Monday, June 04, 2007

Ania, maiparit ti agsao iti Iluko?



KABAYATAN iti yaalsa dagiti rehional a lenguahe kontra iti English, kustounay met ti namsakaan ni Tagalog=P/Filipino iti rehion amianan. Napartak la unay iti inna panagwaras. Kasla apuy a nagkayamkam.

In-inut ti panagrunot ti dila ni Ilokano. Kasla agrungrong. Wenno beggang nga in-inut nga umpaag agingga ipalaiston ti angin ti dapo. Ket iti masungad nga aldaw, maysanto laengen a pakasaritaan. Napait a pakasaritaan. Pakasaritaan a mantsa ti puli. Tumaud ti crisis identity.

No dadduma, ut-utobek a nalaing dagiti rason no apay a napartak ti panagrunot ti Iluko kadagiti key cities iti Amianan: Baguio, Urdaneta, San Fernando ken mangrugi metten iti Candon. Kapartakan iti panagrunot ti Iluko iti Baguio City.

BAGUIO CITY. Dua a dekada ken maysan a tawen iti kinaaddak nga agnanaed iti siudad. Idi damo, napaliiwko nga Ilokano country. Mangmangngeg a kanayon nga ipukpukkaw ni Ka Jimmy Lozano ti Bombo Radyo nga 85-88% ti Ilokano iti siudad.

No ag-Ilukoka, maawatandaka a dagus, aniaman ti lenguahena. Ti Iluko iti pagsasabatan. Ti lenguahe a pagkikinnaawatan. Dagiti di Ilokano, pilitenda iti agsursuro wenno umawat iti Iluko.

Isu a sinursuro ni Pangalatok ti ag-Iluko. Kasta met kadagiti nasurok a sangagasut a tribu iti Cordillera nga addaan iti pinullo a lenguahe. Agsasabatda iti Iluko tapno agkikinnaawatanda. Iluko amin a sao.

Cordilleran Iluko. Highland Iluko a kuna ni kalatakan a historian ken linguista iti siudad, Dr. Morr Pungayan. Katulad la unay ti Cordilleran Iluko ti Iluko dagiti Upland Town ti Ilocos Sur.

Apay mettenen, piman! Madiyo ti agayab-ayab ta nakiumay mit siak!”

Naimas-imas ti ulokmo ya! Liingenda pay la sika?”

“Win koma a, piman! Ta napadas-padasak mit ti agdigos iti kumamat-kamat a danum!”

“Intakonto manenen a!”

Napukawpukaw, este, dika met ngata a mapukaw, ta nalawag met latta a maawatan ti Cordi Iluko, saan?

Kadagiti tungtongan, Cordi Iluko latta ti mangngegmo, uray iti amin a suli.

1995. Napalabas ti nasurok a maysa a dekada. Nagbaliwen ti pul-oy ti angin. Saanen nga iti Iluko iti pagsasabatan no di ket iti Tagalog=P/Filipino.

“Idi a, wen, agbasakami iti Bannawag tapno makasursurokami nga agsao iti Ilokano (ti terminona, ken generally). Ta di met agkikinnaawatan no di agilokano,” inyisem iti baket iti simmangbayanmi iti dakkel a balay iti Brgy. Brooks Point iti siudad, idi inyam-ammonak ti Ibanag (i-Abulog) a kumparik, a kas mannurat.

Bimmattaway ti agiluko. Immadu dagiti Anggalog. Itoy a panawen, hybrid ti Iluko. Kadagiti agtutubo, narasayen. Ad-adun ti Tagalog. Ket iti sumaruno pay a dekada, wenno ab-ababa pay ngata, ti Tagalogton a kas lingua franca ti siudad.

URDANETA.

“Apay ngay, ket no kai-Ilokanoan met ti Urdaneta? Apay a Tagalog ti saoyo?”

“Adun ti Tagalog sadiay.”

“Insurom met dagiti annakmon?”

Nagkatawa laeng.

No agbakasionda ditoy Baguio a sangapamilia, agtagtagalogda, idinto ta agil-iluko dagiti annakko.

“Apay nga isurom ti Tagalog kadakuada ket Ilokanokayo?” inulitko iti naminsan.

“Iparit ti maestrada no agilokanoda! Mamultada pay a!”

