Sunday, July 15, 2007

ILOKANO 101

Ilokano 101

Ti Arte Ti Komunikasion

No dadduma, kailian, mapampanunotko, apay ngata a saan a mabalin nga usaren dagiti rehional a lenguahe a para iti eskuelaan. Apay ngata aya? Idi ubbingkami, idi dakami iti elementaria, adda met dagiti sumagmamano a libro. Kastoy idi ti malagipko: A- aba; B- baka, K- kaka, D – daga; E - Eba ken dadduma pay. Ket kasla saluyot a, iti panangiyebkas kadagita ta pangrugian laeng met ti balikas dagita a letra ti alpabeto. Uray man ket apputenyo iti panio wenno dakulap dagita mata ket kabisado a, ta alanganen met a maiyaw-awanak man iti bukod met a dila.

Itoy a sinurat, kailian, maysa man laeng nga eksperimento iti innak aramiden wenno suraten. pagiinnadalan. Apay ngata no maisuro met ti bukodtayo a dila iti eskuelaan, saan laeng nga iti elementaria ken hayskul no dipay ket iti kolehio wenno unibersidad.

Ti parikut ket ti kinaawan kadagiti dua a banag a kapapatgan iti panagadal a buklen dagitoy a dua:
1) mangisuro
2) adalen

MANGISURO – nagadu a titser nga Ilokano, isu nga awan iti parikut ti panagkunak itoy. Ta amin, uray iti eskuelaan, iti man kolehio, hayskul ken elementaria ket agsaoda met iti Iluko a kas panangilawlawagda iti kayatda nga ipalawag kadagiti estudianteda lalo no dagitoy ket adda bassit gingginad iti linaon ti “coco shell” dagiti adalan, nasken wenno di maliklikan ni titser iti agsao iti Iluko iti laeng ayatna a maipaawatna, maipasagepsepna a nalaing iti kayatna nga ilawlawag kadagiti estudiantena.

ADALEN – a libro, manuskrito, ken dadduma pay a sinurat a reperensia para itoy a panagadal wenno kunaen lattan a kurso. Ta awan met ngarud ita dagiti sinurat a maipapan iti “Arte ti Komunikasion – Ilokano 101” nga adalen wenno pagadalan la koma maipapan iti komunikasion iti Ilokano.

Kas iti nakunakon, adda idi libro a naisurat iti bukod a dila ngem nagpatingga laeng iti para iti elementaria. Awan iti hayskul (nasalawko) lalo iti kolehio.)

Agsipud ta awan met ngarud iti maisuratkon itoy a kolumko, napapanawen ngatan iti intay man met panageksperimento kadagiti banag a possible a maisuro ken maisuronto kadagiti kolehio ken unibersidad.

Ta kas iti pangaammotayon, ti Ilokano Course ket maisursuron kadagiti unibersidad, a kas koma kadagiti state university iti amianan ken iti University of Hawai’i in Manoa (paging Dr. Ariel S. Agcaoili, pudno kadi?)

Isu man daytoy ita iti kayatko a tumboken. Mangipaaytayo man iti maysa a panagadal-eksperimental maipapan iti komunikasion.

Ala, ipapanmo laeng a binalbaltik ngata manen ti mugingko, hehehe, ngata a, wen, nalabit, ken nalabit pay a, ket apay a di aramiden no kayat nga aramiden ti maysa a banag a possible met pagimbagan ken adda pakainaigan ti mayat nga agsursuro.

Tapno awan iti makuna ti kaaduan, ania, saan met ngata a komplikado ti innak idayag ta naadalen daytoy a komunikasion babaen iti English ken iti Filipino. Kasla refresher course laeng daytoy iti communication arts wenno sining komunikasyon.

Iti laeng nagdumaanda, kailian, ket itoy innak suraten ken ilawlawag ket naaramat iti bukodtayo a dila.

Isu nga inawagantayo met iti Ti Arte iti Komunikasion – Ilokano 101.

Rugiantayo ngaruden. No adda ti nagbiddutan, mabalinyo latta nga ited ti komentario ken panirigan tapno maatur.

Laglagipen koma nga arte ti komunikasion daytoy. Nga isu iti intay umuna nga itopiko, no ania ti arte ti komunikasion.

Rugiantayo ngaruden!!
==========================================================================================================================

TI ARTE ITI KOMUNIKASION

Daytoy a sinurat ket iparangna ti uppat a kapanagan ti komunikasion--- ti panagsao (agsasao), panagdengngeg (dumngeg), panagbasa ken panagsurat. Mailawlawag no ania ti kinapateg ti lenguahe a kas instrumento iti tunggal umili tapno makidangadang iti biag a naurnos ken nasamay a kas iti kidkiddawen ti riyalidad nga inna paggargarawan.

