiti OFW ta maysa daytoy a kinakuneng nga aramid no di man kinaadda iti maiduldulin nga asok a nakalluban iti salop ti bukod nga interes ken panggep.

Agpatagabo iti ballasiw taaw. Ket iti naminsan, sipapannakkel pay ti presidente a nangiwaragawag iti panangipatulod kadagiti supermaids! No saan nga agipatulod, agawis kadagiti agpuonan iti legal a negosio. Iti rigatna, adda latta met dagiti sumapit nga agnegosio kadagiti illegal, a kas iti produksion ti maiparit a droga, illegal a call centers (awanan permit ken agaramat kadagiti pirated softwares), kadagiti saan a nairehistro nga eskuelaan. Kaadduanna kadagiti illegal a negosio iti pakapasamakan kadagiti panagabuso kadagiti obrero. Agsipud iti kinalukay unay ti foreign policies ti pagilian, saan a mapengdan iti ad-adda pay a bileg ti “Korean wave” a mangitaneb kadagiti Pinoy.

Sadiay Bacolod City, adda dagiti sumagmamano a kaso ti sexual harassment kontra dagitoy a gangganaet ken dagiti tutors wenno mangisursuro kadagitoy iti eskuelaan. Kadagiti dadduma, ti tutoring ket karaman payen iti panagbalin a “yaya” ken domestic helper. Iti kaso ti sexual harassment, ti pay tutor ti nagsagaba iti “pannakapukaw” ta kalpasan iti daydi a semester, awanen iti mangayat kenkuana nga agisuro. Ngarud, naisardeng met daytoy iti inna panagadal iti abogasia. Ta estudiante daytoy ket ti tutoring laeng ti pangal-alaanna iti pagiskuelana. Adda ti sumagmamano a nangipaay iti tulong-legal kenkuana. Ngem pimmanawen iti pagilian ti abusado a Koreano. Daytoy ti maysa kadagiti abut ti linteg wenno abut dagiti polisia ti gobierno maipapan kadagiti gangganaet. No nakabasol ni gangganaet, mapalubosan a pumanaw iti pagilian a dina man la sinungbatan ti ti nagbasolanna. Ngem no ni Pinoy iti nagbasol iti sabali a pagilian, saan man laeng a maikkan iti due process a kas naituding iti kalintegan ti tao (human rights law). Nagasaten no di agawid a nakalungon.

Saan a kaso iti racial ken wenno foreign relations ti kangrunaa a panggep daytoy a sinurat no di ket ti pannakaidatag ti respeto ti kalintegan ti amin a maseknan. Dayta respeto ket napateg la unay a kadagiti obrero a Pinoy tapno ad-adda pay iti inda panagited iti naan-anay a siribda kadagitoy a ganggannaet no isuda met iti marespeto ken maikkan iti naan-anay ken makapnek a subad iti itedda kadagitoy a gangganaet.

Ngem no awan daytoy a respeto, kasla met dimtengda iti balay nga awan iti as-asinna. Kasla immulida iti balay a nakaliktad ti agdanna. Dimtengda nga iti puntoda ket mangisaknap iti saan a nasayaat a tagipatgen ken panangipakita iti kinaawan iti galad iti nasayaat a sursuro. Isu nga immayda tapno makasursuroda? Nasken ngarud iti inda met panangipaay kadayta a respeto kadagiti obreroda.

Saan koma met a matmaturog iti pansitan ti gobierno kadagiti kaso iti panaglabsing iti labor laws ken panaglabsing iti kalintegan ti tao. Saan a sakopen ti foregn service policy dagitoy a panagabuso. Saan koma liklikan dagitoy a kaso gapu laeng iti foreign relations. Ta gagangay ngamin a maamak ti gobierno a maaddaan iti iti rikki iti relasion ti dua a nasion no ipaay dagiti estrikto a pagannurotan. Isu a nabtak pay ketdi dayta pinggan a losa a nakaisuratan iti naynay a palusot, “isolated case…” A nalaklaka laeng iti mangiwaragawag iti isolated case ngem ti mangipaay iti hustisia. Wenno napatpateg dayta relasion ti dua a nasion ngem dagiti naabuso. Iri rigatna dayta a punto met ti ad-adda a mangimameg iti pannakaabuso, ta maab-abuso la ngaruden isu pay laeng ti agtentekio.

Adu unayen dagiti napasamak a panagabuso. Ket no saan nga agtignay ti gobierno sabali manen a panagadipen ti parikut iti agdama a henerasion a kas iti panagadipen idi panawen ti Kastila, Hapon ken dagiti Amerikano.

