Friday, November 23, 2007

Agcaoili, pinadayawan ti UFCH


Agcaoili, pinadayawan ti UFCH;
awatenna ti Progress Award for Education


Pinili ti United Filipino Council of Hawai’i ni Dr. Aurelio Solver Agcaoili a kas naisangsangayan nga edukador iti sibubukel nga Estado ti Hawai`i babaen ti panangitedna kenkuana iti pammadayaw a Progress Award for Education.

Maiyawatto daytoy nga award kenni Agcaoili iti maysa a pormal a seremonia iti Royal Hawaiian Hotel iti Waikiki, Hawai`i, iti Estados Unidos ti Amerika inton Nobiembre 24. Kadua ni Agcaoili a mapadayawan dagiti dadduma pay a binigbig ti UFCH, maysa nga aliansa dagiti adu nga organisasion dagiti Filipino iti nadumaduma a parte ti Hawai`i.

Binigbig ti UFCH ni Agcaoili gapu iti aramidna iti edukasion saan laeng iti uneg ti Unibersidad ti Hawai’i nga agdama a pagpapaayanna a kas manursuro iti Ilokano, iti pelikula ti Filipinas ken kultura a popular, iti literatura, iti panagiyulog ken interpretasion, ken iti drama. Kaduana dagiti nagduduma civic organizations ken cause-oriented groups, kasta met ti GUMIL Hawai`i, Annak ti Kailokuan iti Amerika, ken ti Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano, inrusuat ni Agcaoili ti 2007 International Conference on Ilokano and Amianan Languages and Cultures. Isu met laeng ti nangirubuat iti Fiesta Ilokano ken Amianan a naangay iti Philippine Consulate General ken manamnamanto manen a maangay iti kada Pebrero a bulan a pannakarambak ti Philippine Arts Month.

Kinonseptualisa ni Agcaoili ti agtultuloy a pannakaedukar ti komunidad kadagiti isyu iti kanser ken iti kinaranggas iti taeng babaen ti 4K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kanser ken iti Kinaranggas iti Taeng) ken ti 3K Initiative (Kur-itan Kontra iti Kinaranggas iti Taeng), agpada a community language program nga adda iti babaen ti Ilokano Language and Literature Program iti Unibersidad ti Hawai`i. Kadua ni Agcaoili a nangisayangkat kadagitoy nga inisiatiba ti Asian American Network for Cancer Awareness, Research and Training, ken ti Domestic Violence Clearinghouse and Legal Hotline-Pilipina Rural Project.

Ni Agcaoili met laeng ti maysa kadagiti nangirugi iti Nakem Conferences a maysa itan a tignayan ken addaanen iti country chapter iti Filipinas, ti Nakem Conference Philippines nga ipangpanguluan ni Dr. Alegria Tan Visaya, sekretaria ti Board of Regents ti Mariano Marcos State University.

Nileppas ni Agcaoili, babaen iti Presidential Scholarship, ti kinadoktorado iti Unibersidad ti Pilipinas a nangisuruanna sakbay a nagpa-Amerika. Dua pay a masterado ken dua a kurso a batsilier ti niringpas ni Agcaoili.

Mannurat ni Agcaoili iti Bannawag; kasta met nga agsursurat iti Ingles ken Tagalog. Ti nobelana a Dangadang ti maysa kadagiti napadayawan iti Centennial Literary Prize idi 1998.

Sunday, November 18, 2007

Villafania’s poetry book launched

The latest Pangasinan collection of poems by Santiago B. Villafania was launched at Urdaneta City on Friday, November 9.

Malagilion: Sonnets tan Villanelles is Villafania’s second collection of poems in Pangasinan language which was launched shortly after the 2-day Conference on “Revitalizing the Pangasinan Language and Cultural Heritage” held at the Urdaneta City Sports and Cultural Center last November 8-9, 2007.

The 390-page book includes some 300 sonnets and 50 villanelles, published through grants from the Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) and Emilio Aguinaldo College (EAC) under the helm of Dr. Jose Paulo E. Campos.

The new collection of verses is an uplifting exploration of memories of childhood, love, history, current events, the wonders of nature, and the enrichment of the Pangasinan language, culture and literature.

KWF Chair Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco and UP Professor Dr. Ma. Crisanta Nelmida-Flores wrote the preface and the introduction to the book, respectively. Dr. Cirilo F. Bautista, Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera Jr., Aurelio S. Agcaoili, Kristian S. Cordero, Jose Jason L. Chancoco, Christopher Q. Gozum, Jaime P. Lucas, Leonarda “Amor Cico” Carrera, Sergio A. Bumadilla and Melchor E. Orpilla contributed their respective blurbs.

Multi-award winning poet Cirilo F. Bautista says of the author, “Villafania is the leading poet of his generation in Pangasinan today.”

Other works of this young Pangasinan poet include Pinabli tan arum ni’ran Anlong (2003) and a chapbook, Balikas na Caboloan (NCCA, 2005). Some of his poems have appeared in local and international print and web publications such as Balon Silew, AWARD, Philippines Free Press, Philippine Graphic, ANI, Philippine Panorama, Sunday Times Magazine, The Heron’s Nest, HaikuHut’s Short Stuff, Ygdrasil, In Our Own Words 1 & 2, Picolata Review, MindFire, and other online poetry journals.

Born in Sta. Barbara, Pangasinan in 1971, Villafania graduated with a degree of Bachelor of Arts in English from the University of Pangasinan in 1991. “Sonny” as he is fondly called is an active member of the Ulupan na Pansiansia’y Salitan Pangasinan and an ardent advocate for the revival of Pangasinan as a literary language.

Villafania is currently a senior web developer/designer in Emilio Aguinaldo College – Manila.

Monday, October 29, 2007

An Open Letter To KWF & DJGT Foundation

Problems to Address in Revitalizing Pangasinan Language

We are losing our language very fast. When we lost our native tongue, we also lost our knowledge, our thinking, culture, but most of all, our identity.

We, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. This open letter is to lay propositions to answer the imperative issues. If we work together, the better chances to get rid of these pervasive tribulations.

The most common problem is more and more kabaleyan address their native tongue as impediment. Others prevail such as, in school, student or pupil fined of one peso per word who caught speaking their native tongue. Second, commercial establishments prepare to approach customers in Tagalog. Third, teenagers contributed large slice in the obstruction of their parents’ language.

There should be massive information and dissemination to boost the awareness to speak our native tongue. Produce more books, magazine, comics, journals, newsletters, and newspapers written in Pangasinense. The language would be vanished if there were no dictionary, no literature, and no text of any kind.

In school, speaking in English or Filipino in class should be sternly enforce only inside classrooms and be optional in the hallways, library, grounds and other places. To decimate the freedom of speech and expression in the institution of knowledge is paradoxical.

Creating more laws to preside over commercial establishments let our native tongue spoken freely and or presenting a Pangasinense translation in every signage and advertisement.

Address the teenagers the love of native tongue by gathering them to seminars, symposia, and round-tables. Working with the community people on this matter really helps.

The realization comes only after the strong will. The key to getting a language rejuvenated is getting fresh age band of speakers.

As said, we, the Ilocanos had common problem with Pangasinenses in regards to brink extinction of native tongue. Working together to decline extinction, the more courage, sacrifices and efforts show.

This writing is most likely to share, as a writer, a cultural worker, a grandfather, a father in helping to address our common problems…

Thursday, October 25, 2007

WHITE LADY

Ti White Lady Iti Loakan Road



PASADO alas-onse iti agsapa idi kellaat lattan a nagiddep ti Texas Instrument Philippines Shuttle Bus # 808 iti asideg ti ruangan ti Voice of America iti Loakan Road, Baguio City. Minaneho ni Mang Teroy Dolormente, mekaniko ti Regga Transport, a contractor ti transportation dagiti empleado. Kagapgapumi a nangsukon kadagiti nagobertaym. Binilinnak ni Mang Teroy, (maintenance aide ti trabahok) a butingtingek ti makina. Linukatak a dagus ngem awan ti makitak a diperensiana. Dagiti laeng matami iti agsarsarita ken ni Mang Teroy. Masdaawak iti kinaulimek dagiti nasurok a sangapulo nga empleado a pasaheromi. Mabasak kadagiti rupada ti alliaw. Ania koma ti kabutengda nay? Idi lumabas ti sabali pay shuttle bus a minaneho ti supervisormi, ni Henry Barroga, nagsardeng iti sanguanan ti busmi ket nagdardarasen dagiti pasaherosmi nga immakar.

Nagsinnublatkami ken Mang Teroy a nangbutingting ti makina ngem saan latta nga agandar. Adu ti krudona. Di man la agsaiddek ti makina.

“Dinillawnatansa metten ti white lady?” inyarasaas ni Mang Teroy a mangap-apros kadagiti nadlawko a simgar a dutdot kadagiti kayumanggi a takiagna. Pasaray aprosanna pay ti ulona. Nagtugaw lattan iti sango ti manibela ket inkidemnan.

White Lady? Patiek iti kinaadda ti al-allia ngem saanda nga agdangran. Ti welwel a tao iti mangdangran ti padana met laeng a tao. Nupay adda dagiti espiritu wenno di katawtaw-an nga agpakita, saanda nga agdangran segun ti eksperiensak. Ngamin sadiay probinsia, iti Sitio La Loma, Brgy. San Antonio, Narvacan, Ilocos Sur, dua laeng a kinelleng ti baet ti kamposanto iti balaymi. Nagganas ti agdata iti rabaw ti panteon, pagpunganan ti sapatos ti krus santo idekuatro kabayatan iti panagbasa iti libro ti dandaniw wenno sarita wenno Bannawag a pangur-urayan iti panangiyawid kadagiti pastor a baka ken kalding. Lalo ket napariir ti kamposanto a pinayungan dagiti sumagmamano a duogan nga akasia. Uray iti rabii awan iti bubutengak, agar-arbis man wenno agbayakabak, kabus man wenno lenned, saanak a mabuteng a manglinteg iti uneg ti kamposanto no kasta a maamitanak a makitegged ken ni Puraw (daydi ex-brgy. chairman Nestor Comiso wenno iti amana, ni Tang Manoling). Santo maysa, no adda ti maitabon, pasaray tangdanannak no kua ni Mang Puring Caabay, ti sepulterero ken maysa a maestro kantero-karpintero, a kadua ti barona, ni Tonio Pugpog nga agtubtob iti panteon ken agikarton kadagiti tulang no saankami nga agaramid iti kabarbaro a panteon. Kasano koma a sumga ti bubutengak iti al-allia?

Ti bateria ti inasikasok. Winarwar, insubli sa pinairutan a nalaing. Kabarbaro daytoy ket dipay nalawasan. Kasano nga isu ti yan ti depekto ti lugan? Tinuktok iti open end wrench dagiti di rumbeng a tuktoken. Ngem naupayak laeng ta di man la nagsaiddek ti makina.

Tinaliawnak laeng ni Mang Teroy.

Ditoy aya ti pagparparangan ti white lady? Dinamagko iti nakapsut. Nagtung-ed laeng ni Mang Teroy, a sigud a driver-mechanic ti Philippine Rabbit Bus Line sakbay a nagtrabaho iti Regga. Agtallo a bulannan.

Bimmabaak iti bus. Awan ti matatao iti lugar. Natatayag dagiti agaasideg a pinuon ti saleng iti agsumbangir a deppa ti kalsada. Nalam-ek ti apiras ti angin. Nagbang-esak ket nagdakiwas dagiti matak. Pagtaudan dayta a banglo? Nangkettelak kadagiti atap a sabong iti aglawlaw, sinay-opko ida ngem saan a dagitoy ti pagtaudan ti banglo. Patalgedak a di nagtaud ti banglo kadagiti sabong ti marapait a naidarnap iti igid ti kalsada ken kadagiti sirok dagiti saleng.

Idi 1986, nagkaseraak iti Tañedo Apartment iti Naguilian Road. “Adda manen taxi a linuganan ti white lady iti Loakan Road,” kasta no kua ti saritaan dagiti taxi drayber nga umay agkape iti rabii iti tiendaan ti land ladyk. Beinte kuatro oras a silulukat ti tienda, ket maysa kadagiti serbidora idi ni Miss Yolanda Osana, nga idi agangay, ket ina dagiti saringit.

White Lady iti Loakan Road? Ti Loakan Road ket manipud iti main gate ti Camp John Hay agpaabagatan a manglasat kadagitoy a landmark: kamposanto dagiti unknown soldiers, Voice of America, EPZA, NFA, Texas Instrument, TESDA, Loakan Airport, PMA a sumalpot kadagiti minasan.

Medios. Masapul iti mediosna..

“Mangankayo kadagiti atang tapno saankayo a managbuteng kadagiti al-allia ken di katawtaw-an,” balakad man ni Apong Chelong a mangngagas. Ket nagbalinak a mannangan iti atang. No la ketdi kat-atang, masindian ken masusop ti sigarilio, makabul no di man masultop ti itlog, maitangguap ti naisingkil a sammigel. Psychologically speaking, wen, nakatulong iti dakkel iti pannangan ti atang. Ti buteng ket maysa laeng met a psychological aspect, maysa a nakangisngisit nga ulep a nangbalkot ti muging. Ti lakay a taga-Laoag City a sangaili iti lugarmi iti nangisuro kadakami a sakbay a piduten ti aniaman nga atang iti langalang, nasken a mangpirit iti daga sa isakmol tapno saan a mabalsan lalo no daytoy ket kat-atang la unay. Mangitugkel iti lansa wenno aniaman a landok iti daga (imuko, kumpay, padol) wenno mangipuruak iti sensilio. Nabalkot ti kinadatdatlag ti lubong, isu a patiem man wenno saan, awan iti dakesna no aramidem dagiti medios.

Sinubliak iti tool box. Nangalaak iti didos a lansa. Bimmabaak. Nangpiritak iti daga, insakmolko, ninutnot, tinilmon, naguyekak. Makaaprad! Iti nalukneng a daga, impalokko ti lansa babaen iti kanawan a tanganko. Nangipuruakak iti sensilio iti sango ti bus, kadagiti sikiganna ken iti likudna ken iti agsumbangir a kakaykaywan ti kalsada. Magagaranak a nagsubli iti uneg ti bus. Inswitchko. Inulit. Naminlima. Di latta agandar. Di man la nagsaiddek ti makina! Sayang daydiay trentay singko pesos a sensilio a bingayko pay ken ni Mang Art, ti security guard ti Regga, iti panangwashingmi iti dua a kotse itay bigbigat. Inggatangko la koman iti banana cue, nabsogkami pay!

“Ania ti orasen?” Tinaliawnak ni Mang Teroy.

“Pasado ala-unan.”

