Sunday, October 22, 2006

WHALE SHARK!!!

Hoy, Maiparit ti Agsida iti Turati, Kunam!



Sadiay Cebu, awaganda iti balilan. Kangrunaan a pamastrekan ti turismo ti Cebu, lalo kadagiti beach resort. Agawisda kadagiti agbuya kadagitoy a balilan. Adu iti turista, local man ken ganggannaet a mapmapan iti Cebu gapu iti balilan. Ti pategna iti tunggal katao: US$ 460.00! Iti uneg ti lima nga aldaw ken uppat a rabii! Sabali laeng ti upa ti diving equipment nga agpateg iti US$ 50-70 per diving session. Sabali pay ti upa ti motorboat. Adda met bayad dagiti tour guide. No kayat iti maikkan iti sertipiko (diving certificate) kadayta a whale shark session, agpateg daytoy iti US$ 35.00. Ket nagtubo a kasla uong agadu dagiti beach resort iti Cebu gapu iti balilan. Agasem dayta a pamastrekan ti turismo iti Cebu?

Ti sistema ti whale shark tour: lima a katao laeng, maikanem ti guide. Addan ti nakasagana a motorboat ken dagiti diving equipment. Ket apaman nga adda ti agparang a whale shark, agiinnunan dagiti motorboat nga umasideg iti whale shark! Adda ti sumakay, umabay a lumangoy, agpiktiur iti abay wenno sumurot iti uneg ti danum a papanan daytoy. Sadiay Cebu ken Sorsogon, addaanda iti siam agingga iti innem a pulo ket maysa a panagparang dagiti whale shark.

Daytoy man met laengen ti kangrunaan nga atraksion iti nalatak unay nga international beach resort, ti Puerto Galera, whale shark!

Sadiay Donsol, Sorsogon, awaganda daytoy iti butanding. Kangrunaan met nga atraksion dagiti nakaad-adu a beach resort iti Sorsogon. Nalatak unay ti scuba diving ditoy gapu iti butanding. Adda pay idi iti indarumda a tallo nga agkakabsat a nagparti iti butanding.

Kulit, kuna met dagiti dadduma pay a lugar iti Katagalogan. Ngamin, ugali daytoy iti “makulit” nga agsikbab kadagiti babassit a pangen, kadagiti plankton, ket no mabsogen daytoy, agsirkosirko metten daytoy. Dayta a buya ti kaay-ayo dagiti turista, lalo kadagiti beach resort a mangipatpateg ken mangsalsaluad kadaytoy nga ikan. Ala ket, yad-adda pay met daytoy nga ikan iti agpalastog no ammo nga adu iti agbuybuya ken makiangtot kenkuana. Mannakigayyem, wen kasta ni kulit!

Iti Ilocos, awaganda met iti Turati. Iti La Union, immuna a naireport iti kinaadda iti nagparang ken binuybuyada sadiay Aringay, La Union idi bulan ti Setiembre 2006. Binaybay-an laeng dagiti mangngalap ken palpaliiwen ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources.

Adda met ti nagsiksikbab iti pangen ti aramang idi oras ti alas:7:00 A. M. agingga iti alas 10:00 A.M. sadiay Brgy. San Nicolas, Agoo, La Union.

“Alaem ti ladawanna!” inteksko a dagus apaman a naalak ti impormasion.

“Awan kamerak!”

“Iremediom!”

Madamdama pay: “Adda sugatna iti yan ti pigarna! Adda ti mangngalap a napan nangsakay!”

“Siputam amangan no isu met laeng (mangngalap) ti nangsugat!”

“Innak met kitaen, aglunak iti bilogko!” Motorboat ti kayatna a sawen.

No adda sugatna, adda ngarud ti nangdangran daytoy. Saan ngata aya nga ammo dagiti umili a maiparit ti agparti ken agtiliw iti turati?

Section 97 of Republic Act 8550, penalizes persons capturing, killing or trading protected and endangered marine species. Maibilang ti turati, (wenno butanding wenno balilan wenno kulit) nga endangered marine species.

Adda pay ti impaulog ti gobierno a linteg, ti Fisheries Administrative Order 193, a mangiparit iti agtiliw, agilako, gumatang, agikut, agibiahe ken aglako iti ballasiw taaw kadagiti turati (wenno whale shark) ken kadagiti pagi ken dadduma pay a mangmangan kadagiti plankton. Maiparit iti sagudayen ti FAO 193 iti mangsugat wenno mangpatay ken agparti kadagitoy a nadakamat nga ikan. Asino man a naglabsing itoy a linteg ken natiliw, mamulta iti saan a nababbaba ngem PhP 500 ken/wenno maibalud iti innem a bulan agingga iti uppat a tawen. Kadagiti met komersiante/negosiante a natiliwan a nagsalungasing iti linteg ket mamulta iti PhP5000 ken maibabawi ti lisensiana nga agnegosio.

“Adda ditoy batogmin! Buybuyaek. Dakdakkel pay ngem toy bilogko!” kuna ti impormantek. Kayatna a sawen, iti batog ti Brgy. Balawarte iti ili met laeng ti Agoo, La Union.

“Paliiwem!”

“Turikan met gayam dayta a pating!”

“Whale shark dayta!”

“Turati kunami ditoy La Union!”

Diak laeng masinuo no ania ti naganna iti Ilocos Sur. In general term, yo wenno pating lattan a. Ngem masinuok nga adda met ti agparparang kadagiti ili a pagal-alaanda iti ipon. Kaay-ayo ngamin daytoy iti agsikbab kadagiti babassit a pangen ti aramang, ipon, alidengdeng, monamon, taburkik, ken uray dagiti pangen ti bulilit. No dadduma ket adda met dagiti kinarnen a lako iti tiendaan.

Ta ania ngamin aya daytoy a whale shark? Scientific name: Rhincodon typus. Natayengteng a ngumisit nga umasul ti marisna. Batekan iti puraw. No dadduma, umatiddog dayta a batekna a puraw iti bukot agingga iti tuktokna. Ti kudilna ket napuskol ken nakulbet. Pumuraw met ti karnena. Lalona pay iti ‘agpasikat ken agpalastog’ no madlawna nga adu iti mangbuybuya kenkuana. Babattit ken naurnos dagiti ngipenna. Dadakkel daytoy, ta umabut pay iti sangapulo ket walo a metros ket dakdakkel ngem nuang ti bagina dagiti natengan. Saan a napeggad daytoy nga ikan. Laeng ta ‘makulit’ kadagiti mangngalap ket pasaray dungparenna wenno sagidenna wenno langtotenna ti nakabilog.

“Nagistayankami napattog ta dinungparnakami!” intext manen ti impormantek.

“Agaluadkayo a! Ugalina dayta makiangtot. Isu ngarud a napanaganan iti ‘kulit’ iti Katagalogan, ta nakulit a makiangtot kadagiti mangngalap!” Insungbatko met.

Masarakan iti amin a taaw daytoy a turati lalo kadagiti medio napudot a taaw nga addaan iti temperature a 21 agingga iti 26 degrees centigrade. Ti kangrunaan a mangungaw kadakuada ket ti kinaimas ti karneda nga igisa iti getta (kalpasan a napaburek ken inikkat ti kimpet a darat iti kudilna), iwaan iti pias ken tadtadan iti silit’ sairo. No saan met ket iluto iti adobo a namaga ken namanteka. Nangina met dayta dalemna pagtaudan iti squalene ken daydiay pigarna a maaramid iti sharks fin soup.

Whale sharks? Whale, baliena. Shark, yo. Ano ba talaga, kuya? Baliena wenno yo? Agsipud ta addaanda ngarud iti asang, nakulbet a kudil ken cold-blooded, maysa ngarud daytoy a yo. Ta dagiti baliena (mammals) ket warm-blooded ken addaan iti bara.

“Delikado ti biagnan, manong! Pinalawlawanen dagiti managbungbong ditoy lugarmi! Namak payen ni barsakenda iti dinamita?”