Kadagiti kakastoy a panagabuso ket maysa met nga addang iti panangsakop iti maysa a puli. No abusoem ti maysa a puli, ket saan a pumalag wenno saanna nga ikaskaso dayta a panagabuso, ta paset dayta ti kulturana a “hospitality” ken managbabain kadagiti ganggannaet, ad-adda pay nga aramiden dagitoy nga abusado.

Ngamin, iti pannakaabuso ken saan a panagtimek wenno saan man laeng a panangikaskaso ket maibilang met a saan a panangrespeto ti bukod a bagi. Kasano ngarud nga irespetonaka ti ganggannaet no dimo met ammo a protektaran ti bukodmo a bagi?

Kasano ngarud nga irespetonaka ti ganggannaet no di met irespeto ken salakniban ti gobierno dagiti obrerona? Kasano nga irespeto dagitoy a gangganaet dagiti linteg ti pagilian no ti mismo a gobierno ket dina ammo nga irespeto dagiti umilina? Kadagiti dadduma a kaso, ti pay nababa nga umili ti agsagrap iti pannakadillaw ngem kadagiti nagabuso kenkuana. Banag a saan a patas ti timbangan dagiti babassit nga umili ken dagiti nabungkong ti bulsana.

Umanay kadi lattan dayta panagbalin ni Pinay a kas supermaid? Wenno lamiongen wenno patayyeken ti alipuspos dagiti OFW a kabarbaro a banuar ti panawen? Idinto ta adda latta dagiti tignay a no saan a panangsaklot kadagiti dakulap ket panagkaradap dagiti dakulap iti sirok dagiti lamisaan? Adu unayen dagiti dakulap nga agar-arikap iti sirok ti lamisaan nga isu iti nangiduron ken ni obrero iti pader ken mangkammet ti tadem ti kutsilio. Makita dagiti seniales: ti kinauneg ti gayunggayong a nagbaetan ti nangato ken ababa nga umili; ti tamtambutiogan a lakay ket ti rutayrutay nga ubing a nakaiggem iti per-ak a latok ken nakadumog a nakaluspak iti iti abay ti binuntuon a basura a teritorio dagiti dingraw, kuttongit a pusa ken aso a “self supporting.”

Tagabo iti bukodna nga ili ni Pinoy! Ngem kaanonto ti panagtignay? Kaanonto ti panagpatingga ti pannakatagabo?#


Link

Monday, June 04, 2007

Ania, maiparit ti agsao iti Iluko?



KABAYATAN iti yaalsa dagiti rehional a lenguahe kontra iti English, kustounay met ti namsakaan ni Tagalog=P/Filipino iti rehion amianan. Napartak la unay iti inna panagwaras. Kasla apuy a nagkayamkam.

In-inut ti panagrunot ti dila ni Ilokano. Kasla agrungrong. Wenno beggang nga in-inut nga umpaag agingga ipalaiston ti angin ti dapo. Ket iti masungad nga aldaw, maysanto laengen a pakasaritaan. Napait a pakasaritaan. Pakasaritaan a mantsa ti puli. Tumaud ti crisis identity.

No dadduma, ut-utobek a nalaing dagiti rason no apay a napartak ti panagrunot ti Iluko kadagiti key cities iti Amianan: Baguio, Urdaneta, San Fernando ken mangrugi metten iti Candon. Kapartakan iti panagrunot ti Iluko iti Baguio City.

BAGUIO CITY. Dua a dekada ken maysan a tawen iti kinaaddak nga agnanaed iti siudad. Idi damo, napaliiwko nga Ilokano country. Mangmangngeg a kanayon nga ipukpukkaw ni Ka Jimmy Lozano ti Bombo Radyo nga 85-88% ti Ilokano iti siudad.

No ag-Ilukoka, maawatandaka a dagus, aniaman ti lenguahena. Ti Iluko iti pagsasabatan. Ti lenguahe a pagkikinnaawatan. Dagiti di Ilokano, pilitenda iti agsursuro wenno umawat iti Iluko.

Isu a sinursuro ni Pangalatok ti ag-Iluko. Kasta met kadagiti nasurok a sangagasut a tribu iti Cordillera nga addaan iti pinullo a lenguahe. Agsasabatda iti Iluko tapno agkikinnaawatanda. Iluko amin a sao.

Cordilleran Iluko. Highland Iluko a kuna ni kalatakan a historian ken linguista iti siudad, Dr. Morr Pungayan. Katulad la unay ti Cordilleran Iluko ti Iluko dagiti Upland Town ti Ilocos Sur.