Pampanunotenna siguro a panagsusukon ken panagitulod manen kadagiti empleado a sumrek ken rumuar iti alas-tres iti malem. Adda ti pito a drayber kadagiti walo a bus, maysa nga L200 van ken maysa a pick-up a lugan ti Regga. Ngem no adda ti di sumrek a drayber wenno off-duty (broken time ti schedule), ni Mang Teroy wenno ti supervisor ti agmaneho. Trabahok met ti mangtsek-ap kadagiti pilid, break, krudo, dagiti amin a rumuar ken sumangpet a bus. Tulongak met ti washer no awanen iti trabahoek.

Intugawko metten ket inkidemko. Alas dies idi nangankami ken Mang Teroy ta agpadakami a nabannog ket kinnanmin ti balonmi. Binalinglingko dagiti pilid dagiti uppat a bus, ta bangir ti runot dagiti pilid, idinto ta nag-change oil ni Mang Teroy. Isu nga awan pay laeng ti bibisinanmi.

“Ania ti petsa ita?”

Tinaldiapak ti bassit a kalendario iti headboard. Pebrero 11, 1992. Imbagak.

“Iturogta pay. Agandarto met laeng.”

Kasano nga agandar ket dipay agungor no istarten?

Di iturog! Intugawko metten iti likudan ti drayber.

Nagkidemak. Apay a nagiddep ti bus? Agiddep aya ti makina nga awan ti gapuna? Inukrado ti mugingko a nagsapul iti sungbat. Eksperiensa laeng ti ammok maipapan iti makina. Iti lugarmi, katulongannak ni Tang Manoling Comiso, mekaniko, no kasta nga agistimar. Siak iti para warwar ken para isubli kadagiti makina. Isurona laeng ti aramidek.

Madamdama pay, saguyepyepennak metten. Naangotko manen ti banglo – ti karkarna a banglo itay. Tinaldiapak ni Mang Teroy ngem kasla awan iti maangotna? Inkidemko manen.

Napamulgatak iti taguob ti aso. Nagalingagak. Kasano nga adda agtaguob nga aso iti tengnga ti aldaw? Ken maysa, awan met ti balay iti kasalengan a sikigan ti kalsada? Tinaliawko ti sarming. Uray la limmabba ti ulok, simgarak ken nariknak a limnek ti butillogko idi nakakitaak iti babai a nakabestida iti puraw a nalayak ken nakatugaw iti eksakto a batog ti ridaw. Taltaliawen ti babai ti agdan. Pamudawen. Naabongan ti rupana iti nagsaplak iti abagana a buok. Kalalainganna katayagna. Ania ti ar-aramiden ti babai iti uneg ti bus? Kasano a limmugan a diak nadlawan? Kayatko a pagunian ni Mang Teroy a nakaprimera ti panagurokna ngem awan iti simngaw a timekko ta kasla ketdin natali ti dilak. Linidlidko dagiti matak. Sige, lidlid. Tinaliawko, ket nakitak ti babai a nakapuraw nga umul-ulog. Kinitak ti side mirror iti kanawanko: amaya, saan nga agdisso dagiti dapanna iti karuotan nga abaga kalsada! Nagpukaw iti likud ti bus. Tinaldiapak ti kanigid a side mirror ngem diakon nakita.

Dayta kadin ti white lady? Nainayad ken naimpusoan ti panangitanamitimko ti kararag a “Mamatiak” sako insaruno ti “Amami.”

Idi nagkalma ti riknak, nagin-inayadak a timmakder. Nakaprimera pay laeng nga agsangsang-at iti horse shoe shape iti Kennon Road iti panagurok ni Mang Teroy. Pinuligosko ti tulbek.

BROOOOOMM!!!

Nagkulagtit ni Mang Teroy a natarimbangon. Nagkiremkirem. Linidlidna dagiti matana.

“Siakon,” kunana, ket pinabesbesnan ti bus.

Iti parkinganmi iti Burnham Park, ngilngilangilandakami dagiti drayber idi bumabakami.

“Basta ngamin mabatoganyo ti kamposanto ken ti Voice of America, agbusinakayon!” Impasungad ti supervisormi. Dayta kano ti aramid dagiti drayber ken amin a makaammo iti white lady iti Loakan Road.

Idi dayta met laeng a malem, maudi nga aldaw ti nobena iti Our Lady Of Lourdes. Maysaak met a Marian devotee ket nangitugkelak iti kandela ken inkararagak ti white lady.

Inestoriak ken ni baket ti napasamakmi idi sumangpetak iti dagusmi iti old forestry compound.

Kuna ni baket, a maipagarup a taksi drayber kano ti nanggundaway iti pasaherona, rineyp ken pinatayna sana pinanawan ti bangkay sadiay a lugar. Isu a kaadduanna kadagiti taksi drayber iti malugluluganan. Ket iti rabii, mangliklik dagiti taksi iti Loakan Road wenno dagiti makaammo iti white lady ket magnada iti Camp 7 – Kennon Road.

Sadiay probinsia, awan la ti bubutngak iti al-allia. Ngem ditoy Baguio, napadasak iti simgar, limmabba ti ulona ken limnek ti butillogna. Kasla diak pay la patien ti napasamak! Lima nga aldawen ti napalabas ngem di pay la naikkat iti panunotko ti white lady iti Loakan Road.

Kalpasan iti makalawas a pannaka-white ladymi, naglusulosakon iti Regga Transport Contractors. Nasurok met a makatawen a nagtrabahoak manipud iti July 8, 1991 agingga iti Pebrero 20, 2002. Inawatkon ti nabayagen nga uyot ti Mt. Province Broadcasting Corporation a kas scriptwriter, translator ken copywriter. Ti “Ti White Lady Iti Loakan Road” ti kaunaan a horror script a sinuratko para iti drama program a “Dagiti Alliaw iti Kaltaang!!!” a naipatangatang kadagiti kalatakan a radio stations iti Northern Luzon: ti DZNS, Vigan City; DZPA, Bangued, Abra; DZWT, Baguio City; DWRV, Bayombong, Nueva Vizcaya, DZCV, Tuguegarao, Cagayan, ti catholic run radio station iti Alaminos, Pangasinan.

Agingga kadagitoy nga aldaw, dipay napukaw ti damag iti limmugan a white lady iti Loakan Road, lalo kadagiti saan nga agbusina a lumabas iti batog ti ruangan ti Voice of America ken iti kamposanto. No narabianka iti siudad ket agawidka iti Loakan wenno PMA wenno iti Kias area, dika masdaaw no ibaga ti taxi driver a manglikawkayo iti Camp 7. Dimon damagen no apay. Dimo ipapilit a manglintegkayo iti Loakan Road ta amangan no dinaka ilugan…

*Naipablaak iti BANNAWAG idi Nobiembre 6, 2006

Monday, October 08, 2007

Cordillera Autonomy

Naatap ti Autonomia Ti Cordillera

Salaysay ni Jaime M. Agpalo, Jr.


Autonomia ti Cordillera? Naiggananen. Petpetpetanen. Ngem gapu iti saan a nasayaat a panangiggem, napalusposan pay laeng. No billit koma koma, ket adda daydiay panawen a nairut unay ti petpet ket uray la agtulakak, ket adda met panawen a nalukay unay ket ditan iti pannakabulosna kadagiti dakulap. Apay a saan a nagballigi iti mamindua a daras a panagbobotos ti autonomia? Ta ania ngamin aya ti autonomia?

Manipud iti Seksion 8 Artikulo 10 iti Konstitusion ti Filipinas, nasken a maaddaan iti autonomia ti Cordillera ken ti Mindanao. Panagwaywayas ti kayat a sawen ti autonomia. Sadiay Mindanao, nagballigida a nanggun-od kadaytoy. Isu itan iti maawagan ti ARMM.

Daytoy a kalintegan ket inrupir dagiti taga-Mindanao ken Cordillera. Iti Cordillera, indauloan ni Father Condrado Balweg, a pangulo ti Cordillera Peoples Liberations Army (CPLA). Kimmappon iti New Peoples Army (NPA) ni Fr. Conrado Balweg idi sinupringna ti panggep idi ti administrasion ni Pres. Ferdinand Marcos a mangrames ti kabambantayan ti Cordillera babaen ti Cellophil Resources Corporation a nakabase iti Tayum, Abra. Idi pannakapadisi ti Marcos babaen iti peoples power, simmina ni Fr. Condrado Balweg iti CPP-NPA ket pinanaganna ti grupona iti Cordillera Peoples Liberation Army. Nakitulag ni Fr. Balweg ken ti CPLAna, ken ti Cordillera Bodong Association iti administrasion ni Pres. Corazon Aquino ket naaramid ti peace pact accord wenno “Sipat” sadiay Mt Data, Bauko, Mt. Province idi 1986. Tapno naan-anay iti panagkappia ti gobierno ken ti CPLA, nangaramid ti presidente iti Executive Order No. 220 idi July 15, 1987 ket naipasngay ti Cordillera Administrative Region (CAR) a mangisagana iti pannakaratipikana.


Tapno naan-anay a magun-od ti autonomia, nasken a maratipikaran daytoy babaen iti botos dagiti umili. Ngem iti namindua a daras a panagreperendum a napasamak idi Enero 30 1990 ken idi Marso 7, 1998, namindua met a nanabtuog ti arapaap. Timmayab ti billit nga addan iti dakulap. Iti kaudian a reperendum, ti laeng probinsia ti Ifugao iti nangayat itoy. Ta ania aya dagiti rasones no apay a saan a kayat ti kaadduan ti autonomia? Dagitoy dagiti sumagmamano a rason.

Politika. Maysanmaysa kadagiti mangimaton iti Cordillera Administrative Region (CAR) ket iluglugardan ti bagbagida (positioning themselves) a kas agessem nga agtakem kadagiti kangrunaan a takem iti Cordillera Autonomous Region. Nalipatandansa ti takemda ket ad-adda a ti bukodda nga interes ti impagnada. No dadduma, ti CAR ket nalipatanna payen ti akemna nga isu iti mangipagna koma ti pannakapataud ti autonomia ket nakibiang kadagiti internal nga issues kadagiti probinsia ken ti siudad ti Baguio. Saan pay laeng a naaramid ti autonomia, mariknan ti takder ken bilegda dagiti nagtakem (iti CAR) ket nalipatanda iti kinaadda iti agdama a mangimatmaton ti gobierno a kas kada kongresman, gobernador dagiti mamayor ken kokonsehales. Limmaksidda (overlap) ti poder ket napasamak ti dakkel nga alinuno ti dalluyon. Iti lohikana, kayat ngarud met dagiti agdama a nabotosan iti takem iti gobierno nga iturayan dagiti pabotosanto pay laeng a mangituray iti autonomia? Siempre, saan. Saluadan met dagiti nabotosan a politiko ti posision a petpetdan. Saanda a kayat met a paagaw dayta a takem. Ngarud, iti ababa a pannao, kadakkelan a lapped dagiti mangitagtag-ay manen iti mamitlon a daras ti kinaadda ti autonomia ket ti dagiti politiko a nabotosan ken agdama nga agtakem iti turay. No dagiti mangipagpagna manen iti maikatlo a gundaway a pannakaratipikar ti autoniomia ket iluglugarda manen ti bagida kadagiti nangangato a posision, dakkel la ketdi a lapped iti arapaapda dagiti agdama a politiko a nakatugawen ken nabotosan.

Ti posision ti CPLA a kas peacekeeping body. Namin-adun a daras ti troops movement ti CPLA ket pasaray mapasamak iti pannakibiangda iti police matter. Awan pay laeng ti autonomia, mariknan ti bilegda. Iti baet ti pannakitipon dagiti dadduma a kamengda iti armada ti pagilian (AFP), umad-adu latta met ti kameng daytoy ket saan payen nga agsususurot iti panggepda ta nagudua metten daytoy iti dua a paksion. Ti Balweg paksion ken ti Mailed Molina paksion. Saan laengen a ti nailian nga armada (AFP) ti maul-ulaw iti mapaspasamak no dipay ket dagiti umili ta saandan nga ammo no ania ti masurot ti pannakaipagna ti iti linak ken kappia iti sibubukel a Cordillera. Maulaw pay ti AFP no ania ken asino dagitoy a dua a paksion iti bigbigenda. Iti rigatna, nangipatakder dagitoy dua a paksion iti kampoda iti nadumaduma a paset ti Cordillera ken iti Baguio. Ania ti rason dagitoy a tropa ken kampo no adda met ti AFP?

Ti depinision ti Cordilleran. Nangaramid daytoy iti dakkel nga issue iti immuna nga Organic Act of 1990. Maysa daytoy a kangrunaan nga isyu a saan a nasungbatan iti immuna a ratipikasion. Ket daytoy ti maysa pay a kangrunaana rason no apay a saan a kinayat dagiti non-native of Cordillera ti autonomia. Ket iti Organic Act No. 8438 idi 1997, napagbalinen ti depinision ti Cordilleran a kas agindeg iti Cordillera, native man daytoy iti Cordillera ken saan basta agindeg daytoy. Ngem saan latta a naan-anay ti pannakapatung-ed dagiti non-native Cordilleran itoy a depinision gapu ta nariknanan iti arigengen ti depinision iti damo a pannakaiparang pay laeng daytoy.

Iti Siudad ti Baguio, babaen kadagiti dua a reperendum, saan a kayat ti kaadduan ti autonomia. Ket timmaud pay idi ti issue a saan koma a maibilang iti autonomia ti siudad agsipud ta maysan daytoy a chartered city wenno agwaywayas a siduad. Ti maysa a chartered city ket maysan nga autonomous wenno bukodna a bagi iti mangpataray. Ti chartered city, saanen a naipasidong daytoy iti probinsia, awanen iti probinsiana, ta agwaywayasen. Saan a kas kadagiti kaaduan a siudad ti pagilian, nga iti laksid iti kinasiudadda, addada pay laeng a nakalinong iti administrasion ti probinsia a yanda.

Nagadu dagiti dadakkel a corporation ken pasdek negosio iti Cordillera. Ket no maratipikaran ti autonomia, obligadon dagitoy nga agbayad iti buis direkta iti autonomia a saanen a kas iti sigud (wenno iti agdama) nga agbaybayad dagitoy a dadakkel a negosio iti buisda babaen headquartersda a nakabase iti Makati, Cavite, Clark ken Subic. Iti autonomia, saan a mapasamak daytoy. Ngarud, ti panagbalbaliw ti set-up kadakuada ket dakkel a banag ken rikut ket nalaklaka nga amang iti saan nga umayon ti autonomia ngem ti pannakadadael ti agdama a set-up. Ngarud, dagitoy a negosio ket saanda a taliawen ti autonomia no mapasamak kadkuada ti panagbalbaliw.

Kadagiti non-native Cordilleran, nga agnanaed idi pay la angged (time immemorial) iti sibubukel a Cordillera, narigat a mapagtung-ed dagitoy ta addaanda met iti bukod a takder ken prinsipio ken panirigan itoy a banag. Saanda la ketdi met kayat a matapiasan ti posisionda a nabayagen a sinalsaluadanda.