Awanen iti sabali pay a motibo daytoy a sinurat no di laeng iti panangiparang iti maysa nga eksperimental a sinurat a pakaiparangan iti possible a mapagadalan no di man isu ti usat ken busat wenno buena mano wenno panigo iti panagadal iti Arte ti Komunikasion – Ilokano 101. Basta laeng maaddaan iti pakaiparangan a possible met maisuro ti kurso nga Ilokano iti pagadalan kadagiti unibersidad ken kolehio. Ehemplo laeng daytoy a modular. Posible a napimpintas nga amang dagiti aramidento (no addanto met mangaramid). Posible a mas sistematiko ken nalaklaka a maawatan iti panangilawlawagna.

No Lenguahe no kunatayon a ket isu daytoyen iti pannakikomunikasion iti maysa a tao iti bagina, ad-adu ngem maysa a tao (grupo) wenno iti tallaong.

Ta ania ngamin aya dayta a kumonikasion? Sadino aya iti nagtaudanna? Apay a napaadda dayta a kumonikasion? Ania ti maitedna dayta a komunikasion iti biag ti tao ken dagiti amin a nagbiag?

Isu daytoy iti intay man padasen nga adalen. Napintas met a taldiapan dagiti banag a napalabas a saan met a daan wenno kabarbaro nga isyu idi kalman. Iti ababa a pannao, panagadal manen no ania ti arte ti komunikasion. (Ta naadal met daytoy iti English 101 ken Filipino 101).

Saan laeng met a tao iti addaan iti kumunikasion, no dipay ket dagiti ayup, tumatayab, agkarkarayam ken dadduma pay a nagbiag a kas iti ikan ken dadduma pay nga agnanaed iti danum ket addaanda met iti kumonikasion tapno agkikinaawatanda. Adda ti mangited iti mensahe ket ilawlawagna dayta a mensahe babaen iti balikas wenno senias wenno ania man ditan a channel a possible a pagnaan ti mensahe. Kadagiti met immawat iti mensahe, maikkanda iti aksion ken reaksion iti inawatda a mensahe. Ket no adda ti aksion ken reaksion, mapasamak la ngarud iti huntahan, balitaktakan wenno diskusion kunam man laengen tapno nalawlawag. Mapasamak iti panagsasarita wenno panagtutungtong.

PANANGILAWLAWAG TI ARTE TI KUMONIKASION.

KUMONIKASION

1) Ti komunikasion ket manipud iti balikas a Latin, “COMMUNIS” a kayatna a sawen ket para iti amin. (No amin kunanan ket awanen iti labasna wenno naikuspil wenno naitsepuera. Amin.) Ta kas mabasa met laeng iti diksionario ni Mr. Webster, ti pannakikomunikasion ket kasapulan iti panangiyebkas ti mensahe (balikas wenno senias), panangited ti mensahe babaen iti epektibo ken kasamayan unay a wagas. (No dayta kasamayan no kunan a, ket saan a negatibo a banag NO MABALBALIN. Ta adda kadi met aya, makuna a nasamay a wagas nga inaramid iti sinasabrak? Isu a no nasamay no kuna, daydiay awanan iti damsak ket kinasabrak a wagas. Daytay makaay-ayo iti agsumbangir a partido wenno iti amin a maseknan iti mensahe. Ta iti maysa a kurso, saan a maisuro dagiti negatibo a wagas. No kayat iti agsursuro, dagiti laeng makuna a positibo ken nalinteg a wagas. Saan a karaman ditoy a sinurat dagiti negatibo. Ta uray ngata iti Filipino 101 ken English 101 ket dida isuro ti negatibo nga aspeto. Surotentayo met dayta a wagas iti Ilokano 101.)

2) Isu met laeng daytoy iti pannakitaripnong ken panangiyasideg ti bagi ken pannakikinnaawatan iti nangited ti mensahe iti umawat iti mensahe.

3) Mensahe kunatayo. Ngarud maysa a daytoy a proseso iti panangited ken panangawat iti ti/dagiti mensahe babaen iti berbal wenno di berbal. (Berbal, isu dayta ti panangaramat ti lenguahe wenno sao, iti aniaman a wagas ken pamuspusan. Ti di berbal ket isu dayta iti senias ken ania man a wagas a ken panglakagan a saan a nadamakamat iti berbal a wagas.)

4) Arte ti komunikasion. Iti English isu daytoy ti art of communication. Sining Pangkomunikasyon iti Filipino. Daytoy ket pakaibilangan dagiti nagduduma nga estilo ken wagas payen a, iti pannakikokumonikasion tapno maaddaan iti nasamay, makapnek ken naan-anay a panangipaawat iti kapanunotan wenno idea.

5) Kas iti kuna man ni Aristole: “…Tapno maaddaan iti nasamay a wagas ti komunikasion, kasapulan laeng iti simple a ramen: Ti Mangited iti mensahe ken Ti Umawat iti Mensahe.