Apay mettenen, piman! Madiyo ti agayab-ayab ta nakiumay mit siak!”

Naimas-imas ti ulokmo ya! Liingenda pay la sika?”

“Win koma a, piman! Ta napadas-padasak mit ti agdigos iti kumamat-kamat a danum!”

“Intakonto manenen a!”

Napukawpukaw, este, dika met ngata a mapukaw, ta nalawag met latta a maawatan ti Cordi Iluko, saan?

Kadagiti tungtongan, Cordi Iluko latta ti mangngegmo, uray iti amin a suli.

1995. Napalabas ti nasurok a maysa a dekada. Nagbaliwen ti pul-oy ti angin. Saanen nga iti Iluko iti pagsasabatan no di ket iti Tagalog=P/Filipino.

“Idi a, wen, agbasakami iti Bannawag tapno makasursurokami nga agsao iti Ilokano (ti terminona, ken generally). Ta di met agkikinnaawatan no di agilokano,” inyisem iti baket iti simmangbayanmi iti dakkel a balay iti Brgy. Brooks Point iti siudad, idi inyam-ammonak ti Ibanag (i-Abulog) a kumparik, a kas mannurat.

Bimmattaway ti agiluko. Immadu dagiti Anggalog. Itoy a panawen, hybrid ti Iluko. Kadagiti agtutubo, narasayen. Ad-adun ti Tagalog. Ket iti sumaruno pay a dekada, wenno ab-ababa pay ngata, ti Tagalogton a kas lingua franca ti siudad.

URDANETA.

“Apay ngay, ket no kai-Ilokanoan met ti Urdaneta? Apay a Tagalog ti saoyo?”

“Adun ti Tagalog sadiay.”

“Insurom met dagiti annakmon?”

Nagkatawa laeng.

No agbakasionda ditoy Baguio a sangapamilia, agtagtagalogda, idinto ta agil-iluko dagiti annakko.

“Apay nga isurom ti Tagalog kadakuada ket Ilokanokayo?” inulitko iti naminsan.

“Iparit ti maestrada no agilokanoda! Mamultada pay a!”

Annayko!

“Tapno saandanton a agbeddal, di isuron kadakuada.”

No further comment.

SAN FERNANDO CITY. Impasiarko met ti buridekko (Jaime III) sadiay San Fernando City, La Union. Kalpasan a nakimisakami sadiay Manaoag, Pangasinan. Impasiarko iti mall. Linikmotmi ti uneg. Inistoriaak. Nagnaedak iti balay ti kasinsinko iti sikigan ti mall.

“Pagsilsilawanmi idi tukak, ditoy a lugar. Kataltalonan. Dayta rangtay dita laud, iti sirokna ti pagsayotak iti agsapa sakbay nga innak agiskuela. Kasilpo dayta a karayan ti sabangan idta laud, daydiay rangtay iti abay ti Lorma Hospital. Sadiay sabangan ti inkam pagsayotan kadagiti bugi, iti sirok ti rangtay iti pagalaanmi ti tirem,” inistoriak met a, ti napalabasko idi siak ti estudiante bareng no igaedna met ti agiskuela. Ti dos pisos nga innapuy, no saan a tres pisos a pansit ti kaduana, tres a laing, tres a pinakbet, tres a balatong, tres a rabong ken saluyot, tres a dinengdeng.

“Tagalogda met gayam ditoy, papang!” Indillawnan idi nalikmotmin ti akimbaba a kadsaaraan ti mall. Addakamin iti ngato. Serkenmi amin a puesto. Agbuybuyakamin iti ladawan kadagiti paskil kadagiti sinean.

Yos. Naiyaw-awanak, iti kaiistoriak iti napalabas!

“Tagalogda aya?”

“Dimo napansin? Amin a napananta…” Napansin. Idtoy siudad, natayen a balikas dayta nadlaw.

Inserrekko iti department store. Nagintatawarak iti sopa. Agsasaokami latta ti buridekko iti Iluko. Palpaliiwek met ti saleslady. Pagamuan, nagsao iti Iluko ngem nakapsut. Kasla binawina met laeng a dagus iti inna panag-Iluko kalpasan a nagtalangkiaw. Kasla adda kabutengna.

Ti ur-urayek a gundaway a mulmulmulan ti mugingko!

“Apay nga agtag-Tagalogkayo ket Ilokanokayo met? Ilokano met ti San Fernando?”

“Patakaran ngamin, kuya. Tagalog ti panagsaomi kadagiti amin a customer.”