Ti leftist group. Saan a masasaan ityi kindakkel ti bilegda iti Cordillera. Ti impluensiada kadagiti umili marikna dayta. Saan nga umayon ti leftist group iti autonomia ta addaanda met iti bukod nga ideolohia nga iruprupir ken kangrunaanna, ti isisina daydi Fr. Balweg .

Sino aya iti mairanud ti autonomia? Saan a nalawag. Nasken a masungbatan pay nga umuna dagiti napapateg nga issues. Nasken a masolbar pay nga umuna dagiti nadakamat nga issues nga isu pay laeng ti issues kadagiti dua a naglabas a reperendum. Ketdi ti nalawag a maripar ket ti kinaadda dagiti sumagmamano nga aginteresado iti takem uray no saan pay laeng a naratipikaran. Agurayda koma pay met a, sakbay nga iposisionda ti bagbagida a mangidaulo. Sungbatanda koma pay dagiti kangrunaan nga issues sakbay nga ilugarda ti bagbagida ta no saan, agtagtagainepda laeng simumulagat.

Saanto nga agballligi ti ratipikasion ti autonomia iti maikatlo a gundaway agingga tumaud ken rumimbaw dagiti interes a para iti bukod laeng a bagi ken panggep. Uray ngata tinawen a mapasamak ti reprrendum, no awan iti sinseridad iti panagserbi, mapaay ket mapaayto latta iti ratipikasionna. ##

Monday, October 01, 2007

Two-face Fungus Lover

Reminiscing the past makes me smile. Smile adds life. I should say what happened was out of the ordinary.

Ordinarily, a teenager loves to court not only one but also two or more. The feeling to engage in this juvenile manner is what now a laughing matter. For that matter, I courted so many. Three girlfriends in a row are normal. Generally, of course, there are also those I feel something especial, like Myrna, Angelina and Mercedes. With them, I feel the meaning of love. Myrna comes from the other school while Angelina is my schoolmate. Mercedes is from the neighboring town, which I met during the Inter Catholic School Athletic Association. We are all in the higher level in the secondary. Although, there was no cellular phone or internet before, the means to express love is through letter particularly during special holidays. What was the disorder?

The disorder happens three days before the Valentine’s Day of 1977. I was then preparing cards for Myrna and Angelina in one of the bench in front of Narvacan Catholic School. After signing cards, somebody shouted that one of my friends is in trouble. The shout was so serious. The call intended for me. The need to help is necessary. Putting the two letters in order was in a hurry. Closed them immediately and run to the direction of my friend in trouble. After the problem is in proper order, I decided to go to the post office. I even wrote SWAK in the backside of the two envelopes. SWAK mean, Sealed, With A Kiss. Oh, it’s a day of fun!

Finally, the Valentine’s Day, and decided to visit Myrna in their house. But to my dismay, she was crying and said she never want to talk to me anymore. I don’t know why. My feeling hurts. But I have to move on. I still have two girlfriends. So, I immediately visit Angelina in their home. But Angie was also mad at me. She even curses me and threatens to hit me with a knife. Of course, I asked her what’s happening. But she cried, shouting at the top of her voice that she hates me. She even called me a two-face fungus lover. I don’t know why. What’s happening with these two girls? So what, I still have one girlfriend, right? But the puzzle still kept me thinking. A week passed by. When I met Angie in school and asked sincere talk to settle everything, she handed me the Valentine’s card supposed to be for Myrna. To my disappointment, I sent the wrong card!

Well, since then, I settled to myself, that I should love a one woman only. And that is Mercedes, and we engaged for 12 twelve years. When she left for Hong Kong to work as an overseas contract worker I lost communications with her. To bear my loneliness, I courted again another woman, Yolanda, now the mother of my four bangad children. #

Saturday, September 22, 2007

TRANSLESION

Dagiti Linteg Iti Translesion


No dadduma, daytoy iti saan a pagkikinnaawatan dagiti mannurat. Saanda nga agpaparis iti wagas iti panangipatarusda kadagiti binulodda a balikas kadagiti ganggannaet. No dadduma ket agtinnag pay a pinnangatuan iti isbo iti resultana.

Ania ngata ti kasasayaatan a wagas iti panangipatarus ti binulod a balikas?

Ti panagbulod ti maysa a balikas ket saan a kas iti panagbulod iti maysa a banag, daytoy man ti palawag ni Alfonso Santiago a kas nadakamat da Paz, Belves, M. et al, iti libroda a Sining Komunikasyon (Pangkolehyo).

Kuna ni Santiago, no bimmulodtayo iti bado koma, akemtayo met laeng iti intay panangisubli; no bimmulodtayo iti bado, ket saan a mabalin a balbaliwantayo dayta a bado tapno umiso iti sukat iti intay panangisuot. Kas pagarigan koma, no pantalon ti binulod, saan a mabalin a putden dayta no atiddog,

Ngem sabali iti panagbulod iti balikas. Saantayo nga akem iti panangisubli kadaytoy a balikas ta awan iti mapukaw wenno maawan iti bimmulodan ta maaramatda latta met dayta a binulodtayo.

Kas pagarigan koma, ta bimmulodtayo iti balikas, a kas koma iti electricity saantayo nga akem a pagtalinaeden iti kasta a pannakaisuratna, kasta man met laeng a, iti pannakaibaiikasna. Mabalin nga usarentayo babaen iti nain-Kastilaan a wagas, a kas iti electricidad. Idinto mabalin met nga usaren ti bukod a dila, isu nga agbalinen nga elektrisidad. Daytoy payen ti mas papolar a sistema iti panangisurat iti Iluko, ti bukod a dila.

No maumaka iti translesionmo wenno wagas iti panangipatarusmo iti bukodmo a dila, elektrisidad, mabalin latta met a kugtaram no kayatmo, ket agsublika manen iti bimmulodam. Isu a no isuratmo, electricity kunam manen. Mabalin latta met iti man Filipino wenno iti Iluko.

Ket gapu ta dayta ket electricity, mabalin latta manen nga isuratmo iti elektrisiti, ta bimmulodka iti English, ipatarusmo iti Iluko wenno iti Filipino babaen iti panangibalikasmo.

Mabalin latta met nga isuratmo iti nain-Kastilaan a wagas, electricidad. Isuna laeng ta kadagiti papolar a publikasion, saandan a sursuroten ti nain-Kastilaan no di ket usarendan ti bukodda a dila iti inda panangipatarus iti binulodda a balikas. Ngamin, malaksid kadagiti proper noun, awanen dagiti letra C, J, Q, ch, x, ken dadduma pay.

Ngarud, adda tallo a wagas a nadakamat ni Santiago a wagas iti panagbulod ket panangipatarus iti Filipino

1) Buloden iti Ingles, ikkan iti katukad a balikas iti Kastila, sa ipataurs iti Filipino.

Ingles----------Kastila----------Filipino

publicity--------publicidad-----------publisidad
regulation-------regulacion----------regulasyon
mathematics------matemateca----------matematika

2) Bumulod iti Ingles, usaren iti pannakaisuratna iti Filipino. Aramiden laeng daytoy no saan a mabalin iti immune a wagas ken ni awan iti katukadna iti katutubo a sao.


Ingles-----------Filpino

Struggle---------istragel
Xerox------------seroks
Tricycle---------traysikel

Di mabalin nga agtalinaed ti struggle a kastana lattan, ta agkaprobleman no ikkan iti UNLAPI (prefix).

Nag-iistragel (korek) nag-i-struggle (magulo)

Daydiay bicycle, mabalin a bisikleta, ngem ti tricycle, naalas met no trisikleta kunam, ta mas papolar met itan daydiay traysikel ngem dayta trisikleta. Isu nga usaren latta no ania dayta nakaisigudan a pannakaibalikas wenno mas papolar a makunkuna.

3) Bumulod iti Ingles wenno Kastila nga awan iti sukatan a letra.

Ingles----------Filipino

Villa Cecilia------Villa Cecilia
Baguio City--------Baguio City
coke---------------coke
varsity------------varsity

Iti met biang ti Iluko, dandanida nagpada iti Tagalog, ta sumursurot la ket ngarud ti Iluko iti pannakaisurat ken pannakaibalikas. Ti laeng nagdumaanda ket daydiay letra “Y” ta no iti Iluko, nagbalinen a letra “I”.

Nupay kasta, adda metten dagiti sumagmamano a Tagalogista, nga impalladawdan dayta letra “Y” ket simmurotdan iti letra “I” a kas ken ni Ilokano, ngem ketdi, insublida ti dagiti letra a V, ken F, a kas mabasa kadagiti textbook iti kolehio. Atiddog kano ngamin dayta “IY” isu a nagbalin nga “Y” (abogasiya, a nagbalin nga abogasya, pangkolehyo, manipud iti pangkolehiyo, ngem kadagiti dadduma a Tagalista, a kas iti nadakamat, naisuratda iti abogasia, pantasia, demokrasia.

Iti panangisubli ti V ken F.

Ehemplo:

Valyus (values)
Ofisina (office)
Familia (familia)

Ngem iti Iluko, iti papolar a pannakaisurat, no saanna a maipatarus iti bukodna a dila, agtalinaed latta a kas iti pannakaisurat iti bimmulodanna.

Values
Opisina
Pamilia

Values (narigat nga ipatarus, no adda man bilang, nalaklaka a maawatan ni Ilokano no isurat ken balikasen a saanen a nabaliwan iti pannakaisurat.

Iti panagsurat ken panagibalikas, ad-adda latta nga agiray iti mas papolar ta ad-adda ken nalaklaka a maawatan. Ta awan met laeng iti serbina ti saan a maawatan a naisawang ken narigat a basaen a naisurat.

Iti Tagalog, naynay iti inda panagtakuat kadagiti bukodda a dila nga aramaten iti inaldaw-aldaw. Ngem agsipud ta nauuneg unay dagiti putar ket di maawatan ti kaadduan, saan a maliklikan iti inda met panagbulod iti sabali a lenguahe a saan laeng nga iti Ingles ken Kastila no dipay ket iti Iluko. No dadduma, diak a maawatan no Iluko, wenno hybrid Iluko. Ngem kadagiti dadduma nga agsuksukisok kadagiti lenguahe ken dayalekto, variation iti pangawagda kadagitoy.

Adtoy ngarud dagiti sumagmamano a binulod ni Tagalog manipud iti Iluko variation ken patneng. Inawaganna daytoy iti Bigkas Lalawiganin.

Patneng

Kampit
Saluyot
Balatong
Karton
Kargada

Mas papolar ti nainkastilaan a "kutsilio" ngem ti kampit iti bibig ni Ilokano. No kasano iti iseserrekna iti mainstream iti Tagalog, saan a masinuo. Ngem sabali ti ipaayna a kaipapanan: bumulod laeng kadi ni Tagalog iti Iluko babaen kadagiti patneng laeng a balikas? Nalabit...

Iti Iluko variation. (Manipud iti Cordilleran Iluko wenno iti Bagolandia ken kadagiti agtutubo))

Madilem – (nasipnget)
Pigilem _ (lapdam)
Taem wenno taim – (takkim) NOT THE NOUN, no di ket kas regular nga ekspresyon, lalona kadagiti agtutubo
Pletem (pasahem, bayadmo)

Dayta a SUFFIX “EM” ken “M” ket nakabilbileg a nagsakayan ni Iluko a nangserrek iti balay ni Tagalog. (Itinto sabali a salaysay.)

Amin dagiti wagas a panagbulod ket umno ken umiso amin. Ti importante ket maawatan ti kaadduan. #

Tuesday, September 18, 2007

HETERONYMS

Ang Salitang “Mano” sa Iluko ay Anim ang Heteronyms




Ang talasalitaan ng Wikang Filipino ay nagtataglay ng magkakatulad na tunog at baybay subalit magkakaiba ng kahulogan at diin. Mayroon ding salitang magkakaiba ang tunog at bigkas subalit magkatulad ng baybay. Ang kahulogan nito ay ayon sa diin at bigkas at gamit sa loob ng pangungusap. Ito ay ang heteronyms.

Halimbawa:
1.bakas - partner
bakas – footprint
2.aso – dog
aso – smoke
3.balat – skin
balat – birthmark
4.saka – farm
saka – later
5.labi – lips
labi – remains
6.tanda – old
tanda – mark
7.basa – read
basa – wet

Ang Iluko ay ang lengguahe ng mga Ilokano, kasama na rito ang ibat-ibang baryasyon nitong dayalekto.

Ano nga ba ang pagkakaiba ng lengguahe sa dayalekto? Ang lengguahe ay ang pangunahing salita at ang dayalekto ay ang mga baryasyon nito. Ang mga baryasyon ng Iluko ay kabilang ang Baguio Iluko, Bago-Iluko, Pangasinan-Iluko, Cagayan-Iluko, at marami pang iba.

Dahil marami ang baryasyon ng Iluko lumutang ang kakaibang pangyayari sa lingwistika, ang pagkakaroon ng anim na heteronyms ang salitang “MANO”

Karamihan na heteronyms ay dalawa, may tatlo. Ang pinakaparami sa Filipino ay apat:
1. paso – burns
2. paso – pass
3. paso – invalid/expired
4. paso – flower pot

Ngunit ang salitang “mano” sa lengguaheng Iluko ay anim ang heteronyms.

1. Mano. Kung magtatanong ka kung magkano ang presyo ng inyong bibilhin o dili kaya ay nagtatanong lamang kung magkano ang presyo ng bilihin. Ang mano rito ay pera ang katumbas. Ito ay isang pagpapaikli mula sa salitang, “sagmamano.”

2. Mano. Ginagamit ito kung magtatanong kung ilan ang bilang na gusto mong malaman. Mano? (Ilan?) Ang sagot: Lima. Kaya, bilang ang katumbas ay numero.

3. Mano. Ginagamit din ito sa pagtatanong ng bilang ng dami ngunit walang eksaktong bilang. Tulad ng mga sumusunod: isang trak na katao, limang kamalig ng bigas, napuno ang kolisyom, at marami pang iba ngunit walang depenitong bilang.

4. Mano. Una sa Tagalog. Kung sa laro, ikaw ang siyang unang maglalaro o dili kaya ay titira. Ikaw yung kauna-unahang gumawa. Ikaw ang una. Ang baryasyon nito sa salitang-tindahan ay nilalagyan na ng unlaping “buena” kaya nagiging buena mano. Ngunit ang ibig sabihin nito ay parehas din, ikaw na buena mano ay ikaw ang siyang unang bumili.

5. Mano. Ito naman ay ang kostumbreng Filipino na impluensiya ng mga dayuhan Ang paggalang sa mga matatanda sa pamamagitan ng paghahawak ng kanilang kaliwang kamay at saka ididiin ang kanilang kamay sa inyong noo habang ikaw naman ay nakayuko at ang matanda naman ay ikaw ay binebendisyunan.