TI MANGITED ITI MENSAHE – isu dayta umuna nga agsao wenno agsenias

TI UMAWAT ITI MENSAHE – ket ti/dagiti dimngeg ken isunto met iti sumungbat iti makunada iti inawatda a mensahe.

DADDUMA A WAGAS ITI PROSESO ITI KOMUNIKASION.

1) Intrapersonal a komunikasion.

Ania daytoy nga intrapersonal? Isu daytoy iti pannakisarita ti maysa a tao iti bagina met laeng. Wen met a! Kasarita met ti maysa a tao ti bagina kunam man!

Dagitoy man dagiti ehemplo a wagas:

No manglaglagip – amangan no kunana: “Nagbiddutak idiay a.” Wenno kunana iti bagina met laeng: “Yes, korekko!” wenno ania la ditan a pannakisarita ti maysa a tao iti bagina, a paikaramananen iti maipapan iti parikut ken ragsak, ayat ken gura, balligi ken pannakaapaay, dagiti panggep a nalimed ken bulgar, ken dadduma pay a wagas ken pamuspusan basta ti tao ket kasasaona laeng ti bukodna a bagi.

2) Interpersonal a komunikasion

Daytoy a klase ti komunikasion ket mangiladladawan iti pasamak iti kinaadda iti DUA a tao wenno maysa a TAO nga agsasao iti ummong ti sumagmamano laeng a bilang (ti tao).

Ehemplo:

A) agtungtungtong a dua a tao. Agsasao daydiay maysa, dumdumngeg met daydiay maysa. Daydiay agsasao iti mangit-ited iti mensahe wenno idea idinto ta daydiay dimngeg ket isu iti umawat iti mensahe wenno idea. Ket inton nalpas nga agsao ti nangited ti mensahe wenno idea, mangited met ita iti aksion wenno reaksion wenno ania ditan ti masaona met ti immawat kadayta a mensahe wenno idea. Mapasamaken ti makunkuna a diskusion nga isu dayta iti makunkuna a komunikasion.

B) maysa a tao nga agsasao wenno mangit-ited iti mensahe wenno idea iti sumagmamano a bilang ti tattao. Inton malpas nga agsao dayta a mangit-ited iti mensahe wenno idea, sumublat met ita nga agsao ken mangited iti aksion ken reaksion dagiti dimngeg kenkuana. Itoy a punto, mapasamaken iti komunikasion iti nagbabaetanda.

C) Iti interpersonal a komunikasion ket ti mangtenneb, mangbukel no diman isu iti manginaw ken mangiyanak iti RELASION ti maysa a tao iti PADANA a tao ken iti gimong.

3) KOMUNIKASION ITI PUBLIKO – Iladawan daytoy a komunikasion iti mapaspasamak a panagsasao ti maysa a TAO iti sanguanan dagiti adu a TATTAO.

Ania daytoy? Isu daytoy ti diskurso wenno agdisdiskurso. Adda ti dumdumngeg kadayta a maysa a tao ngem saan a sumungbat dagitoy adda iti tallaong no di laeng ti agpalakpak ti aramidenda wenno tumakderda nga agpalakpak (standing ovation) kalpsan iti diskurso.

Dadduma pay: recital, poetry reading, short story telling, short story reading, saribitniw (declamation) ken dadduma pay a wagas.

2 A WAGAS TI KOMUNIKASION

1) BERBAL – daytoy ket maaramat iti letra babaen iti pangisurat wenno iti panagsao.Wen man, maaramat met a, ti letra dagiti sao tapno naurnosda nga isawang.

2) DI BERBAL – daytoy dagiti ekspresion iti rupa, gunay dagiti paset ti bagi ken rupa babaen iti senias.

BERBAL – panagsisinnao, babaen iti surat, mabasa iti audio, iti telepono ken kapadana, iti chat iti internet (aramaten ti microphone wenno awan), ken dadduma pay a pakaaramatan iti letra.

DI BERBAL – adu dagiti wagas ditoy ta nagaduduma met ti ekspresion ti rupa, paset ti bagi ken dadduma pay a saan akaraman iti berbal.

Ehemplo: no nagsuyaab --- ammomon a makaturturog; no kiniddayan ni manong ni ading balasang sana iniseman, adda ti mensahe a kayatna nga idanon; no nakarupanget ken nakamisuot a simmango kenka, ammomon a kaguranaka dayta a tao; no minulagatan ti nagannak ti anak a bangad, kayatna a sawen dayta a pagsarsardengenda ti anak a di agbangad; no nagtuktok ti pasahero, ammon ni drayber a “para” ti kayat a sawen ti pasahero ket dumsaagen; iti galiera wenno pallotan, senias laeng ti usaren dagiti kristo kadagiti tumataya kadakuada; no agrungrungaab ti ubing nga ap-apputenna ti ngiwatna, nalabit (nalabit- di sigurado) a daytoy ket agsakit iti ngipenna; ken dadduma pay a senias ken tignay ken gunay ti paset ti bagi ken parnuay ti maysa a tao a kas senias ken panagkikinnaawatanna iti maysa a tao wenno grupo…. (ADDA TULOYNA…)

3 comments:

Joe Padre said...