“Tapno maawatan amin a kustormeryo, kasta kadi?”

“Wen, kuya.”

Saanakon a nagdamag.

CANDON CITY. No mapaspasamak daytoy kadagiti mall iti Baguio, Urdaneta (pinasiarko dagiti mall itoy tapno agpaliiw) ken San Fernando City, possible la ketdi nga uray iti Candon.

Uray no awan ti gagarak, nagpa-Candonak. Nagpaliiw iti uneg ti mall. Ket natakuatak, a Tagalog ti saludsod no ania ti gatangem.

Iti mabiit, addanton ti mall met dita Narvacan. Mabangon idiay Brgy. Limmansangan. Addanto la ketdi met ti posiblena, ti tagalogization a mapasamak.

Kadagitoy nga eksperiensa, adda ti tallo a kangrunaan a rason no apay a nasaknap la unay ti tagalogization kadagiti key cities.

1. Edukasion. Iparit ti eskuelaan iti panagsao iti Iluko, ngem no Tagalog ket saan

2. komersialismo ken negosio

3. migration

1) EDUKASION. Iparit ti eskuelaan (iti high school) iti agsao iti Iluko. Multa, piso tunggal balikas! (Iti agdama a panawen.)

Nasken nga English wenno Tagalog. Kangrunaanna la unay ti English. Ngem iti panagsasarita, mabalin ti Tagalog wenno English wenno Taglish.

Early martial law days.

Pinadasko idi nga inlaban ti kalintegak nga agsao iti Iluko kadagiti napili a lugar: alley, ground, library, wenno iti ababa a pannao, no saan a madama iti klase. No madama ti klase, speak English! Wenno Tagalog no isu.

Ngem, napaayak. Ngamin, kas panangilawlawag ti Sister Principal, adda pinirmaak a weaver, sakbay a nagenrolak a surotek amin a pagannurotan, reglamento ken pagayatan ti eskuelaan. Binasak nga immuna sakbay a pinirmaak. (Wen, aya.) Iti panangpirmak, immannugotak. Ania pay iti naaramidak? Reglamento ti eskuelaan ti speak English. Nagdadakkel dagiti maisurat iti pader ken iti ngatoen ti pisara.

Awan iti masaok itoy a banag iti eskuela publika.

Idi elementariakami, Iluko ken English ti medium of instruction. Adda pay la idi Iluko a libro, a para kadagiti gred wan.

Iti sekondaria, nanayunan ti dua, naikkatan ti maysa! Ania daytoy?

Maiparit ti Iluko, ngem saan ti Tagalog. Sa ket simmapit pay ti Spanish a subject! (Naikkat a subject idi addaakon iti maikadua a tukad).

Ayyuya ngay? I’d rather speak English than Tagalog! kunak metten a. Mamultaka iti binting. Nangina dayta binting ta maminliman a plete iti kalesa. Wenno nikel laeng ti sangapug-ong a singkamas wenno sangaagpa nga unas a kabukaben iti panagawid a magmagna. Sangakilometro ti watiwat ti San Antonio iti ili.

Eksperiensa daytoy a kas estudiante iti private school.

Itoy a punto, agsao wenno agsursuro ti anak iti ganggannaet a sao: Tagalog wenno English wenno isuda a dua. Awitda daytoy nga inda panagsursuro iti balbalayda wenno kadagiti ummongda, tapno adda makasursuroda a naimbag. Tapno agbalinda a fluent.

Iti pamilia, awan ngata ti nagannak a mangiparit wenno manglapped iti anak nga agsao iti English wenno Tagalog no kayatna iti agsao. Ngamin, ammo met dagitoy a nagannak, a mamulta ni anak no agsao iti Iluko iti eskulaan. Isu a bay-anna lattan nga agsaoda iti Tagalog wenno English tapno makasursuroda. Wenno saan, ket korihirenda iti inda panagsao tapno agbalinda ketdi a fluent. Ultimo aso ken pusa ken aniaman a pet, ket English no di man Tagalog ti pannakisarita.

Ta asino koma ti nagannak a mayat a maudi ti anakna iti eskuelaan? Asino met ti nagannak a kayatna ti anakna a maudi wenno iti worst, ket maawagan ti anakna a kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo ta dina ammo ti agsao iti Tagalog ken English iti eskuelaan?

Ken, asino ti makapaneknek a ti dina ammo ti agsao iti fluent English ken Tagalog ket kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo?