6. Mano. Mayroon na namang unlaping “sagma” katulad din ng unang ehemplo. Tulad ng unang banggit, bilang din ito ngunit hindi na bagay kundi isang “sagot” na ang katumbas ay isang tayutay na litotes, ang kasalungat ng tayutay na hyperbole. Ginagagamit ng mga nagsasalita ng Iluko bilang isang pa-humble effect.

Halimbawa: Tinanong ni Illo kung maraming nahuling isda si Angkuan. Ang sagot naman ni Angkuan, ay “manmano.” Kahit kitang-kitang, napakarami ang huling isda ni Angkuan. Ito ay hindi nabibilang na pagdadamot kundi isang pamamaraan ng nagsasalita ng Iluko bilang pagpapakumbaba at hindi pagyayabang.

Ang pagdadami ng mga heteronyms sa isang lengguahe ay pagpapatunay na ito ay lumalago at lumalawak ang nasasakopan at dumadami ang nagsasalita nito.

Napakayaman ang lengguaheng Iluko. Kaya nagtataglay ito ng maraming baryasyon na dayalekto. Ang lengguaheng Iluko lamang ang natatanging lengguahe sa Pilipinas na mayroong organisasyon ng mga manunulat sa ibat-ibang sulok ng daigdig. Ito ay mula sa GUMIL Filipinas o kaya ay Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilokano na itinatag noong 1969 at nagdadaraos ng taunang komperensyang nasyunal at kada dalawang taun ang internasyunal na komperensiya. Mayroong GUMIL Hawaii, California, Greece at marami pang iba. Ang literaturang Iluko ay isa na ring kurso sa mga unibersidad, tulad ng Unibersidad ng Hawaii sa Manoa, Don Mariano Marcos Memorial State University (DMMSU) ng San Fernando City, La Union, at ang Mariano Marcos State (MMSU) sa Batac, Ilocos Norte.

Bilang tugon sa globalisasyon, may itinatag organisasyon ng mga manunulat ng Ilokano, ang Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano Global (TMI) upang pagyamanin ang lengguaheng Iluko sa pamamagitan ng paglilimbag ng mga libro at pagsasalin ng mga literatura nito sa English upang malaman sa sandaigdigan na napakayaman ang lengguaheng Iluko. Ang TMI America Chapter ang nag-oorganisa ng mga seminar at komperensyang naysunal (Nakem Conference 2007, MMSU, Batac City) at internasyunal (Nakem Conference 2006, University of Hawaii) na nagpapayaman ng kultura at literaturang Ilokano. Kamakailan lamang, noong Setyembre 8, nanumpa ang Timpuyog Dagiti Mannurat nga Ilokano Global-Philippines Chapter sa Lungsod ng Baguio.

========================================================================
TALASANGGUNIAN:

1. Belves, Paz M. et al. Sining ng Komunikasyon Filipino I (Pangkolehiyo). Quezon City: Rez Publishing Co., Inc., 2003.
2. Aquino, Fe O.. et al. Sining ng Komunikasyon. Mandaluyong City: National Bookstore, 2001.
3. Nolasco, Ricardo “Articles: Filipino and Tagalog, Not So Simple / How to Value Our Languages.” www.wika.pbwiki.com at www.dalityapi.com






.

Monday, September 10, 2007

TMI GLOBAL

Opisiales ti TMI Global, nagsapata




Nagsapatada ken ni Hues Jovencio F. Costales dagiti opisiales ti Timmpuyog dagiti Mannurat nga Ilokano Global idi Setiembre 8 iti pagtaengan da Atty. Nellie Olairez ken Atty. Ricardo Olairez, pasado a director ti Labor Arbiter ti Departament of Labor and Employment ti Cordillera Administrative Region.

Dagiti opisiales: presidente ni Franklin Macugay; 1st vice president ni Dr. Virginia Duldulao; 2nd vice president ni Julio Belmes; Prescillano Bermudez, sekretario-heneral; Romulo Mandac, auditor; Rodelito Ramos, business manager; ken chief information officer/web admin, Roy Aragon.

Dagiti kameng ti junta direktiba: Atty. Nole Lansangan (Isabela); Jaime M. Agpalo, Jr. (Baguio-Benguet); Freddie Masuli (Cagayan); Ruperto Manuel (Nueva Vizcaya); Errol Abrew (La Union); Pete Duldulao (Ilocos Norte); Dr. Jaime Raras (Ilocos Sur); Jaime Lucas (Pangasinan); Mindo Aquino (Isabela); Domingo Duco (Isabela); Lorenzo Tabin Jr. (Metro Manila); ken Peter La. Julian, chairman.

Legal advisers da Atty. Ricardo Olairez, Atty. Aurelio Galacgac, ken Atty. Nellie Olairez.

Ti TMI Global ket ininaw ni Teresito Tugade, tubo ti Marcos (sigud a barangay ti Dingras) Ilocos Norte ngem agnanaeden iti California, USA tapno mapatibker pay ti panagsisinninged dagiti amin a mannurat nga Ilokano saan laeng nga iti pagilian no dipay ket iti sibubukel a lubong.

“Saan a break-away ti GUMIL Filipinas ti TMI, no di ket kabinnuyogna iti panangidur-as ti kabukbukodan apagsasao nangruna ti literatura,” panangilawlawag ti presidente kadagiti nasurok a tallopulo a katao a timmabuno iti pasken.

Dagiti immatendar: Aurelio Bactad, Luna, Isabela; Ruperto Manuel, Bagabag, NV; Rodelito Ramos, Cauayan, Isabela; Franklin Macugay, Cabatuan, Isabela; Romulo Mandac, Diffun, Quirino; Rosemarie de Francia, Baguio City; Roy V. Aragon, Iguig, Cagayan; Pete Duldulao, San Nicolas, Ilocos Norte; Jaime Raras, Candon City, Ilocos Sur; Jaime Agpalo, Jr., Baguio City; Reynaldo Cadangen, Itogon, Benguet; Pedrito Sanidad, Baguio City; Virginia Duldulao, Batac City, Ilocos Norte;

Prescillano Bermudez, San Manuel, Pangasinan; Mrcedez Bermudez, San Manuel Pangasinan; Virgilio Domaloy, Sison, Pangasinan; Errol Abrew, Caba, La Union; Peter La Julian, Ramon, Isabela; Jovencio Costales, naguilian, La Union; Julio Belmes, Mangaldan, Pangasinan; Lorenzo Tabin II, Quezon City; ken Clarita Sumahit, Baguio City.

Panangilibro ken panangipatarus iti English ti kangrunaan a nakaituonan ti immatang ti timpuyog.

Kas iti suhestion ti legal adviser, Atty. Nellie Olairez, nasken nga itangsit iti sibubukel a lubong dagiti sinurat ni Ilokano tapno maammuan ti amin a suli ti lubong iti kinaadda ti puli nga Ilokano, puli a saan a paatiw no literatura laeng iti pagsasaritaan. Ket ti translation ti kakaisuna a dana a panangsibbol kadaytoy nakabitin nga arapaap.##

Sunday, September 09, 2007

Mano, maysa a balikas nga adu ti kaipapananna

Depende iti pannakaibalikas wenno pannakaisawangna. No napaspas a “maNO” wenno naalumamay a “MAno”, agduma ti kaipapananda.

Gagangay ketdi kadagiti dadduma a balikas ti addaan iti dua no di man tallo a kaipapanan ngem agpadpada ti pannakaisuratda. Daydiay laeng pannakaibalikas ti nagdumaanda.

Mano. No damagem koma ti presio ti gatangem wenno agtawarka, tumawarka ken aginggagatangka. Ti mano ditoy ket balor ti kuarta a katukad ti gatangen. Ketdi, daytoy a mano ket naiyababa manipud iti balikas a “sagmamano.” Nupay adda latta met pannakaisawang dayta a “sagmamano”, adu no di man ad-adu ngata ti mangar-aramat iti “mano”. Naduyos la unay ni Ilokano iti short cut, a no dadduma, short cut la ngaruden, inyababana pay.

Mano. Maaramat met a kas bilang. Kas koma iti manoda a napessaan? Bilang ti sungbat: dua, tallo, bugtong, paris, sangadosena, sangabakig, sangauyon. Bilang dagiti adda pagikabilan, kas iti sangalabba, dua labba, sangadosena a dram, sangabakig a… ken dadduma pay.

Mano. Umuna. No kunada a sika ti “mano” iti ay-ayam wenno katukadna, kayatna a sawen, sika ti mangiyuna. Manoka—kayatna a sawen sika ti umuna, saan ket a ti bilangmo (maymaysa) ti madakdakamat. No dadduma, mapasamak met laeng ti balikas nga umuna no nayonan daytoy iti prefix a “buena”, isu nga agbalin a buena mano, a kayatna a sawen sika ti kaunaan a gimmatang. Kadagiti dadduma, ti buena mano ket isu met laeng dayta balikas a “panigo.” Castillan term ket dayta buena mano idinto ta diak a masinuo no Iluko jargon ti “panigo” wenno binulod laeng ni Ilokano manipud iti sabali a pagsasao?

Mano. No baliksen iti naalumamay ti mano, kaimudinganna ti panagdayaw, lalo kadagiti nataengan wenno mas naed-edad ngem sika. Mano a kas iti panangawat iti kanawan a dakulap samo idennes iti mugingmo, kabayatan ti inka panagdumog. Itoy a situasion, panagdayaw ti kaipapanan ti mano wenno panangisubmitarmo ti kinaasinom iti personahe ti inka nagmanoan. Panagdayaw daytoy a submission of self no di man maysa a wagas a panangiparang iti kinapakumbaba kas maysa a natakneng ken nadayaw a tao.

Nupay kasta, iti kaso ti balikas a “manmano” ket maibilang met laeng iti kunak, gapu iti kinaadda ti prefix a “man” a kayatna a sawen, maipapan met laeng iti bilang iti umno a balikas. No dadduma, dayta a balikas a “manmano” ket posible pay a masukatan wenno maisandi iti sabali met a termino nga isu met laeng ti kaipapananna. Ti balikas a sumagmamano, isu met laeng nga isu ti sungbatna, ti numero wenno bilang.
Mano. No dadduma, maaramat daytoy a kas figure of speech litotes. Ngem adda dayta prefix a “man” isu nga agbalin a “manmano.”

Ehemplo: no dinamag koma ni Juan no adu ti nakalapan ni Ago, kuna met ni Ago nga isungbat ti “manmano.” Uray no adu ti nakalapanna, posible nga iti panangibagana iti “manmano”, intensionna ti agpakumbaba ken saan nga agpasaw. Ngarud kabaliktad ti “manmano” ti hyperbole itoy a kaso. No idilig a nalaing, isu met laeng daytoy iti “mano” nga addaan iti prefix a “man” a numero wenno bilang iti sungbat. Agsupadida laeng iti saludsod wenno kita iti saludsod.

Adu dagiti maymaysa a balikas nga adu ti pakaituronganna. Kas iti mano.
Adda met dagiti balikas a maymaysa ngem no sinasinaem, makapataudka iti saan laeng a maymaysa a balikas no di pay tallo a binatog.

Kitaentayo daytoy a balikas iti English: NOTABLE

The NOTABLE surgeon was NOT ABLE to operate because he has NO TABLE.

Dayta “mano” ken ti “notable” ket makapaisemda a balikas ta pagwerretenda wenno kudkodanda ti linaon ti muging.##

Tuesday, September 04, 2007

PALANCA WINNERS!!!

Writers, Senator Mar Roxas, and Palanca family join hands for Philippine literature

On its 57th year, the Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, the country’s premier literary awards, honored this year’s winners in 18 categories in the awards ceremony held at The Peninsula Manila in Makati City with Senator Mar Roxas as the guest speaker.

Senator Mar Roxas who has been described as “one of the young leaders in politics and business who will bring Asia and the Pacific to the forefront of world affairs” is known for his advocacies on quality education, livelihood programs, information technology, consumer welfare, and good governance.

Sen. Roxas was conferred with the Palanca Awards’ Gawad Dangal ng Lahi during the event.

Multi-awarded playwright and poet, Nicholas B. Pichay, became the 20th Palanca Hall of Fame awardee after winning his fifth first prize with his Filipino full-length play entry, Tres Ataques de Corazon.

The list of winners for this year’s Palanca Awards, half of which are first-time winners, include:

Filipino Division
Dulang Pampelikula
1st – Miguel G. Alcarazen (Prisoner Alpha)
2nd – Marlon G. Manuel (Kolono)
3rd – Renei Patricia E. Dimla (Katay)
Dulang Ganap Ang Haba
1st – Nicolas B. Pichay (Tres Ataques De Corazon)
2nd – Edward P. Perez (Apuntador)
3rd – Rodolfo C. Vera (Ang Mga Huwad)

Dulaang May Isang Yugto
1st – Christopher D. Martinez (Our Lady of Arlegui)
2nd – Jose Dennis C. Teodosio (Baka Sakali)
3rd – Lateya P. Bucoy (Ellas Inocentes)

Sanaysay
1st – Annalyn L. Leyesa (Bahay-Bahayan)
2nd – Ma. Jovita E. Zarate (Sa Hulo't Libis Ng Aking Bayan)
3rd – Maribel Bagabaldo-Frasure (Stet)

Kabataaan Sanaysay
1st – Anna Larisa Victoria U. Vega (Ang Huling Ngiti Ng Pagkalinga)
2nd – Mary Anne Jelli E. Gaza (Isang Siglo, Isang Dekada't Isang Taon)
3rd – Kathleen Teresa M. Ramos (Tatawa Na 'Yan)

Tula
1st – Carlos M. Piocos III (Corpus)
2nd – Rebecca T. Añonuevo (Paglingon Sa Pag-Asa At Iba Pang Tula)
3rd – Renato L. Santos (Sosy, Atbp....)

