Sunday, August 05, 2007

Ilokano 101 (part three)


Adtoy man ti sumagmamano pay a di berbal a komunikasyon. Daydiay komunikasion a saan a kasapulan iti letra (maisurat wenno maiyebkas). Umanayen dagiti garaw ken tignay ti bagi, paset ti bagi wenno dagiti ladawan iti rupa wenno dagiti senias.

1) Ugis – no inugisan ti ulo ti maladaga wenno ubing, uray di balikasen, ammon ti kaipapanan daytoy: “puera usog!”

2) no linabasanna ti bunton ket piniritna dagiti lapayagna, ti kayat a sawen daytoy ket “baribari…”

3) ngilangil – awan ti ammona
4) tung-ed – adda ammona wenno ammona ti sungbat; no iti kabarkada wenno masabat nga am-ammo, kayatna a sawen dayta ket “Kumusta?” wenno saan ket maysa dayta a kablaaw.
5) kidday – no lalaki iti babai, adda ti iparparipiripna a rikna; ni gayyem wenno am-ammo, kapada man a lalaki wenno babai, daytoy ket maysa a panangkablaaw.
6) nagkudkod ti (di met nagatel a) tuktok – dina ammo ti sungbat.
7) no impusiposna ti tammudo iti sintidona sana pay indeppel ti maysa a tammudo iti bangir a sintido, insenseniasna ti kinaadda ti kurangkurang, ambagel, agbagtit, agsiete, agmutit, agmauyong, agballa ti iparparipiripna
8) misuot – makagura, dismayado

9) mulagat – no nagannak, iparipiripna iti panagsardeng dagiti annak, no dadduma ket with matching baniekes pay with paipus a banang-es.
10) adayo ti turong dagiti matana – agar-arapaap a nakamulagat, no nakaisem, nainlab, no naliday ti rupana, mapukpukawnansan ti limbong ti panunotna
11) tapaya – nadagsen nga ulo wenno lugi negosyo, naabak iti sugal
12) dilat – gunggunam!
13) payapay – gudbay! panagpakada
14) mano – panagdayaw
15) panagpunas sakbay iti iseserrek iti ridaw – kayatna a sawen dayta ket panagdayaw iti sangbayan – isu met laeng daytoy ti bersion a panangibati ti sinelas wenno sapatos iti ruar ti ridaw, a kayatna a sawen ket panagdayaw

Sumagmamano laeng dagitoy ng a Iniilokano a tignay, gunay ken senias a mangipasimudaag iti di berbal a komunikasion.

Adu dagiti di berbal a patauden ti asinoman ken nakaisigudanen ken sinuroten a wagas sipud idi saantayo a naiyanak.

Idinto ta a adda met dagiti naigagara ken di naigagara a timmaud a basta lattan nailasagda iti kabibiag iti inaldaw a kas paset ti komunikasion.

DAGITI PANGGEP TI KOMUNIKASION

1) Daytoy ti dana iti panagkikinnaawatan dagiti amin a tattao
2) Makaagsep iti impormasion a pakairanudan
3) Mangipaay iti kinapateg iti maysa a banag wenno topiko wenno isyu a nasken nga ikkan iti importansia wenno tuonan iti immatang ket pagsasaritaan ken usisaen no ania iti umno nga aramiden, umno a tignay ken dasigen iti kinapudno ken kinaumnona
4) Mangipaay iti dana dagiti nagduduma a kapanunotan, rikna ken no ania iti nanguneg ti maysa a tao.

DANA TI PANAGKIKINNAAWATAN – kas pagarigan koma, addaka iti lugar wenno taripnong nga awan a pulos iti am-ammom. Iniseman daydiay wenno isuda, ket kinablaawam ida. Sinungbatandaka met. Nagsasaritakayo. Imbagam ti kinaasinom, kasta met kaniana wenno kadakuada. Itoy a klase ti komunikasion, naaddaanka iti kabarbaro a gayyem. Ti panagkikinnaawatan ket parnuayenna ti adu a gayyem. No awan iti komunikasion, ania ngata iti mapasamak kadagiti tattao? Madi ania?

MAKAAGSEP ITI IMPORMASION – makapidut iti impormasion a pakairanudan. Saantayo a damakamaten dagiti negatibo nga impormasion ta ti arte ti komunikasion ket saanna a sagiden daytoy a banag gapu ta dagiti naimbag a banag a pagimbagan iti imbag nga inna isuro. Sadino iti pakaagsepan dagiti impormasion? Iti pada a tao, ken dagiti institusyunal a wagas, a kas iti pagiwarnak, radio, telebision, kompiuter ken dadduma pay.

KINAPATEG TI MAYSA A BANAG A NASKEN A PAGTUONAN ITI IMMATANG - kas pagarigan koma, ta ni mannalon ket nakangngeg iti impormasion maipapan iti kabaruanan a panagtalon, ay, ket dayta ti ikkanna iti naan-anay a panawen ken ituonna ti immatangna tapno maaddaan iti impormasion a pakairanudanna. Kadagiti agngayangay a mannurat, no adda ti kabarbaro nga impormasion iti panagsuratan, tugawanda dayta a basaen ken amirisen tapno pakairanudanda. Ay, adu dagiti ehemplo maipapan itoy. Ti nasken ket ti panangawatmo kadayta nga imprmasion ken pakairanudan.

DANA TI RIKNA, KAPANUNOTAN, KEN NANGUNEG ---

RIKNA – feelings. Gapu iti komunikasion, naarem ni Pedro ni Juana. Naiyebkasna daydiay riknana. Gapu iti komunikasion, naiyebkas ni asawa a babai ti riknana iti asawa a lalaki.

No tipden daytoy a rikna, sumangbay met ti panagsagaba. Tapno saan nga agsagaba, usaren ngarud ti arte ti komunikasion.

KAPANUNOTAN – isu a dimmur-as ti tao gapu iti komunikasion a panangiyebkas ti kapanunotan. Inyebkas ni Thomas Edison ti kapanunotanna a mangpataud iti bombilia a silaw; inyebkas dagiti agkabsat a Wright Brothers a kabaelan ti tao iti tumayab, inyebkas ni Charles Babbage ti kapanunotanna babaen iti analytical ken difference engine ket pinataudna ti kabaruanan a kompiuter ket naawagan pay iti Ama ti kabaruanan a kompiuter. Ay, nagadu dagiti nangiyebkas ti kapanunotanna ket nagserbida a pakairanudan ti tao. Ti panangiyebkas ti kapanunotan ket maysa a wagas ti komunikasion.

NANGUNEG – ir-iruken a rikna, daydiay man nagtaud pay iti kauunegan a siled ti puso wenno kaunggan.

Inyebkas ni Dr. Jose Rizal ti ir-irukenna babaen kadagiti librona a “Noli Me Tangere ken El Filibusterismo” ket rinubrobanna ti rebulosion. Inyebkas ni Mother Theresa ti asina kadagiti ubbing iti kalkalsada ket nagkayamkam ti apuy ti asi. Inyebkas ni Florence Nightingale ti riknana ket pinagserbianna dagiti masaksakit iti ospital, isun ita ti patron saint dagiti nurses ken maawagan iti Joan of Arc.

Panangiyebkas no ania daydiay adda iti kaunggan, iti kasulineksulinekan a siled ti puso tapno pakairanodan ti tao. Daytoy ti arte ti komunikasion.
(ADDA PAY TULOYNA…)

No comments: