Monday, December 11, 2006

GAWAT

No Nabussogen Ti Salamagi, Awanen Gawat

Idi naminsan a siak iti naglako iti pagtagilakoanmi iti nateng ken prutas, maysa kadagiti sukimi iti gimmatang iti lima a pisos a salamagi.

“Ne, nabubussogen ti salamagi, awanen ti gawat,” kunana man. Sana pay impaggaak. Wen, maragsakan la unay a. Saanak a nakauni. Nupay naynay a mangngegko ti gawat, “a panawen ti gawat”, “kagawgawatanna,” “lanti, gawat natan,” ngem ita a laeng a nangngegko a naikonektar ti salamagi iti gawat. No ania ti koneksion dayta a gawat, awan la a pulos iti ammok. Isu a nabayag met bassit a, nga impampanunotak iti koneksionna.

Ta ania ngamin aya ti gawat? Panahon ng tag-gutom iti Tagalog. Kairut ti kuarta, makan wenno pagbiag. Nairut iti aangsen. Kamkamten ti anges. Ginawgaw-at a panangbiag. Ken dadduma pay a mangngeg a metaphor ken personification ken euphemism maipapan itoy. Mangrugi daytoy iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre. Karigat a talaga dagitoy a panawen. Siguro, manipud iti balikas a gaw-at, a nasken a agagawa, doble a panagagawa tapno magaw-at ti anges. No mangrugi metten ti gapas wenno panagaani, agngudo metten ti gawat.

“Naimbag kenka, kumari, ta naramanamon ti baro a bagas,” masansan a mangngeg no kua. No isipen ken paliiwen a nalaing, dayta a pannangan iti baro a bagas ket kayatna a sawen a nagultimon kenkuana (ti nangan) ti gawat.

Ania ti koneksionna dagita nay, masansan met a kunaen dagiti pilosunggo. Wen met piman, ta ania koma ti koneksionna nay? Ngem agdadata met nga adda ngarud dagitoy nga aramid, pammati ken kultura ni Ilokano. (Karaman met ni Pangalatok, ta mamati met itoy a banag.) Isu a bay-am lattan ni pilosunggo.

Apay a naikonektar ti salamagi itan ti gawat? Awan man ti makitak a rason, malaksid nga iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre, (a panawen ti gawat) ket awan ti bunga ti salamagi, no adda dagiti nasapa, kuddapitda pay laeng. PhP120.00 ti sangalimon wenno PhP60.00 ti sangakilo, sapay no di kakasla siksik laeng ti bangus ti kadakkelda. Ngem adu latta met ti aggatang, ta kasda la met damon a makakita iti naalsem. Iti taraudi Oktubre, nabubussogen dagiti bunga ti salamagi. Ngata a, isu a no nabussog metten ti bunga ti salamagi, awanen ti gawat? Ania pay ti gawat ket panaggagapas metten? Panagaanin. Iti aldaw iti Domingo, agudong metten dagiti nabayag a saan a nagudong piman.

Nairanrana a pasamak? A kas iti pannakairanrana a no mangrugi metten ti bulan a “BER” ket agruar metten ti ipon? Nairanrana a kas iti panagsabong ti kayo a bangar, ket kaadu met iti panagruar ti pusit?

A, saan a mailadawan ti kinadatdatlag ti lubong. Ngem adda amin dagitoy. Ket adda amin ti nagtaudanda. Ket adda amin iti nangisagana sakbay a dimteng kadatayo. Isu a napateg met iti biag iti naipukpukkaw idi ken maipukpukkaw pay la agingga ita a panagsagana.

Ken ni Ilokano, lalo dagiti lallakay ken babbaket idi un-unana, ammoda a sakbayan ti gawat. Napaliiwko idi ubingak. Agiburnaydan iti asin, bugguong ken agidulinda pay kadagiti dinaing. (Ken ni inangko, itag, kiniing ken inasin a karne ti idulinna iti burnay wenno putik.) Maikabil met iti garong ti bagas, (a masansan nga umanay a kanen iti tallo a bulan), ken saan a makuti daytoy ta nairanta laeng iti panawen ti gawat. Kadagiti dadduma, agidulinda kadagiti bagas ti kamotit ken kamoteng kahoy abut. Napapaut ti biag ti kamotit no maidulin daytoy iti uneg ti abut, iti sirok ti balay, wenno iti sirok ti kamalig, wenno sadino la ditan a di madanon ti danum no panagbabagio. Kasta met ti kayo a pagtungo, maurnong iti adu idiay kamarin (idi awan pay ti LPG a pagluto). Dagitoy a dulin ket sadanto la mairuar no panawen ti gawat. A, nasakbay ni Ilokano!

Ammona iti agsalimetmet. Nasakbay unay. Kasla ugali ti kuton ni Ilokano. Nasalimetmet. Managurnong. A masansan a daytoy nga inna panagsalimetmet ket mapagbiddutan pay isuna a naimut.

Mamati pay laeng ni Ilokano ti gawat. Kasta met ken ni Pangalatok. Ngem kadagitoy a panawen, diak la ammon no adda pay la dagiti naiburnay nga asin ken bugguong. (A kas iti kaawanen ti itag, kiniing ken inasin a karne ni inang.) Dagiti naikali a kamotit ken kamoteng kahoy. Manmano ngatan ti agidulin iti kayo, ta addan ti LPG a pagluto. Those were the days?

3 comments:

ariel said...

Daytoy tay naun-uneg a pilosopia ti biag, Ka Jim, nga uray sinno a pilato ket dina maawatan no dina ammo a kitaen ti sorpresa ken salamangka ti panagtulid ti rueda ti panawen, nga iti lente ni Ilokano a nanakman, ket senial daytoy ti pannakimaysa ken pannakikammayetna iti uniberso.
Saan a pilosunggo ngarud daytoy. Kunada iti pilosopia: ethnophilosophy. Ethnoepistemology pay. Ala, iruarmo latta koma dagitoy nga adal tapno makasursuro datao a manglagip kadagitoy a kinalaing. Masapulmi ti kas kenka a namsek ti lagipna.

jim agpalo, jr. said...

wen, ka ariel, nasken met a taliawen dagiti salamangka ti rueda ti panawen ta adda ngarud dagiti sorpresa nga agur-uray... nakakabakbaknang ni Ilokano iti kabukbukodanna a pammati, ket panagkunak akem ni mannurat iti mangpalagip...

ariel said...

We want more. Ancora, kunada idiay Roma. Encore, kunansa dagiti agimfra-Franses. Iti Ilokano: aggaoka koma pay, Ka Jim!