Maikling Kuwentong Pambata
1st – Sheila Gonzales-Dela Cuesta (Junior)
2nd – Joachim Emilio B. Antonio (Ang Ampalaya Sa Pinggan Ni Peepo)
3rd – Michael M. Coroza (Imibisibol Man Ang Tatay)



Maikling Kuwento
1st – Allan Alberto N. Derain (Paputian Ng Laba)
2nd – Jerome B. Gomez (Desperately, Susan)
3rd – Dana Batnag (D Bampyr Chronicles...O Kwento Ng Mga Tao Sa Bayang Walang Hope)

Regional Division
Maikling Kuwento - Cebuano
1st – Merlie M. Alunan (Pamato)
2nd – Ferdinand L. Balino (Absent, Ma'am)
3rd – Noel P. Tuazon (Kundat Sa Unang Gugma)

Maikling Kuwento - Hiligaynon
1st – Peter Solis Nery (Candido)
2nd – Felino Salem Garcia, Jr. (Sa Hingapusan)
3rd – No Winner

Maikling Kuwento - Iluko
1st – Noli S. Dumlao (Dadapilan)
2nd – Bernardo D. Tabbada (Ti Danapidip Nga Addang Ni Manong Rod)
3rd – Aurelio S. Agcaoili (Alimpapatok Iti Panawen Ti Ariangga)

English Division
Full-Length Play
1st – Jorshinelle Taleon-Sonza (Pure)
2nd – Glenn Sevilla Mas (Games People Play)
3rd – Cynthia Lapeña-Amador (The Piano)

One-Act Play
1st – Debbie Ann Tan (Time Waits)
2nd – Joshua L. Lim So (Portraits)
3rd – Allan Lopez (Battery Park)
Poetry
1st – Mikael de Lara Co (Hands For A Fistful Of Sand)
2nd – José Edmundo Ocampo Reyes (Imaginary Numbers)
3rd – Dinah Roma-Sianturi (Geographies Of Light)

Short Story
1st – Angelo R. Lacuesta (Flames)
2nd – Douglas James Limpe Candano (Dreaming Valhalla)
3rd – Crystal Gail Shangkuan Koo (Benito Salazar's Last Creation)

Short Story For Children
1st – Lakambini A. Sitoy (The Elusive Banana Dog)
2nd – Dean Francis Alfar (Poor, Poor Luisa)
3rd – Ian Fermin R. Casocot (The Last Days of Magic)

Essay
1st – Wilfredo O. Pascual, Jr. (Lost In Childrensville)
2nd – Rosalinda Lejano-Massebieau (Culture Shocked: A Story of Recovery)
3rd – Allan J. Pastrana (The Lady's Train)

Kabataan Essay
1st – Cristina Gratia T. Tantengco (Humor, Faith, Bayanihan and Kayod: Survival Tools For The 21st Century Filipino)
2nd – Juan Emmanuel P. Batuhan (Sterling Pinoy)
3rd – Hannah L. Co (Adaptability)

Established in 1950 to honor Don Carlos Palanca Sr., the Palanca Awards aims to serve as an incentive for Filipino writers to craft their outstanding literary works; to serve as a repository of Filipino literary masterpieces, and its dissemination to the public especially students.


Press Release
For further information, please contact:
Rei Magpayo
Corporate Image Dimensions
Tel: 8126469 Fax: 8138403


2007 Palanca awardees judged by Philippine literature luminaries

Noted and respected figures in Philippine literature judged the 57th Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, the award sponsor Carlos Palanca Foundation, Inc. announced recently.

The awarding rites were held at the Rigodon Ballroom of The Peninsula Manila on September 1, 2007 with Senator Mar Roxas as guest speaker.

The judges belong to the academe, the performing arts - theater, film and television, national media organizations and publishing houses. Former Palanca Hall of Fame honorees joined this year’s roster of judges namely, Luis P. Gatmaitan M.D., Isagani R. Cruz, Alfred A. Yuson, and Jose Y. Dalisay Jr.

The select judges also hold key positions in various institutions that promote the development of Philippine arts and literature.

This year’s boards of judges included:

FILIPINO DIVISION
DULANG PAMPELIKULA
Maryo J. delos Reyes
Soxy Topacio
Mark Meily

DULANG MAY ISANG YUGTO
Rosauro Q. Dela Cruz
Irma Adlawan-Marasigan
Edna May Obien-Landicho

DULANG GANAP ANG HABA
Ricardo G. Abad
Prof. Josefina F. Estrella
Chris Millado

MAIKLING KUWENTO
Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera, Jr.
Fanny A. Garcia
Jun Cruz Reyes

MAIKLING KUWENTONG PAMBATA
Emily A. Abrera
Ani Rosa S. Almario
Luis P. Gatmaitan, M.D.

TULA
Teo T. Antonio
Marra PL. Lanot
Fidel Rillo

SANAYSAY
Efren R. Abueg
Rosario Torres-Yu, Ph.D.
Prof. Pat V. Villafuerte


KABATAAN SANAYSAY
Dr. Galileo Zafra
Dr. Eleanor Pedro
Prof. Vina P. Paz

REGIONAL DIVISION
MAIKLING KUWENTO - CEBUANO
Dr. Jaime An Lim
Marjorie Evasco
Edgar S. Godin

MAIKLING KUWENTO - HILIGAYNON
Ruby G. Alcantara
Ada Javellana Loredo
Genevieve L. Asenjo

MAIKLING KUWENTO - ILUKO
Lilia Quindoza Santiago
Juan S.P. Hidalgo, Jr.
Rufino L. Rebudal

ENGLISH DIVISION
ONE-ACT PLAY
Frank G. Rivera
Bart Guingona
Maria Shamaine Centenera-Buencamino

FULL-LENGTH PLAY
Nicanor Tiongson
Prof. Alexander C. Cortez
Floy Quintos

SHORT STORY
Dr. Jose Y. Dalisay, Jr.
Susan S. Lara
Vicente Garcia Groyon

SHORT STORY FOR CHILDREN
Carla M. Pacis
Heidi Emily Eusebio-Abad
Grace D. Chong

POETRY
Marne L. Kilates
Gémino H. Abad
Alfred A. Yuson

ESSAY
Isagani R. Cruz
Federico M. Macaranas, Ph.D.
Mario I. Miclat, Ph.D.

KABATAAN ESSAY
Violeta A. Laraya
Dr. Pamela C. Constantino
Dr. Ronald Baytan

Established in 1950 to honor Don Carlos Palanca Sr., the awards aims to help develop Philippine literature for writers to craft their most outstanding literary work; to be a treasury of the Philippines’ literary gems from our gifted writers; and to assist in its dissemination to the public, especially the students.

Friday, August 31, 2007

ICW UPDATE

Don Mariano Marcos Memorial State University
OPEN UNIVERSITY SYSTEM

Sir Pelagio Alcantara Development (SPADE) Foundation, Inc.


DIRECTORY OF PARTICIPANTS
ILOKO CREATIVE WRITING

1st Batch
July 14, 2007-August 18, 2007


1. Abuan, Mila, Laroya
DZNL Radio, Quezon Avenue
San Fernando City, La Union
Sponsor: DZNL Radio Station

2. Bumagat, Julieta, Taeza
Government Service Insurance System (GSIS)
San Fernando City, La Union
Sponsor: GSIS – Region I

3. Caluscosin, Buenaventura, Trongco
DMMMSU-Open University System
San Fernando City, La Union
Sponsor: DMMMSU-Open University System

4. Corpuz, Leonora, Tadena
92-A, Sevilla Norte, San Fernando City
Sponsor: SPADE Foundation

5. De la Cruz, Eleanor, Gacayan
Department of Foreign Affairs
Quezon Avenue, City of San Fernando, La Union
Sponsor: DFA - Regional Consular Office I

6. Ducusin, Gracianus, Camarillo
Department of Education-Bangar
Paratong, Bangar, La Union
Sponsor: DepEd – Bangar/Personal



7. Galdonez, Loyd, Natura
Castor Z. Concepcion National Memorial High School
Balaoan, La Union
Sponsor: Mayor Al-Fred O. Concepcion, Balaoan, La Union

8. Gali, Marianne, Padilla
Manager, Cooperative Bank of La Union
Agoo, La Union
Sponsor: Cooperative Bank of La Union

9. German, Medard, Angela Lopez
Civil Service Commission–Regional Office
San Fernando City, La Union
Sponsor: La Union Vice Gov. E.C. Martin de Guzman III

10. Guzman, Josephine, Guzman
Engineering Dept., Provincial Government of Abra
Bangued, Abra
Personal Sponsorship

11. Ibay, Joebert, Mendoza
Brgy. Butubut Norte, Balaoan, La Union
Sponsor: PB Norberto Portacio, Brgy. Butubut Norte, Balaoan, La Union


12. Jubilo, Franco, Galvez
Provincial Capitol Library
Provincial Government of La Union
Quezon Ave., City of San Fernando
Personal Sponsorship


13. Lucero, Jaime, Sabado, PhD
DMMMSU-North La Union Campus
Bacnotan, La Union
Sponsor: Don Mariano Marcos Memorial State University






14. Martinez, Lileth, Maqui
Banagaoilan West, Bangar, La Union
Sponsor: Cooperative Bank of La Union

15. Ordillo, Carlita, Mogote
Butubut Norte, Balaoan
Sponsor: PB Norberto Portacio, Brgy. Butubut Norte, Balaoan, La Union


16. Padilla, Glenda, Lopez
Session Road, Baguio City
Sponsor: Cooperative bank of La Union

17. Padua, Joseph, Agbunag
DMMMSU-Open University System
Personal Sponsorship


18. Payduan, Diosdado, Tamang
Suyo, Ilocos Sur/AMA Computer College
Sponsor: Amado I. Yoro, Honolulu, Hawaii


19. Peralta, Juana, Liclican
Department of Agriculture
San Juan, La Union
Sponsor: Department of Agriculture

20. Ramos, Deo, M.
Divine Word College of Bangued
Bangued, Abra
Personal Sponsorship

21. Renon, Milagros Lopez
Busel-Busel, Luna, La Union
Sponsor: SPADE Foundation






22. Sabado, Mary Rose Galvan
Bangar, La Union
Personal Sponsorship

23. Sabado, Rebecca Galvan
Local Government Unit
Bauang, La Union
Sponsor: DMMMMSU-Open University System

24. Villanueva, Rosadelia, Fernandez
Department of Education-Bangar
Paratong, Bangar, La Union
Personal Sponsorship


25. Villanueva, Romie, Camarillo
Department of Education - Bangar
Paratong, Bangar, La Union
Personal Sponsorship


List of 1st BatchTutors/Resource Persons/Guest Speakers

1. Agcaoili, Aurelio S.
2. Alcantara, Djuna, R.
3. Angco, Edilberto, H.
4. Diaz, Manuel, S.
5. Hidalgo, Juan S. P., Jr.
6. Lucero, Jaime P.


PAKAAMMO: MADAMA ITA TI PASALIP ITI SALAYSAY KADAGITI 25 A NAGTURPOS ITI KURSO. DAGITI PREMIO MANIPUD ITI ESPONSOR, TI COOPERATIVE BANK OF LA UNION:

Umuna a Gunggona P3,000.00 ken plake manipud iti CBLU ken DOUS
Maikadua a Gunggona P2,000.00 ken plake manipud iti CBLU ken DOUS
Maikatlo a Gunggona P1,000.00 ken plake manipud iti CBLU ken DOUS
3 a Pangliwliwa a Gunggona P 500.00 ken sertipiko

(((((0)))))

Tuesday, August 28, 2007

Mapapaaray ka nang mga Sugat sa “Walang Sugat” (PART TWO)

‘IPANAGKAKAYARI’ NG MGA MAGULANG ANG ANAK.

Ipinagkakayari ni (Ina) Juana, ang anak niyang si Julia kay Miguel na anak ni Tadeo. Sa literal na sitwasyon, maaring nangyayari pa ito. Parental Marriage kung tawagin. Mga magulang ang nag-uusap sa pag-iisang dibdib ng mga anak. Ano nga ba ang mas malalim na kahulogan ito kung bakit inilarawan ni Severino Reyes sa kanyang dula? Mayaman ang mag-amang Tadeo at Miguel at maimpluensiya. Hindi gaanong mayaman sina Ina Juana at Julia. Nasasalamin dito ang malaking puwang sa pagitan ng mayaman at mahirap. Masasalamin dito ang kahirapan ang siyang magtutulak nang mga magulang na ‘ipagkakayari’ ang anak.

Noong panahon ng Hapon, ang payo ng mga magulang sa anak na dalaga: “Anak, dumarating na ang mga Hapon, magtago ka na.” Ngayon naman ay may mangilan-ilan ang nagsasabi, “Anak, dumarating ang mga Hapon magpaganda ka at lumabas ka na, baka ikaw ay maunahan!”

Napakakirot at napakahapding sugat ng lahi, dumudugo. Bumabaha sa lipunan. Ang sanhi, kahiraapan. Ang kahirapan ay magulang ng rebulosyon at krimen.2 Hindi ba palaging may nagaganap na rebolusyon at laganap ang krimen sa ating bansa?

Tatawanan ba natin ang kahirapan at hayaang ang madla na maging lotto at jueteng mentality? Hahayaang ba na ang inang Bayan ay malugmok sa kahirapan? Hahayaan ba natin mapariwara ang kababaihang Pinay sa putikan?

Nasa ating kamay ang lunas. Patuloy pa rin ba nating pagtatawanan ang sugat na ito? Bumabaha ang dugo sa mga lansangan sanhi ng kahirapan. Huwag sana natin pulotin sa kangkongan ang Inang Bayan.


PATRIOTISMONG HILAW


Sa dula, nailarawan ang mga nagkukunwaring totoong Katipunan na anak ng bayan at mga Makabebe na taksil ng bayan. Kaya tuloy, hindi nalaman ni Lucas kung sino ang mga tunay at hindi nagmamahal sa bayan. A, nagkakamot ng di naman makating tuktok si Lucas.

Sa panahong ito, tayong taumbayan ang Lucas sa dulang ito. Nalilito, at di malaman kung sino ang tunay na bayani at ang taksil ng bayan.

Ang dapat sana ay kung ano ang maibibigay sa bayan hindi kung ano ang makukuha Kanino at sino nga ba ang mga nagbibigay sa bayan? At kanino nga ba at sino sino sila ang mga nakikinabang sa bayan?

Ang patriotismong hilaw ay laganap na sakit ng lipunan. Umaagos ang dugo mula sa mga ugat ni Inang Bayan.


SA KUKO NG KOLONISASYON.


Masasalamin din sa dulang ito ni Reyes. Ang pagsakop ng mga dayuhan, Hindi lamang ang bayan ang inalipusta kundi pati na rin ang puso at kaisipan at kaluluwa ng mamamayan.

Nakakatawang nakakainis. Nakakatawang walang sugat, ngunit iyon pala ay tumagos hanggang sa kaibutoran ng puso at kaluluwa ang sugat ng kolonisasyon. Umaagos ang dugo mula sa mga ugat ng lahi.

Hindi lamang kaisipan at pag-iisip kundi istilo ng pamumuhay. Sa buong Asya, ang dilang Pilipino ang pinakagrabeng sinugatan ng kolonisasyon. Durog-durog na ang mga etnikong dila. Ang iba ay patay na.

Ang bunga ng kolonisasyon ay isang bulok na kamatis sa isang bayong. Kung patuloy na pinababayaan at pagtatawanan lamang, darating din ang araw na bulok na lahat ang mga kamatis.

KONKLUSYON


Hindi humiwalay sa punto ng romantisismo3 ang dula. Ito ay nalulugmok sa mga sumusunod:

1) Pangunguna ng tungkol sa pag-ibig – sa dula, nangunguna ang tungkol sa pag-ibig nina Julia at Tenyong; masasalamin pa nga ang impluwensya ni William Shakespeare mula sa kanyang dulang Romeo and Juliet. Hindi ba mas gusto pang magpakamatay si Julia (Juliet din, di ba?) kaysa mapangasawa si Miguel?