Annayko!

“Tapno saandanton a agbeddal, di isuron kadakuada.”

No further comment.

SAN FERNANDO CITY. Impasiarko met ti buridekko (Jaime III) sadiay San Fernando City, La Union. Kalpasan a nakimisakami sadiay Manaoag, Pangasinan. Impasiarko iti mall. Linikmotmi ti uneg. Inistoriaak. Nagnaedak iti balay ti kasinsinko iti sikigan ti mall.

“Pagsilsilawanmi idi tukak, ditoy a lugar. Kataltalonan. Dayta rangtay dita laud, iti sirokna ti pagsayotak iti agsapa sakbay nga innak agiskuela. Kasilpo dayta a karayan ti sabangan idta laud, daydiay rangtay iti abay ti Lorma Hospital. Sadiay sabangan ti inkam pagsayotan kadagiti bugi, iti sirok ti rangtay iti pagalaanmi ti tirem,” inistoriak met a, ti napalabasko idi siak ti estudiante bareng no igaedna met ti agiskuela. Ti dos pisos nga innapuy, no saan a tres pisos a pansit ti kaduana, tres a laing, tres a pinakbet, tres a balatong, tres a rabong ken saluyot, tres a dinengdeng.

“Tagalogda met gayam ditoy, papang!” Indillawnan idi nalikmotmin ti akimbaba a kadsaaraan ti mall. Addakamin iti ngato. Serkenmi amin a puesto. Agbuybuyakamin iti ladawan kadagiti paskil kadagiti sinean.

Yos. Naiyaw-awanak, iti kaiistoriak iti napalabas!

“Tagalogda aya?”

“Dimo napansin? Amin a napananta…” Napansin. Idtoy siudad, natayen a balikas dayta nadlaw.

Inserrekko iti department store. Nagintatawarak iti sopa. Agsasaokami latta ti buridekko iti Iluko. Palpaliiwek met ti saleslady. Pagamuan, nagsao iti Iluko ngem nakapsut. Kasla binawina met laeng a dagus iti inna panag-Iluko kalpasan a nagtalangkiaw. Kasla adda kabutengna.

Ti ur-urayek a gundaway a mulmulmulan ti mugingko!

“Apay nga agtag-Tagalogkayo ket Ilokanokayo met? Ilokano met ti San Fernando?”

“Patakaran ngamin, kuya. Tagalog ti panagsaomi kadagiti amin a customer.”

“Tapno maawatan amin a kustormeryo, kasta kadi?”

“Wen, kuya.”

Saanakon a nagdamag.

CANDON CITY. No mapaspasamak daytoy kadagiti mall iti Baguio, Urdaneta (pinasiarko dagiti mall itoy tapno agpaliiw) ken San Fernando City, possible la ketdi nga uray iti Candon.

Uray no awan ti gagarak, nagpa-Candonak. Nagpaliiw iti uneg ti mall. Ket natakuatak, a Tagalog ti saludsod no ania ti gatangem.

Iti mabiit, addanton ti mall met dita Narvacan. Mabangon idiay Brgy. Limmansangan. Addanto la ketdi met ti posiblena, ti tagalogization a mapasamak.

Kadagitoy nga eksperiensa, adda ti tallo a kangrunaan a rason no apay a nasaknap la unay ti tagalogization kadagiti key cities.

1. Edukasion. Iparit ti eskuelaan iti panagsao iti Iluko, ngem no Tagalog ket saan

2. komersialismo ken negosio

3. migration

1) EDUKASION. Iparit ti eskuelaan (iti high school) iti agsao iti Iluko. Multa, piso tunggal balikas! (Iti agdama a panawen.)

Nasken nga English wenno Tagalog. Kangrunaanna la unay ti English. Ngem iti panagsasarita, mabalin ti Tagalog wenno English wenno Taglish.

Early martial law days.

Pinadasko idi nga inlaban ti kalintegak nga agsao iti Iluko kadagiti napili a lugar: alley, ground, library, wenno iti ababa a pannao, no saan a madama iti klase. No madama ti klase, speak English! Wenno Tagalog no isu.

Ngem, napaayak. Ngamin, kas panangilawlawag ti Sister Principal, adda pinirmaak a weaver, sakbay a nagenrolak a surotek amin a pagannurotan, reglamento ken pagayatan ti eskuelaan. Binasak nga immuna sakbay a pinirmaak. (Wen, aya.) Iti panangpirmak, immannugotak. Ania pay iti naaramidak? Reglamento ti eskuelaan ti speak English. Nagdadakkel dagiti maisurat iti pader ken iti ngatoen ti pisara.

Awan iti masaok itoy a banag iti eskuela publika.

Idi elementariakami, Iluko ken English ti medium of instruction. Adda pay la idi Iluko a libro, a para kadagiti gred wan.

Iti sekondaria, nanayunan ti dua, naikkatan ti maysa! Ania daytoy?

Maiparit ti Iluko, ngem saan ti Tagalog. Sa ket simmapit pay ti Spanish a subject! (Naikkat a subject idi addaakon iti maikadua a tukad).

Ayyuya ngay? I’d rather speak English than Tagalog! kunak metten a. Mamultaka iti binting. Nangina dayta binting ta maminliman a plete iti kalesa. Wenno nikel laeng ti sangapug-ong a singkamas wenno sangaagpa nga unas a kabukaben iti panagawid a magmagna. Sangakilometro ti watiwat ti San Antonio iti ili.

Eksperiensa daytoy a kas estudiante iti private school.

Itoy a punto, agsao wenno agsursuro ti anak iti ganggannaet a sao: Tagalog wenno English wenno isuda a dua. Awitda daytoy nga inda panagsursuro iti balbalayda wenno kadagiti ummongda, tapno adda makasursuroda a naimbag. Tapno agbalinda a fluent.

Iti pamilia, awan ngata ti nagannak a mangiparit wenno manglapped iti anak nga agsao iti English wenno Tagalog no kayatna iti agsao. Ngamin, ammo met dagitoy a nagannak, a mamulta ni anak no agsao iti Iluko iti eskulaan. Isu a bay-anna lattan nga agsaoda iti Tagalog wenno English tapno makasursuroda. Wenno saan, ket korihirenda iti inda panagsao tapno agbalinda ketdi a fluent. Ultimo aso ken pusa ken aniaman a pet, ket English no di man Tagalog ti pannakisarita.

Ta asino koma ti nagannak a mayat a maudi ti anakna iti eskuelaan? Asino met ti nagannak a kayatna ti anakna a maudi wenno iti worst, ket maawagan ti anakna a kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo ta dina ammo ti agsao iti Tagalog ken English iti eskuelaan?

Ken, asino ti makapaneknek a ti dina ammo ti agsao iti fluent English ken Tagalog ket kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo?

(Saan met ngata a kuneng, munnel, tabbed, dagmel ken bobo dagiti Hapon, Espaniol, Aleman, Frances ken dadduma pay a non-English speaking country, lalo dagiti nararang-ay a nasion. Ngem ni P/Filipino, a maikatlo a kaadduan iti agsasao iti English ket mamirmiraut? Diak a maawatan!)

Itoy a siapel ken situasion, nangurungoren ni Iluko. Nangulitagtagen. Nagkuripaspasen, agingga matayton.

Ngarud, iparit ti eskuelaan ti agsao iti Iluko. Maysa kadagiti dakkel nga ilgat ti pannakatay ti bukod a lenguahe.

No dadduma, mismisuotak ti pasamak: mapantayo iti eskuela tapno agadal ken manayunan iti ammo. Ngem apay itan a mapantayo iti eskuelaan tapno patayentayo met ti bukodtayo a dila? (Ala, Bob Ong a sentimiento!)

Saan kadi nga adda ti dakkel a biddut dita wenno siak iti nagbiddut iti dakkel?

Wenno pudno, ket ngata a, a ti sistema ti edukasion ket pinatayna dagiti rehional a lenguahe? Wenno, ngata a, depektibo ti sistema ti edukasion iti kinaadun dagiti masirib ken maimpluensia a mangtimtimon?

2) KOMERSIALISMO. Idi sakbay a naipatakder ti Shoe Mart iti Baguio, dakkel nga ilgat ti agsasao iti Iluko. Ngem iti isasangbay ti SM, a timmipon iti grupo da Maharlika Livelihood Center, Center Mall, Abanao Square ken Cooyeesan Mall, nakaparpartaken ti panagbassit ti ilgat ti agsasao iti Iluko.

Iti Urdaneta, ti Magic ken CSI mall ket manipud iti Dagupan City. Adda ti sanga ti CSI iti San Fernando City, iti Candon City ken iti Baguio City.

Dagitoy a mall iti nangiyeg kadagitoy a luglugar kadagiti non-Iluko speaking. Natural, Tagalog ti lingua franca. Iti panagtulid ti panawen, ad-addan a narimbawan ti Iluko.

Isu a dikan masdaaw no mapanka iti mall kadagitoy a lugar, no Tagalog iti pannakisaoda kenka, iti dua a rason: a) saanda nga Ilokano; b) reglamento ti management a kas marketing technique. Ala, ket ayuyangan a dagiti kaaduan ti mall.

3) MIGRATION. Dakkel ti ilgat ti migrasion a paset ti tagalogization. Umuna, dagiti non-Iluko speaking nga empleado dagiti mall ken ti pamiliada nga awitda ta adda la ngarud dita ti trabahoda. Maikadua, umad-adu nga umad-adu ti papolasion dagiti Muslim traders ken dadduma pay a non-Iluko speaking traders kadagiti nadakamat a lugar. Ket agsasao met dagitoy ti Tagalog. Dakkel met ti impluensia nga ibunga ti ilgatda. Maikatlo, gapu ta adda ti trabaho a masapulan (kadagiti mall) adu met iti dumayo a makipagnaed, iti dua a rason: agnegosio ken agtrabaho.

Favorable ti komersio ken negosio no adu ti tao. No adu ti komersio ken negosio, adu met ti trabaho, siempre.

Agpaamianan ti tugot ti tagalogization. Napartak la unay iti inna panagsaknap.

Kadagiti laengen tallo nga a nainaganan nga ilgat, ket umanayen a mangpatay ti lenguahe ni saluyot.

No damagem no kasano a lappedan ti tagalogization, saanko a masungbatan dayta. Ngamin, addaanak met iti tallo a rason.

1) diak a nasursuro dayta iti eskuelaan, ta ti nasursurok ken no kasano ti agsao iti gangganaet a lenguahe (a di siaannugot ti riknak ken napilitanak laeng tapno maliklikak ti multa a binting tunggal balikas.)

2) obligadoak met nga agsao iti Tagalog iti pagtagilakoak iti nateng ken prutas, ta amkek met a panawandak ti/dagiti customer ken didak gatangan no didak maawatan wenno mabainda a gumatang no dikam agkinnaawatan

3) daytoy a parikut ket saanko a kabukbukodan a parikut no di ket sapasap. Ngarud, sapasap met laeng koma wenno kaadduan iti agtignay, a saan ket a sisiak wenno sumagmamano laeng. Kas indibidual, kas ama, kas writer, kas komersiante, kas umili, adu ken adu a banag ken immatang ti nasken nga iseksek iti priority.

Maibilang met ngata daytoy a sinurat, a kas umuna nga addang iti taldiap ken tignay maipapan iti ipapatay ti bukod a dila….#


Link

2 comments:

jim agpalo, jr. said...

nabayag met a minulmolan ti muging iti panaginana koman, ngem nabileg la unay ti regget ti agtartaray a dara... isu nga agsubliak manenen a, hehehe...!

Joe Padre said...

Nabayag ngaminen a diac nagawid. Isu a saanco nga impagarup a casta met gayam ti nagbanagan ti panangrebba ken panangpapatay ti bucod tay a govierno iti pagsasaotayo nga Ilocano babaen ti pangngeddeng nga Ingles ken Filipino--awan Ilocano--ti pannursuro cadagiti ubbing, ti panangaramat iti Filipino iti negocio ken dadduma pay a binulonan ti panagsangbay dagiti saan nga Ilocano iti Ilocandia.

Ania ngata ngarud, iti pammaliiwmo, ti caes-escan dagiti pamanunotan ni Dr. Ricardo Ma. Nolasco, Commissioner ti Komisyon sa Wikang Filipino, segun t bitlana iti naudi a NAKEM Conference diay Mariano Marcos State University diay Batac, Ilocos Norte, itay napalabas a Mayo 23, 2007 (naimaldit iti ilocano-samtoy.blogspot.com)?