(Saan met ngata a kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo dagiti Hapon, Espaniol, Aleman, Frances ken dadduma pay a non-English speaking country, lalo dagiti nararang-ay a nasion. Ngem ni P/Filipino, a maikatlo a kaadduan iti agsasao iti English ket mamirmiraut? Diak a maawatan!)

Itoy a siapel ken situasion, nangurungoren ni Iluko. Nangulitagtagen. Nagkuripaspasen, agingga matayton.

Ngarud, iparit ti eskuelaan ti agsao iti Iluko. Maysa kadagiti dakkel nga ilgat ti pannakatay ti bukod a lenguahe.

No dadduma, mismisuotak ti pasamak: mapantayo iti eskuela tapno agadal ken manayunan iti ammo. Ngem apay itan a mapantayo iti eskuelaan tapno patayentayo met ti bukodtayo a dila? (Ala, Bob Ong a sentimiento!)

Saan kadi nga adda ti dakkel a biddut dita wenno siak iti nagbiddut iti dakkel?

Wenno pudno, ket ngata a, a ti sistema ti edukasion ket pinatayna dagiti rehional a lenguahe? Wenno, ngata a, depektibo ti sistema ti edukasion iti kinaadun dagiti masirib ken maimpluensia a mangtimtimon?

2) KOMERSIALISMO. Idi sakbay a naipatakder ti Shoe Mart iti Baguio, dakkel nga ilgat ti agsasao iti Iluko. Ngem iti isasangbay ti SM, a timmipon iti grupo da Maharlika Livelihood Center, Center Mall, Abanao Square ken Cooyeesan Mall, nakaparpartaken ti panagbassit ti ilgat ti agsasao iti Iluko.

Iti Urdaneta, ti Magic ken CSI mall ket manipud iti Dagupan City. Adda ti sanga ti CSI iti San Fernando City, iti Candon City ken iti Baguio City.

Dagitoy a mall iti nangiyeg kadagitoy a luglugar kadagiti non-Iluko speaking. Natural, Tagalog ti lingua franca. Iti panagtulid ti panawen, ad-addan a narimbawan ti Iluko.

Isu a dikan masdaaw no mapanka iti mall kadagitoy a lugar, no Tagalog iti pannakisaoda kenka, iti dua a rason: a) saanda nga Ilokano; b) reglamento ti management a kas marketing technique. Ala, ket ayuyangan a dagiti kaaduan ti mall.

3) MIGRATION. Dakkel ti ilgat ti migrasion a paset ti tagalogization. Umuna, dagiti non-Iluko speaking nga empleado dagiti mall ken ti pamiliada nga awitda ta adda la ngarud dita ti trabahoda. Maikadua, umad-adu nga umad-adu ti papolasion dagiti Muslim traders ken dadduma pay a non-Iluko speaking traders kadagiti nadakamat a lugar. Ket agsasao met dagitoy ti Tagalog. Dakkel met ti impluensia nga ibunga ti ilgatda. Maikatlo, gapu ta adda ti trabaho a masapulan (kadagiti mall) adu met iti dumayo a makipagnaed, iti dua a rason: agnegosio ken agtrabaho.

Favorable ti komersio ken negosio no adu ti tao. No adu ti komersio ken negosio, adu met ti trabaho, siempre.

Agpaamianan ti tugot ti tagalogization. Napartak la unay iti inna panagsaknap.

Kadagiti laengen tallo nga a nainaganan nga ilgat, ket umanayen a mangpatay ti lenguahe ni saluyot.

No damagem no kasano a lappedan ti tagalogization, saanko a masungbatan dayta. Ngamin, addaanak met iti tallo a rason.

1) diak a nasursuro dayta iti eskuelaan, ta ti nasursurok ken no kasano ti agsao iti gangganaet a lenguahe (a di siaannugot ti riknak ken napilitanak laeng tapno maliklikak ti multa a binting tunggal balikas.)

2) obligadoak met nga agsao iti Tagalog iti pagtagilakoak iti nateng ken prutas, ta amkek met a panawandak ti/dagiti customer ken didak gatangan no didak maawatan wenno mabainda a gumatang no dikam agkinnaawatan

3) daytoy a parikut ket saanko a kabukbukodan a parikut no di ket sapasap. Ngarud, sapasap met laeng koma wenno kaadduan iti agtignay, a saan ket a sisiak wenno sumagmamano laeng. Kas indibidual, kas ama, kas writer, kas komersiante, kas umili, adu ken adu a banag ken immatang ti nasken nga iseksek iti priority.

Maibilang met ngata daytoy a sinurat, a kas umuna nga addang iti taldiap ken tignay maipapan iti ipapatay ti bukod a dila….#


Link