2) Pagsasalaysay ng walang katiyakang balangkas – dahil ang layunin ng dulang itoy a bigyan kasiyahan ang mga nanonod

3) Pagiging sobrang sentimental – sentimental ni Julia at Tenyong, ang taumbayan, ang mga bilanggo lalo na ang ama ni Julia

4) Puno ng pagpapakasakit at pagmamartir – ng ama ni Julia at mga kasama nitong bilanggo, ang ina ni Julia ay martir din, ang mga Katipunero

5) Pagbabalik sa kaayusan o pagpapanatili ng kaayusan; decorum – ang redeeming quality ng bawat sinulat

5) Pagiging didaktiko o mapangaral – pagpapaalala ng mga valyus ng buhay ngunit kadalasan naman ay di nasusunod.

6) Pagtakas sa katotohanan o “eskapismo” – upang hindi maramdaman ang kirot at hapdi ng mga sugat, kailangan ng tumawa. Sige, tumawa ka lang kung gusto mo. Humagikgik ka. Siguradohin mo lamang na hindi ang sarili mo ang inyong tinatawan.

7) Katolisismong bulag o panatisismo – Uhumn, ang irony sa dula. Magtatakip ka na lamang ng ilong dahil sa gabundok-bundok na basura at amoy asupre. Hindi lahat ng nagsasabi ng isa at dalawa ay nagbibilang.

8) Patriotismong pilit – sa oras ng kagipitan, nasa USA at The Netherlands ba ang tunay makabayan? The Filipino is worth dying for,4 ngunit tila mas mahalaga yung limang daan piso kung saan nakasulat ito.

9) Kung anu-ano pang katangiang mailusyon lamang – hindi tayo nabubuhay sa ilusyon lamang kundi kanin at ulam.

Makikita lahat ito sa dula ni Severino Reyes, ang “Walang Sugat” ngunit umaagos pala ang dugo ng lahi sa dami ng sugat. Mas masakit, mas makirot, mas mahapding mga sugat, dahil hindi ito pisikal na sugat kundi sugat-tatak ng bawat Pilipino. #



===============
TALASANGGUNIAN:

1) English Communication Arts & Skills Through Filipino Literature, Phoenix 21st Century Series, Fifth Edition, by Josephine B. Serrano and Milagros G. Lapid
2) Ayon kay bantog na Aristotle
3) Romantisismo, Estilong Pilipino Itinatak sa Nobelang Tagalog, ni Ruby Gamboa-Alcantara , http://www.panitikan.com.ph/criticism/romantisismo.htm (lektiur sa De La Salle University)
4) Ayon kay Benigno “Ninoy” Aquino









Friday, August 24, 2007

Walang Sugat, ni Severino Reyes

Mapapaaray ka nang mga Sugat sa “Walang Sugat”


Laughter is the best medicine? Hindi sa lahat ng bagay. Hindi maaring basta na lamang pagtatawanan ang kirot at hapdi nang mga sugat na masasalamin “Sa Walang Sugat” na dula ni Severino Reyes. Kung pagtatawanan lamang ang mga sugat, lalong walang lunas ang pagdurugo ng lahi at patuloy na pagbaba ng pagkilala ng mundo sa atin at tuloy ang pagkalunod sa kumunoy ang mga valyus ng buhay.

Maraming sugat ng lahi ang nabanggit sa dulang ito. Apat ang binigyan pansin nang sinulat na ito. Ang iba pa ay susulyapan na lamang.

1) Hele hele bago quiere
2) ‘Ipagkakayari’ ng mga magulang ang anak
3) Patriotismong hilaw
4) Sa kuko ng kolonisasyon

ANG HELE HELE BAGO QUIERE.

Kunwari pa si Julia, ngunit yon pala ay mahal na mahal niya ni Tenyong. Tulak ng bibig, kabig ng dibdib.


Ang kulturang Pinoy na ito ay nagkaroon na nang lamat sa panahong ito. Marahil ang pagbaba ng moralidad at pag-aabo ng mga valyus ng buhay ang dahilan. Idagdag mo pa ang paghihigpit ng sinturon na siyang nagtulak nang iba na kumapit sa patalim.

Ano nga ba ang hele hele bago quiere? Ito ay tradisyunal na paraan ng pag-iibigan noong araw. Dapat ang mga babae ay di agad sasagutin ang manliligaw. Kailangan muna niyang pag-aralan ang pagkatao ng manliligaw, kung tapat ba ang layunin o nagkukunwari lamang o kaya ay may iba pang dahilan. Dapat ang babae ay timbangin mabuti ang kanyang nararamdaman bago sasagutin ang manliligaw. [1]


Subalit, sa pagdaan ng panahon, nag-iba na ang ihip ng hangin. Napakarami nang tubig ang dumaan sa ilalim ng tulay at ang dating tahimik na ilog ay umaalingawngaw na ngayon. Bumaliktad ang sitwasyon. May mga babae ngayon ang siyang kusang nanliligaw sa lalaki. Basta gwapo, aprubado. Basta nakalalaglag ng paningin cool na rin. Basta makapal ang bulsa, akin ka. Tama ba ang nangyayari?

Siguro. Karapatan ang bigyan laya ang damdamin. Tama lang na may karapatan din ang mga kababaihan na magpahayag ng kanilang damdamin. Malaya ang bawat ninoman. Bakit, pati ba pintig ng puso’y pakikialaman mo? Ngunit, hindi ba paglaglag ng nakagisnang valyus ng buhay ito? Hindi natin kultura ito. Impluensiya ito ng mga dayuhan. At dahil mahihilig tayong mga Pinoy na manggaya sa mga dayuhan, lalo namang dumilim ang larawan ng dalagang Pilipina.

Nadumihan na ang larawan ng kababaihan Pinay dahil sa tinaguriang mga super maid ng mundo, mga mail order bride at iba negatibong pananaw. Bumabaha ang dugo ng lahi mula sa ugat ng mga kababaihang Pinay. Mapapaaray ka at mapapangiwi ka nang hapdi at kirot. Sige, subokan mo ngang tumawa ngayon? (MAY KARUGTONG...)

Saturday, August 11, 2007

Investment Scam

Aganannad iti “Let Your Money Work For You!”



Agannad iti “Let your money work for you!” Daytoy ti catch line para kadagiti prospective investors, sa maisaruno daydiay “4.5%” daily interest a tubo ti investment. Agasem, sky high ti interest rate. Unbelievable! Di nakapappapati. Ngem pudno ti offer. Isuna laeng ta uray dagiti banko ket dida kabaelan iti mangited iti 4.5% iti binulan. Anianto la ketdin no dayta ket inaldaw? Iti makatawen, wen, kabaelan dagiti banko nga ited ti 4.5% lalo dagiti industrial ken commercial bank. Ulitek, tinawen dayta, saan ket nga inaldaw a kuenta wenno daily rate. Kadagiti financial analyst, paggaakanda, no di ket dida pay a taliawen a, daytoy nga offer ta kasla buntuon iti agal-alingasaw iti buyokna a basuraan.

(No masurot daytoy nga interest rate, agserra la ketdi amin a banko. Mapasamak la ketdi ti sapasap a bank-run ken bank hoiliday gapu ta mairuar amin a savings ken maibaut itoy nga investment. Ngem ti agdadata a kinapudno, saan nga ayunan ti Central Bank of the Philippines ti aniaman a tumaud a money market a manglilibeg no di man mangrippuog ti banking system. Ta no nadadael ti banking system, kaipapanna metten dayta ti pannakarippuog ti ekonomia.)

No aggagarka itoy, adtoy pay ti pasarunona, maysa nga invitation nga umatendarka, iti symposium dinner no kasano a makaalaka iti investment contract. Ket wen met a, no dagiti investors ti nagmimiting, saan nga asi-asi a lugar. Daytay class. Daytay dekalidad a lugar wenno kapipintasan iti amin a napintas. Ta kasano koma a makaawiska iti investors no iti pagmimitingan (venue) ket iti sirok laeng iti bayog wenno kawayan a pagibabaudam ken ni sikkubeng? Wenno iti nangilaw a karinderia a di naimas iti lutona? Siempre, kas paset iti marketing ploy (nga awaganda pay iti marketing strategy), nasken nga iti class a lugar. Daytay addaan iti reputation. Riding on the reputation. Total, agbayad met ti kompania. Ken siempre, the other way to attract an investor is through his stomach. Ta no nagpakan ti agilaklako iti adaan iti reputation a restaurant, clubhouse wenno resort, ti first impression dita ket ti sinseridad. Daytoy man ket sinseridad nga aglako wenno sinseridad a mangloko.

Kinapudnona, maysa a marketing strategy iti agpaseminar ken agpasymposium kadagiti reputable venue. Kadagiti dadduma, you should be in business attire. Wen met a, business meeting daytoy isu a nasken nga amin nga umatendar ket highly regarded in behavior. Saan laeng a maipapan iti business no di pay ket kadagiti consultancy firm a mangguyguyugoy kadagiti possible a kliente. Ngem nasken iti panagannad kadagitoy nga istratehia ti consultrancy, ta agpatingga laeng koma iti consultancy a saan ket nga aglinglinged a kas recruiting agency.


TI SISTEMA TI INVESTMENT SCAM

Saan a piso iti pagsasaritaan ditoy, no di ket doliar. Wen, doliar. Minimum of US$ 1000.00, maaddaankan iti investment contract ken kumitan ti kuartam iti 4.5% daily interest rate. Amazing, saan?

Ket 500 ngarud a katao iti naallilaw itay nabiit. Immatendarda iti dinner symposium iti Baguio. Ta talaga a makaay-ayo dayta a interest rate. Ken makaay-ayo a denggen ti testemonia dagiti dua “country’s” top earner wenno investors.

Ket kuna dagitoy a sipapannekkel a top earner a kabayatan iti panangisubo iti naimas a taraon: “Maysa a narisgo a banag daytoy, awan iti pinnilitan. Amin simrek ditoy (nga investment) ket ammona a narisgo (ti kastoy nga investment). Iti minimum a $1000.00, kumita ti kuartayo iti 4.5% per day. Iti uneg laeng iti 24 nga aldaw, nabawikon ti kuartak!”

Kadagiti dadduma nga addaan iti ammo iti pyramiding scheme, adtoy ti clue wenno pagilasinan: maikkan iti bonus a $100.00 ti asinoman a makaited iti referral, (wenno makaawis iti maysa nga investor), ken sabali pay a $100.00 para iti sumaruno a paris a referral (next paired referral). Kastoy lattan ti money flow iti pyramiding scheme.

Ti investment ket addaan iti holding period a dua a bulan. Ti interest ket maala laeng babaen iti Visa wenno Mastercard.

Ti rigatna, awan ti opisina daytoy nga aglaklako iti investment contract. Base in Manhattan New York, kunada ngem dida ibaga ti eksakto nga adres. Maysa laeng a virtual office ti adda. No virtual no kuna, iti laeng internet, wenno iti website ti pakasarakan a kontak kadakuada.

Ngem kalpasan a nangibaut iti hard earn money, dagitoy nga investors, saanda metten a maka- access iti accountda iti website. Ken dipay ketdin a, maakses ti website ti naglako iti investment contract.

Timmayab ti nagrigrigatan a doliar. Namak payen no dayta a doliar ket sapulna iti ballasiw taaw wenno sapul dagiti annak wenno anak nga OFW?

Adda ti maysa nga investor a di makaakses iti website. Sinapulna ngarud ti nakakabil a based address, nga isu ti Manhattan, New York. Sinapulna identity ti komapnia kadagiti nalalatak nga stock exchange iti USA a kas iti NYSE, NASDAQ, S&P, American Stock Exchange, Investopedia, DOW Jones, Mapquest, Snopes.com ngem awan ti nagan ti kompania nga aglaklako iti investment certificate ditoy Filipinas. Kinamote iti inna panagbirok.

Ketdi, adda kakaisuna nga impormasion a naala ti managsukisok nga investor. Ti nakakabil a Manhattan, New York a based ti kompania ket saan gayam a pudno, no di ket Manhattan Gardens iti Cubao, Quezon City!

Ngem ania pay nay? Timmayaben ti investment. Awanen ti hard earn money. Awanen ti urnong a doliar.

Kadagiti kakastoy, adunto latta iti rumuar kadagiti internet, wenno kadagiti publiko nga agawis wenno aglako iti investment contract. Isu a nasken iti panagannad sakbay nga itapog ti nagling-etan a kuarta.

Kasla met laeng iti pyramiding scheme, a wen, maited ti kuarta dagiti immuna a gimmatang iti investment. Natural dayta. Pangbanniit kadagiti sumaruno a biktima. Isu ngarud a nasken iti ad-adu a recruit tapno adda ti kuarta a pangalaan iti maibayad. Ti kakasi ket dagiti adda iti babaen ti listaan wenno naud-udi nga investors ta didan a pulos a maala ti kuartada.

Iti investment, wenno panaggatang iti investment contrract ket saan a bastabasta a serken no awan iti makita a pammaneknek. Wenno mapagduaduaan dagiti offer wenno benepisio a maawat. Daydiay laengen 4.5% daily rate ket saanen a nakapappapati. Uray dagiti dagiti usorero ket per monthly basis wenno 100 days ti kuenta ti interest rate.

Kas sagudayen ti Republic Act 8799 wenno Securities Regulations Code of the Phlippines, “…securities as shares, participation, or interest in a corporation or in a commercial enterprise or profit-making venture and evidence by certificate, contract, instrument, whether written or electronic in character” ket nasken a mairehistro iti Securities Exchange Commission (SEC). Ngarud, sakbay a tumapog ti investment, nasken a saludsoden daytoy no rehistrado met laeng iti SEC. No kunana a wen, nasken a beripikaen a personal iti opisina ti SEC no pudno wenno saan a rehistrado tapno maliklikan iti pannakaallilaw.

Iti Section 8 ti RA 8799, kunana: “Securities shall not be sold or offered for sale or distribution within the Philippines, without a registration statement duly filed with and approved by the Commission.”

Mabasa pay iti alagaden ti SEC tri dusa dagiti aglabsing itoy, a kunana: …the penalty or selling securities or investment contracts without the SEC registration according to Section 73 of RA 8799 is a fine of not less than P50, 000.00 but not more than P5,000,000.00 or imprisonment from seven to twenty one years, or both at the discretion of court…

Isu a dagidiay dua a top earner iti daytoy nga scheme ket kinemmeg ti NBI. Isu a sangoenda ti kaso ken saganaanda ti dusada nga iyetnag ti kprte a kas sagudayen iti linteg ti RA 8799.