Kinnana! Dida pay ket dadaelenen ti dakkel a pamastrekan ti turismo ti Agoo? Ket ti batog dayta a yanna ket ti mismo a batog ti nalatak a beach resort? Ania palusposanda ti Whale Shark Tours? Ti turismo nga agpateg iti US$ 450.00 per participants in 5 days and 4 nights a kas idiay Sorsogon ken Cebu?

“Hoy, maiparit ti agtiliw ken agparti ken agsida iti turati, kunam!” intextko met.

“Awanen, nagpataawen. Naamak ngata iti kinaadu dagiti bilog a managbungbong a nanglawlaw kenkuana.”

Immangesak pay iti nauneg… ##






Link

8 comments:

abril said...

uray ditoy west coast ti Canada, mang jim, uso met ditoy ti whale watching. agbayadka nga aglugan iti motor boat ket agpataawkayo a mapan mangbuya kadagiti bunggoy dagiti agtatapaw a baliena.napigsa a pamastrekan iti turismo ditoy. ngem diak pay napadasan ta nangina ti bayadan. uray ket nagum-umaak a ngasublisubli iti taaw idi addaak idiay buguey, cagayan, kunkunak lattan. ken wen, uray idi napankami idiay camiguin island, pangen ti dolphins (lumbalumba ti awagmi)ti nasalawmi iti taaw.

rva said...

nagpintas man daytoy salaysaymo, mang jim! i-bannawagmo koma daytoy tapno mabasa ti adu. nin sa met danilo caburian daydiay nangi-txt kenkan iti kaadda ti butanding idiay la union?

gayyem abril, mayat koma no adda met maisar-ong a butanding kadagiti baybaytayo ditoy cagayan. isu pay a pamastrekan iti turismo. ken wen gayam, diak ammo no dinno a paset dita canada ti yan da mang prodie. ammo siguro da asseng, damagekto man. no kua, mangbukelkay' koma iti gumil canada dita. adu kay' metten dita a mannurat nga ilokano.

jim agpalo, jr. said...

abril: white shrak watching ti kalatakan ita... nangina nga agpaysu ti bayad ta agluganka itibarko a mapan sadiay Indian Ocean... nalatak daytoy a mapastrekan ti turismo sadiay south africa... nauyong dagiti white shark ta agsikbabda, ngem adda ti kulongan dagiti divers a mangbuya iti yaasideg dagitoy a white shark... adu ti baliena dita cagayan iti babuyan channel...pangepangenda ngem awan la ngata iti makapanunot a pagbalinenda a negosyo para iti turismo...

roy: koma ti kunak, ngem agkurang ita ti salaysay ti tawid, isu nga impankon iti tawid...ti parikutko ita no kasano iti agikabil kadagiti ladawanna, hehehe! ninikon ti maysa a local turist from umingan, pangasinan sana in-email kaniak...isubmitarko laengen iti BFAR para iti documentation

abril said...

kusto ta kunam, mang jim, aduda idiay babuyan channel, maysaak met a nakasaksi iti bangkay ti baliena a naisadsad idiay aplaya ti Aparri; sa inung-ungtak tay apongko a lakay ta adda naisadsad a baliena idiay barriomi (diak ammo no sibibiag pay ngem sadiwa kano pay laeng ti kitana, addaak idiay Aparri idi napasamak daytoy), ket ania pay, napipirangandan a sangabarrio iti karnena.

jim agpalo, jr. said...

NAGPIPIRANGAN --- nagbibingayan...kabarbaro a balikas kaniak dayta... pati sabungayan ket SUSOP kunayo dita cagayan, aya? kasta ti awag dagiti estudiante a sukik iti nateng...

abril said...

sabunganay, kunami met laeng idiay Cagayan, mang jim; idiay Isabela ti nakangngegak iti susop.

Omar Cruz said...

These articles are fantastic; the information you show us is interesting for everybody and is really good written. It’s just great!! Do you want to know something more? Read it...:Great investment opportunity in Costa Rica: jaco beach resort, best western hotel jaco beach, map jaco beach costa rica. Visit us for more info at: http://www.jaco-bay.com/

marion said...

I recently came accross your blog and have been reading along. I thought I would leave my first comment. I dont know what to say except that I have enjoyed reading. Nice blog. I will keep visiting this blog very often.

Alena

http://smallpet.info