Dear Jim,

I'm heartened to hear that Ilocano is being taught in some state university in the north. Which one(s)?

That Ilocano is actually being taught at the University of Hawaii in Manoa is great. However, the initiative to teach Ilocano should have been more aggressively pursued in the Philippines, particularly in Ilocandia, in much the same way that English is being taught as a subject from grade school to college in England and in the United States.

In the face of Ilocano losing ground to Filipino as you observed in your earlier post, I do believe there is a need to follow up on the lead of whichever state university in the north is teaching Ilocano. We do need fully equipped, curriculum-wise, Ilocano departments at the college or university level to credential would-be Ilocano teachers who can teach Ilocano at the elementary, secondary and tertiary levels. We understand there are other teaching skills, other than the ability to speak Ilocano, to be able to teach Ilocano effectively.

As for study materials, I believe we have a wealth of it hiding in the vaults of Bannawag and other Ilocano publications. That's why I did inquire with Cles Rambaud about the possibility of archiving materials from old issues of Bannawag into an Internet site only to be told that that was not a priority of Bannawag's top management. For me, I believe there is an obligation to archive whatever was published in Bannawag from all the way when it began publishing because the stuff in there basically documents the growth of Ilocano literature and the Ilocano language. I was particularly alarmed when Roy Aragon emailed me that the old issues of Bannawag were left in a warehouse somewhere after Bannawag moved to its current location when it was acquired by the Manila Bulletin. If those old issues are not kept in a temperature-controlled environment, their degradation could be swift and could cause them to be lost forever--hence the urgency of archiving them in the Internet as soon as possible to ensure that we have some ready materials for the teaching of Ilocano at our schools. Especially at this time that the position of the Commissioner of the Komisyon sa Wikang Filipino (Ricardo Nolasco) appears to favor tolerance to the regional languages, instead of the "Isang Diwa, Isang Bansa" mentality--meaning he favors the parallel growth of Filipino and the regional languages.

If in the future it is decided that Ilocano be used to teach other disciplines such as mathematics or the sciences, it would not really be necessary to translate the English textbooks into Ilocano at the outset. A certified and credentialed Ilocano teacher should still be able to explain the concepts in math or the sciences in Ilocano. Then as time goes by, we should be able to develop our own Ilocano textbooks--but this should not be a priority at the start. And since, there is the present requirement to teach math and the sciences in English, there is no need to teach them in Ilocano.

The concentration right now should be in the teaching of Ilocano as a language, Ilocano literature and culture. As long as we do this, it is safe to say that we'll be able to preserve the Ilocano language and that's all we want. We are perfectly capable of learning English after concentrating on the use of Ilocano as the medium of instruction in probably the first two or three years of grade school. We then should learn math and the sciences in English [instead of trying to learn them in Ilocano or Filipino] and that's how it should be to keep us in tune with the global community.

Joe Padre said...

I truly appreciate your efforts in developing materials to teach in Ilocano. The art of communicating is important as we need it in our everyday lives. This phase in the study of Ilocano must be preceded by the study of the orthography and grammar of the language. My preference as to the alphabet to be used is documented in my blog [ilocano-samtoy.blogspot.com]. We do have to develop a comprehensive grammar textbook [in a similar fashion as the old Filipino Balarila, albeit less restrictive or "puritan"] to update usage rules--and here we should leave the word "standardize" out of the discussion. Then we ought to develop a comprehensive dictionary of the Ilocano language--a bit different from what Dr. Carl Rubino has out there. I must admit Dr. Rubino did a marvelous job on his Ilocano dictionary--however, I personally think he messed up on that section where he had the words starting with the letters "o" and "u" thoroughly mixed up.

Ilocano literature and culture should follow communication arts in any Ilocano studies program. Then I'm assuming there will be some students who'd be interested in learning creative writing in Ilocano and so an interdisciplinary program should be developed/created to address this need.

I believe you're on the right track. We do need your leadership. Please carry on.

jim agpalo, jr. said...

MMSU-Batac City ken DMMSU San Fernando (LU) manong ti agisursuro iti Ilokano course

Adda ti proyekto a diksionario ket naawis met toy numo a makitugaw iti pannakaisaganan

ag-emailka man kaniak, manong no adda ti masiripmo a biddut kadaytoy a lektiur... sample laeng daytoy barengno ad-adunto pay iti rumuar... agyamanak unay..