No saan a rehistrado dayta a kompania nga aglaklako iti investment contract, shares, interest in a corporation or in a commercial enterprise or profit-making venture, nasaysayaat no dimon a panunoten daytoy. Saanmo nga igasanggasat ti kuartam a nagbanbannogam wenno nagbannogan ti anak wenno asawa wenno dagiti annak.

Awan iti kas iti agannad. #

Wednesday, August 08, 2007

White Cane Week

White Cane Week, nasam-it iti pannakaselebrarna


Iti umuna a lawas daytoy a bulan, Agosto, nasam-it iti pannakaselebrar ti tinawen a White Cane Week. Daytoy a selebrasion ket saan laeng nga iti pagilian no dipay ket iti sangalubongan.

Ta ania aya ti makunkuna a White Can Week?

Isu daytoy ti Akta Republika Bilang 6759 wenno White Cane Act. Kasinnallabay daytoy nga akta dagiti dua pay a kaarngina, ti Akta Republika 7277 wenno ad-adda a maawagan iti Magna Carta for Disabled Persons ken ti Batas Pambansa Bilang 344 wenno mas papolar a maawagan iti Accessibility Law.

Ti National Council for the Welfare of Disabled Persons (NCWDP) iti mangaywan ken mangasibay iti pannakaimplimentar kadagitoy a linteg a pagsayaatan dagiti addaan iti an-annayen.

Karaman pay dagiti sumaganad a linteg a kas kanayunan iti pannakipaset dagiti addaan iti an-annayen iti gimong: International Labor Organization Convention No. 159 wenno ad-adda a maawagan iti Vocation Rehabilitation of Persons With Disability.

Nasken met a sallabayen ken atibayen ti gobierno dagiti addaan iti an-annayen wenno disabled person a nangrugi pay idi 1917 a binadangan met dagiti non-government organization.

Idi January 16-20, 1978 ti pagilian ti nakaaramidan iti Second International Conference on Legislation Concerning the Disabled nga inorganisa ti Rehabilitation International ken ti kabadangna iti pagilian, ti Philippine Foundation for the Rehabilitation for Disabled Persons (PFRD). Iti nasao a pasken, pinirmaan ni Presidente Ferdinand E. Marcos ti Presidential Decree 1509 tapno mabuangay ti National Concerned for Disabled Person.

Babaen kadagiti naparnuay a linteg ken ahensia ti gobierno, naidanon kadagiti disabled person dagiti serbisio ti gobierno kadakuada a kas patas ken kaparis a benepisio nga aw-awaten ken sagsagrapen dagiti awanan an-annayen.

Kadagitoy a linteg iti nangipaay iti panagpapatas ti amin nga umili, adda man ti an-anayen ken awan. Panangipaay iti karbengan iti ania man a kapanagan, iti man panangbirokan iti trabaho, iti benepisio ti salun-at, edukasion, pabalay ken dadduma pay.

Ti panangarakop-panangsallabay kadagiti addaan an-annayen ket saan laeng a solo a responsibilidad ti gobierno no dipay kadagiti amin nga umili. Awan koma iti maikuspil ken awan iti maidumduma. Awan iti mailemmeng nga umili ta amin ket addaan iti karbengan a makipaset iti sibilisado a gimong. #

Sunday, August 05, 2007

ILOKANO 101 (PART 4)

Ti kumonikasion ket pudno la unay a napateg iti biang ti tao. Ta daytoy iti maysa a mangipaneknek a ti tao ket naisangsangayan a parsua gapu iti kinaadda kenkuana dagiti nadumaduma a wagas ti komunikasion.

Ania ngata no awan iti komunikasion ti tao? Ania ti mapasamak? Dipay ket kasla bato wenno bingkol wenno ania la dita nga awan iti biagna, saan?

TI PANGGEP TI KOMUNIKASION
1) Mangipaay iti dana tapno agkikinnaawatan ti tao
2) Makakalap iti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo
3) Ikkanna iti naan-anay a panawen ken kinapateg ti maysa nga isyu a rumbeng nga ipaayan iti immatang, pagiinnadalan ken amirisen
4) Mangited iti dana kadagiti nadumaduma a kapanunotan, rikna ken ir-iroken iti tungggal tao.

1) Mangipaay iti dana tapno agkikinnaawatan ti tao. No awan ti komunikasion ti dua a tao, dida agkinnaawatan ken saanda nga aggayyem wenno dida agam-ammo, nga uray no agsinnabatda wenno agkatugawda iti uneg ti bus wenno jeep ket kasda la bingkol wenno bato. Possible pay a no dagitoy ket aggayyem wenno aniaman a relasion ket no awan ti komunikasion iti nagbaetanda ket mapukaw dayta a relasion. Ta ngamin iti relasion, ti kumunikasion ket isu iti mangpatpat kadagiti ruot ken muyong nga agtubo kadagiti nagbabaetan. No awan iti komunikasion, natural nga agtubo dagiti ruot ken muyong no dipay ket agkabakiran ti nagbaetan ket awanen a pulos iti panagam-ammo. Addan ti bangen iti nagbaetan. Kasta met dagiti dua wenno ad-adu a tao, lugar ken nasion, partido ken gunglo, timpuyog ken taripnong ket nasken iti kinaadda iti panagkikinnaawatan tapno masabat iti amin a kasapulan ken sungbat.

2) Makakalap iti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo. Kas pagarigan koma, dagiti mannalon, nasken nga adda ti komunikasionda kadagiti padada a mannalon wenno kadagiti otoridad ti agrikultura tapno makakalapda kadagiti umno nga impormasion para iti kabarbaro a wagas iti teknolohia iti panagapitan. Agpipinnadamagda no ania ken kasano iti mangpaadu ti apit, mangpaksiat kadagiti nagduduma a peste, no ania ti kabaruanan a teknolohia no kasano a paaduen ti apit, ken dadduma pay a pakairanudan a nayon ti ammo, kabaelan, ken kapanunotan.

Kasta man met laeng kadagiti mangngalap, aniaman a propesion ken asinoman. Ti pannakikumonikasion ket makalap kadagiti umno nga impormasion ken pakairanodan nga ammo.

3) Ikkanna iti naan-anay a panawen ken kinapateg ti maysa nga isyu a rumbeng nga ipaayan iti immatang, pagiinnadalan ken amirisen. Ania koma ti nasisita nga isyu iti agdama? Isu dayta iti mapagsasaritaan ken amirisen ken ikkan iti importansia ken isapulan ti naan-anay a sungbat no di man solusion a pakairanudan.

Kas pagarigan koma, panagtutudo manen ita, uso manen ti panagrarira ti dengue. Ania ti dengue? Kasano a maala ti dengue? Kasano a malapdan ti dengue? Dagita nga isyu. Makalap dagita nga isyu. Ikkan ti importansia dagita nga isyu. Amirisen ken ipaayan ti sungbat dagita nga isyu. Iwaragawag ken idanon dagiti naamiris a pagimbagan manipud kadayta a nga isu. Amin dagitoy ket wagas ti komunikasion.

Ken dadduma pay a napapateg nga isyu a nasken a pakaituonan iti immatang ken panangamiris. Dagitoy a proseso ket isu iti makunkuna a komunikasion iti tunggal maysa.

4) Mangited iti dana kadagiti nadumaduma a kapanunotan, rikna ken ir-iroken iti tungggal tao.

A. Kapanunotan. Babaen iti proseso ti komunikasion, maiyebkas ti asinoman ti kapanunotanna. Aniaman dayta a kapanunotan. Kas pagarigan koma, adda daytoy a panagadal, Ilokano 101, ngamin kayatko nga iyebkas ti kapanunotak a mabalin met gayam ti panagadal ti lenguahe a kas iti panagadal kadagiti sabsabali a lenguahe. Inyebkas ni Dr. Jose Rizal ti kapanunotanna maipapan iti kinarugit a panagturay dagiti Kastila babaen kadagiti librona a “Noli Me Tangere” Ken “El Filibus Terismo” ket yinabyabanna ti reobulosion. Inyebkas ni Benigno Aquino ti kapanunotanna a “The Filipino is worth dying for” ket rinubrobanna ti irurukuas dagiti umili iti diktadoria. Adu dagiti kapanunotan a maiyebkas babaen iti proseso ti komunikasion a possible a pakairanudan ti sapapsap. (Dagiti laeng positibo a panirigan iti nasken a mapagadalan, ta daytoy ket arte ti komunikasion.)
B. Rikna. Yebkas dayta rikna. No awan iti panangiyebkas ti rikna babaen iti komunikasion, nalabit nga awan met ngatan ti tao ditoy rabaw ti daga, saan? Wen, a, awan la ketdi ti tao. Ket awan metten ti serbina ti biutipol lubong. Yebkas a, ni manong baro ti riknana ken ni manang balasang babaen iti inna panagrayo wenno panagarem, a dayta a banag ket maysa met a kita iti komunikasion da manang ken manong. Isu nga agtultuloy ti sikolo ti biag ti tao gapu iti komunikasion. Yebkas ti rikna: no malipit wenno masaktan, annayko, kunam. No maragsakan, uray na la ipugiit ti ellekna no di man makasangit iti ragsakna; no malidayan, iyanug-ogna met no dina man ikulitagtag ti mangitna. A, adu dagiti wagas ti panangiyebkas ti rikna. Kasta met nga adu dagiti rikna a nasken nga iyebkas.
C. Ir-roken. Gapu iti wagas ti komonikasion, masolbar dagiti parikut a ginubuay ti ir—iroken ti rikna. Kas pagarigan koma, dagiti agassawa, no adda ti ir-iroken ti maysa kadakuada, nasken ti nalapat a komunikasion iti tunggal maysa tapno masolbar dayta a parikut ket umir-irut pay ti nasin-aw a harmonia ti relasion. Kasta met kadagiti empleado kadagiti boss ken dadduma pay a wagas a pakairuaran ti ir—iroken: uray dagiti mannalon, mangngalap, ken aniaman nga umili nga adda a sisasango iti peggad, damsak ken pannakaipusing ket ti komunikasion ti kasamayan a mapataud tapno marugian iti pannakasolbar dayta a nga ir-iroken. Ngem no awan ti komunikasion, ania kadi ti mapasamak kadayta nga ir-iroken? (ADDA PAY TULOYNA)

Ilokano 101 (part three)


Adtoy man ti sumagmamano pay a di berbal a komunikasyon. Daydiay komunikasion a saan a kasapulan iti letra (maisurat wenno maiyebkas). Umanayen dagiti garaw ken tignay ti bagi, paset ti bagi wenno dagiti ladawan iti rupa wenno dagiti senias.

1) Ugis – no inugisan ti ulo ti maladaga wenno ubing, uray di balikasen, ammon ti kaipapanan daytoy: “puera usog!”

2) no linabasanna ti bunton ket piniritna dagiti lapayagna, ti kayat a sawen daytoy ket “baribari…”

3) ngilangil – awan ti ammona
4) tung-ed – adda ammona wenno ammona ti sungbat; no iti kabarkada wenno masabat nga am-ammo, kayatna a sawen dayta ket “Kumusta?” wenno saan ket maysa dayta a kablaaw.
5) kidday – no lalaki iti babai, adda ti iparparipiripna a rikna; ni gayyem wenno am-ammo, kapada man a lalaki wenno babai, daytoy ket maysa a panangkablaaw.
6) nagkudkod ti (di met nagatel a) tuktok – dina ammo ti sungbat.
7) no impusiposna ti tammudo iti sintidona sana pay indeppel ti maysa a tammudo iti bangir a sintido, insenseniasna ti kinaadda ti kurangkurang, ambagel, agbagtit, agsiete, agmutit, agmauyong, agballa ti iparparipiripna
8) misuot – makagura, dismayado

9) mulagat – no nagannak, iparipiripna iti panagsardeng dagiti annak, no dadduma ket with matching baniekes pay with paipus a banang-es.
10) adayo ti turong dagiti matana – agar-arapaap a nakamulagat, no nakaisem, nainlab, no naliday ti rupana, mapukpukawnansan ti limbong ti panunotna
11) tapaya – nadagsen nga ulo wenno lugi negosyo, naabak iti sugal
12) dilat – gunggunam!
13) payapay – gudbay! panagpakada
14) mano – panagdayaw
15) panagpunas sakbay iti iseserrek iti ridaw – kayatna a sawen dayta ket panagdayaw iti sangbayan – isu met laeng daytoy ti bersion a panangibati ti sinelas wenno sapatos iti ruar ti ridaw, a kayatna a sawen ket panagdayaw

Sumagmamano laeng dagitoy ng a Iniilokano a tignay, gunay ken senias a mangipasimudaag iti di berbal a komunikasion.

Adu dagiti di berbal a patauden ti asinoman ken nakaisigudanen ken sinuroten a wagas sipud idi saantayo a naiyanak.

Idinto ta a adda met dagiti naigagara ken di naigagara a timmaud a basta lattan nailasagda iti kabibiag iti inaldaw a kas paset ti komunikasion.

DAGITI PANGGEP TI KOMUNIKASION

1) Daytoy ti dana iti panagkikinnaawatan dagiti amin a tattao
2) Makaagsep iti impormasion a pakairanudan
3) Mangipaay iti kinapateg iti maysa a banag wenno topiko wenno isyu a nasken nga ikkan iti importansia wenno tuonan iti immatang ket pagsasaritaan ken usisaen no ania iti umno nga aramiden, umno a tignay ken dasigen iti kinapudno ken kinaumnona
4) Mangipaay iti dana dagiti nagduduma a kapanunotan, rikna ken no ania iti nanguneg ti maysa a tao.

DANA TI PANAGKIKINNAAWATAN – kas pagarigan koma, addaka iti lugar wenno taripnong nga awan a pulos iti am-ammom. Iniseman daydiay wenno isuda, ket kinablaawam ida. Sinungbatandaka met. Nagsasaritakayo. Imbagam ti kinaasinom, kasta met kaniana wenno kadakuada. Itoy a klase ti komunikasion, naaddaanka iti kabarbaro a gayyem. Ti panagkikinnaawatan ket parnuayenna ti adu a gayyem. No awan iti komunikasion, ania ngata iti mapasamak kadagiti tattao? Madi ania?

MAKAAGSEP ITI IMPORMASION – makapidut iti impormasion a pakairanudan. Saantayo a damakamaten dagiti negatibo nga impormasion ta ti arte ti komunikasion ket saanna a sagiden daytoy a banag gapu ta dagiti naimbag a banag a pagimbagan iti imbag nga inna isuro. Sadino iti pakaagsepan dagiti impormasion? Iti pada a tao, ken dagiti institusyunal a wagas, a kas iti pagiwarnak, radio, telebision, kompiuter ken dadduma pay.

KINAPATEG TI MAYSA A BANAG A NASKEN A PAGTUONAN ITI IMMATANG - kas pagarigan koma, ta ni mannalon ket nakangngeg iti impormasion maipapan iti kabaruanan a panagtalon, ay, ket dayta ti ikkanna iti naan-anay a panawen ken ituonna ti immatangna tapno maaddaan iti impormasion a pakairanudanna. Kadagiti agngayangay a mannurat, no adda ti kabarbaro nga impormasion iti panagsuratan, tugawanda dayta a basaen ken amirisen tapno pakairanudanda. Ay, adu dagiti ehemplo maipapan itoy. Ti nasken ket ti panangawatmo kadayta nga imprmasion ken pakairanudan.

DANA TI RIKNA, KAPANUNOTAN, KEN NANGUNEG ---

RIKNA – feelings. Gapu iti komunikasion, naarem ni Pedro ni Juana. Naiyebkasna daydiay riknana. Gapu iti komunikasion, naiyebkas ni asawa a babai ti riknana iti asawa a lalaki.

No tipden daytoy a rikna, sumangbay met ti panagsagaba. Tapno saan nga agsagaba, usaren ngarud ti arte ti komunikasion.

KAPANUNOTAN – isu a dimmur-as ti tao gapu iti komunikasion a panangiyebkas ti kapanunotan. Inyebkas ni Thomas Edison ti kapanunotanna a mangpataud iti bombilia a silaw; inyebkas dagiti agkabsat a Wright Brothers a kabaelan ti tao iti tumayab, inyebkas ni Charles Babbage ti kapanunotanna babaen iti analytical ken difference engine ket pinataudna ti kabaruanan a kompiuter ket naawagan pay iti Ama ti kabaruanan a kompiuter. Ay, nagadu dagiti nangiyebkas ti kapanunotanna ket nagserbida a pakairanudan ti tao. Ti panangiyebkas ti kapanunotan ket maysa a wagas ti komunikasion.

NANGUNEG – ir-iruken a rikna, daydiay man nagtaud pay iti kauunegan a siled ti puso wenno kaunggan.

Inyebkas ni Dr. Jose Rizal ti ir-irukenna babaen kadagiti librona a “Noli Me Tangere ken El Filibusterismo” ket rinubrobanna ti rebulosion. Inyebkas ni Mother Theresa ti asina kadagiti ubbing iti kalkalsada ket nagkayamkam ti apuy ti asi. Inyebkas ni Florence Nightingale ti riknana ket pinagserbianna dagiti masaksakit iti ospital, isun ita ti patron saint dagiti nurses ken maawagan iti Joan of Arc.

Panangiyebkas no ania daydiay adda iti kaunggan, iti kasulineksulinekan a siled ti puso tapno pakairanodan ti tao. Daytoy ti arte ti komunikasion.
(ADDA PAY TULOYNA…)

Saturday, August 04, 2007

Korona nga ipus ti bao?

Korona nga ipus ti bao, maiputong inton Agosto 15


Naisangsangayan a pasalip ken naisangsangayan met a pangawat iti balligi ken panaglatak. Isu daytoy ti innadoan iti makolekta nga ipus ti bao. Naawagan ti kontes iti Mr. & Ms. Star. Ti star dita ket “rats” ti kayatna a sawen no baliktaden a balikasen. Ket dagiti mangabak, makoronaan inton Agosto 15 daytoy a tawen sadiay Sta. Lucia Elementary School, Zaragosa, Nueva Ecija.

Kadagiti nababa a lugar iti probinsia ti Nueva Ecija, lalo iti nasao nga ili, ket parikut dagiti mannalon iti kaadu dagiti peste a bao nga agdadael kadagiti mulada a pagay. Segun ti estadistika, umabot pay iti 60% ti dagup a pukaw dagiti mannalon iti tinawen. Nasursurok pay ngem kagudua ti kanenen dagiti peste a bao ngem ti para iti tao. Isu napanunot dagiti lumugar a nasken iti pannakipaset dagiti umili iti pannakapaksiat dagitoy a peste a bao. Ti Barangay Rat Council of Nueva Ecija ti mangimaton ti search for “Little Mr. & Ms. STAR” a sinalipan iti duapulo a pupil iti nasao a pagadalan. Binayabay ti barangay council, ti local ken probinsial government ken ti Philippine Rice Research Institute a nakabase sadiay Maligaya, City of Science Muñoz, Nueva Ecija.

Ti rat management campaign ti PhilRice Institute a napauloan iti Boo Boo Rat! Palay mo’y ligtas 24 oras, ti nanginaw ti kastoy kampania panangpugipog kadagiti peste nga bao babaen iti integrated method and community approach.

Inaldaw a makolekta ken mabilang dagiti ipus ti bao iti laong ti eskuelaan. Maibilang a botos ti kandidato ti tulong nga (ipus ti bao) agtaud iti asinoman a mangsuporta kenkuana, daytoy man ket kameng ti pamilia, kakabagian, klasmets, kaarruba, am-ammo ken di am-ammo.

Aldaw ken rabii a panagtiliw. Iti aldaw, aglemmeng dagitoy a peste kadagiti abut kadagiti tamtambak. Ket ti aramiden met dagiti mannalon, danumanda dagitoy nga abutda ket siempre, no mabbasa ti bao, rumuar metten daytoy ket dayta la agpak-olen ken agpang-or iti aramiden. Ikkaten ti ipus ket isu dayta ti maibilang a botos. Ni Brgy. Kagawad Camilo Calderon iti para bilang. Kadagiti dadduma, ad-adda a rabii iti panagtiliw ta dagitoy a peste a bao ta isu ti panagruarda. Ket segun ken ni Gloria Miranda, ina ti maysa kadagiti partisipante nga ubing, iti uneg laeng iti tallo nga aldaw, adda ti nakolektada nga ipus ti bao nga agdagup iti 1300 a bao wenno 433 iti inaldaw! Amaya, nagadun! Ketdi, dagitoy nga ipus ti bao a pannakabotos ti anakna ket manipud iti natiliw ni Mrs. Miranda, ti asawana ken dagiti kakayongna.

Ania ti aramidenda kadagiti pinatayda a bao, kunam? siempre, ikalida met a. Kasta met nga ikalida dagiti nabilangdan nga ipus tapno maliklikan iti pannakadidigra ti salun-at dagiti agindeg.

Iti kaadun iti natiliwda a bao, manamnama nga umadu ti apit dagiti mannalon iti ili ti Zaragosa.

Iti amin a pest control management, naisalsalumina daytoy a community approach nga ininaw ti PhilRice Intitute ta malaksid iti pannakapugipog dagiti bao, masalakniban pay ti aglawlaw, dagiti ramen ti daga, ti angin nga angsen gapu iti saanen a panagaramat kadagiti kemikal a pangpaksiat kadagitoy a peste.
Korona nga ipus ti bao? Saan a dayta ti pakaituronganna, no di ket iti nagtaudanna. Ad-adu a, a pammadayaw ken linak-am nga imbag gapu iti ipus ti bao.
No adda ti panagbibinnadang dagiti maseknan nga ahensia ken dagiti lumugar, ti peste masolbar! #

Friday, August 03, 2007

Baro a Rupa

Binaliwak man met toy blogko, kakailian. Kappukis kunam man! Ket kunada ngarud: "Kasta a, Ka Iddo, ayos ta pukis, flattop ta ubet!" Ngeeeehhh!
Well, eniwey, ituloy ngarud latta ti blogging...

Sunday, July 29, 2007

ILOKANO 101

1) Ken ni Brenda iti Quezon City “Adda koma met syllabus a…!”
2) Ni Dexter ti Mt. Province: “Mayat-mayat piman no maibaga baga nga umuna ti syllabus…”
3) Mrs. Miranda, Santiago, Isabela: “Good idea, but where is the syllabus?”

SUNGBAT: Ala ngarud, apo, agyamanak unay iti singasingyo, adtoyen…

4) Lovelyn, La Union – “Ilokano Language and literary a, koma…”

SUNGBAT: Iti sumaruno met a dayta, iti Ilokano 112 ti pakaiyadalanna.

5) Kada Kathy ti Navotas, Dex ti Cagayan, Emil ti Ilocos Norte, LJC ti Washington, agyamanak unay iti pammadayawyo nga agserbi a kas pigsa tapno agtultuloy daytoy a sinurat…

Kadagiti amin a nag-react babaen iti email, agyamanak unay kadakayo iti imbadangyo a pagpintasan daytoy a sinurat… ‘la ngaruden…!

Adtoy ti silabus
=========================================================



TAWID NEWSMAGASIN
ILOKANO KEN LITERATURA
UMUNA A SEMESTRE TP 2007-2008

SILABUS


I. Kowd ti Kurso ILO 101
Nagan ti Kurso Arte ti Komunikasyon
Bilang ti Yunit 3 a yunit
Nasisita a Kasapulan uray awan

II. Deskripsion ti Kurso:

Daytoy a sinurat ket iparangna ti uppat a kapanagan ti komunikasion--- ti panagsao, panagdengngeg, panagbasa ken panagsurat. Mailawlawag no ania ti kinapateg ti lenguahe a kas instrumento iti tunggal Ilokano tapno makidangadang iti biag a naurnos ken nasamay a kas iti kidkiddawen ti riyalidad nga inna paggargarawan.

Babaen iti pannakipaset ken pannakiadal iti panagsurat maipaayan iti immatang iti tunggal maysa iti kinapateg ti lenguahe a kas kangrunaan nga instrumento iti pannakikomunikasion.

III. Panggep:

1) Maipakita ken maamoan ti “kinaania” ken “kinakasano” ken “kinaapay” ti lenguahe a tapno maawatan dagiti dadduma pay nga usarna.
2) Mapalaing ken maasa ti kabaelan dagiti agadal iti pannakikomunikasyon tapno maiyebkasna ti kapanunotanna ken
riknana babaen iti nasamay a wagas babaen iti lohikal ken kritikal a panagpampanunot tapno epektibo iti pannakigamulona iti pannakasolbar kadagiti parikut-sosial, parikut-ekonomia ken, parikut-pulitika iti gimong ken iti sibubukel a pagilian.
3) Mapadur-as ti ammo iti pannakaawat, panangidasig ti kaipapanan,
panagsukisok ken panagamiris ken, panangipaay iti kinapateg iti nangngeg ken iti nabasa tapno agserbi a mangiwanwan iti panagaramid iti umno ken makapnek a keddeng.
4) Maikkan iti immatang dagiti banag a para iti tao a kas iti nasionalismo, managamiris a panagpampanunot, ken kinapudno iti sidong ti intektual ken ispiritual
5) Masursuro ken maurnos iti ammo maipapan iti Gramatika Ilokana*

(*Itoy a sinurat, adaptaren ti author ti Gramatika Filipino a kas pangibasaran iti urnos ti Gramatika Ilokana ngem ti papolar a sistema gapu iti iray ti kinaasideg dagiti terminolohia, kinawaya ti pangiyebkas ken pannakaisurat.)

IV. Dagiti Linaonna: Bilang ti oras : (awan, ta modular laeng daytoy)

1) Ti Komunikasion
a. dagiti nagduduma a wagas ken proseso iti pannakikumonikasion
b. dua a wagas ti komunikasion
c. Panggep ti komunikasion
d. Kinapateg ti komunikasion
e. dagiti ramen ken proseso ti komunikasion
f. Dagiti nagtaudan ti komunikasion
2) Ti Lenguahe
a. Dagiti nagduduma a treoria maipapan iti lenguahe
b. Dagiti tallo a teoria ti lenguahe niDavid berlo
c. Ti kinadayag ti lenguahe
d. Ti kinapateg ti lenguahe

Amirisen ken pagadalan ti pakasaritaan ti panagbaliwbaliw ti pakasaritaan ti lenguahe ni Ilokano, karaman ti ispeling ken gramatika – ti daan, ti papolar ken ti naibasar iti agdama a Gramatika Filipino.

3) Ti arte ti idedengngeg
a. ti kinapateg ti idedengngeg
b. ti nadumaduma a wagas iti idedengngeg
c. dagiti nasamay nga idedengngeg
d. dagiti elemento a makaimpluensia iti idedengngeg
e. dagiti uppata wagas ti nasamay nga idedengngeg
4) Ti arte panagsao
a. ti kinapateg iti panagsao
b. ti dayag iti nalaing nga agsao
c. ti kasapulan iti nasamay a panagsao
d. dagiti ramen a kasapulan iti agsao
5) Ti arte pannakisarita
a. ti kinapateg ti pannakisarita
b. ti kinapateg iti kinaadda iti padas iti pannakisarita
c. ti dayag ti nasamay ken nawaya a pannakisarita
d. dagiti di umno nga aramiden iti pannakisarita
6) Ti arte panagbasa
a. ti kinapateg iti panagbasa
b. ti tallo a kapanagan ti panagbasa
c. dagiti dadduma a wagas tapno maawatan ti binasa
d. dagiti lapped iti panagbasa
7) Ti arte ti panagsurat
a. dua a kita iti panagsurat
b. dagiti addang iti panagsurat
c. dagiti klase ti sinurat
d. ti panagisalaysay
e. ti panangiladawan
f. ti panangikalintegan
g. ti panangibunannag
8) Ti arte ti diskurso
a. ti panggep ti diskurso
b. dagiti ramen ti diskurso
c. dagiti rumbeng nga ammoen sakbay ti panagdiskurso
d. dagiti uppat a wagas iti nasamay a panagdiskurso
e. dagiti klase ti diskurso

Agsurat ti diskurso ket usaren ti napagadalan.
Pagibasaran iti grado ti diskurso
Kinapintas 40%
Timek ken panangisawang 30%
Ekspresion/Kumpas 20%
Personalidad 10%
____
100%

V. Dagiti singasing nga aramiden
panagbasabasa
panagsurat iti diskurso
panangisao/panagisawang ti diskurso
panagaramat kadagiti nadumduam a teknolihia
panagdengngeg iti lektiur (no adda)
panagsukisok
pannakigamulo iti komunidad
makisarita/agsarita
g. dumngeg iti radio
e. agbuya iti telebision

VI. Wagas iti panagrado*
Kas kasapulan iti kurso (no daytoy ket maiydal iti uneg ti klasrum)
a. atendans 10%
b. partisipasion 20%
c. examinasion
1. kwizes 20%
2. prelim, midterm, faynal 30%
d. dagiti proyekto ken asaynment 20%
_______
Total 100%

* uray no di masurot daytoy no modular ti sistema ti panagadal. Mabalinen ti passed ken failed. Kasta met ti excellent agingga iti failed. Kedngan ti instructor ken yendorsona iti dean wenno board para iti approval. Ketdi, kadagiti dadduma nga eskuelaan, addaanda grado a kas keddeng ti instructor.

VII. Dagiti pagibasaran
1) Daytoy ti parikut ta awan iti nasurat iti bukodtayo a dila
2) Dagiti sinurat iti internet maipapan iti bukod a dila

* Maisurat pay iti baba ti nagan ti tser ken dekano/a a kas testemonia.