Saturday, October 28, 2006

TI PLUMA NI LORCA

Dida Kayat Sinuratna Ngem Paginnagawanda Monumentona


Kalaingan a mannaniw iti Espania iti moderno a panawen. Saan laeng a mannaniw no dipay ket artist in general. Kas mannaniw, nakalawlawag dagiti balikasna kadagiti daniwna a banag a nangited iti makay-ayo a rikna kabayatan iti inka panangbasa kadagitoy a daniwna. Nagmayat iti panangay-ayamna kadagiti balikas a mangited iti nasam-it a buyog ti rikna kabayatan iti panangnanam kadagitoy a balikas. Iti ababa a pannao, eksperto kadagiti balikas ti daniw ni Lorca.

Asino kadi ni Federico Garcia Lorca? Naiyanak idi Hunio 5, 1898. Saan laeng a mannaniw no dipay ket dramaturgo, pintor, pianista ken composer. Ubing a natay, ta agtawen idi 38 idi pinapatay dagiti kameng ti Nationalist Partisans idi rugi ti Spanish Civil War. Ita a panawen, isu ti mabigbigbig a “greatest artist of modern Spain.” Imbangonan ti gobierno ti Espania ti monumento sadiay Plaza Victoria sadiay Madrid a kas pakalaglagipan kenkuana ken kadagiti napapateg a gapuananna iti arte. Isuna laeng ta iti agdama a panawen, kanayon latta a mairamraman ni Lorca ti labanan politika sadiay Espania babaen itoy a monumentona. Kas insurat ni political philosopher David Crocker, inaldaw kano nga ikkan dagiti Makakannigid (Left Wing Group) iti Espania iti nalabaga a panio iti tengnged ti monumento ni Lorca, ngem ikkaten met a dagus ti Makakannawan (Rightist Group) a makaimatang.

Ti labanan ti Makakannigid ken Makakannawan ket paset latta ni Lorca. Maibilang ngamin ni Lorca a kas tao a saan laeng nga addaan iti makaay-ayo a karisma no di ket maimpluensia lalo kadagiti sinursuratna.

Naiyanak iti maysa a baknang ken agtagikua iti nalawa a dagdaga sadiay Fuente Vaqueros, Granada. Masirib, ket sipud pay idi ubing, naikamkamengen kadagiti nadumaduma a gunglo dagiti artist. Ti kaunaan a librona a naipablaak ket ti koleksionna kadagiti dandaniw, a napauloan iti “Impresiones Y Paisajes” a naimaldit idi 1918.

Naikameng kadagiti artist iti avant-garde, a nakailibroan manen kadagiti daniwna, ti koleksion kadagiti kapipintasan amin a dandaniwna, ken napauloan iti “Romancero Gitano” wenno “Gypsy Ballads” a kas iti pannakaipatarusna iti English. Nakapulpulapolna ti maysa kadagiti kalaingan a surrealist iti lubong, ni Salvador Dali.

No iti entablado, ti sinuratna a play a napauloan iti “Mariana Pineda” ti namaglatak kenkuana. Maysa a drama iti entablado a kalatakan iti Barcelona kadagidi a panawen.

Napadasanna met iti nagnaed sadiay New York, ket nagaramid kadagiti dandaniw maipapan iti biag ken kabibiag dagiti ganggannaet, particular kadagiti imigrante. Daytoy a librona ket napauloan iti “Poeta En New York” a kunaen dagiti kritiko a maysa nga eksperimental dagiti tekniko nga inaramatna kadagitoy a dandaniwna.

Nagsubli iti Espania idi nagpatinggan ti diktadoria a panagtakem ni Primo de Rivera ken napagbalin ti Espania a kas maysa a republika. Iti panagsublina, dinutokan ti gobierno ti Espania a mangidaulo iti maysa a teatro. Ditoy manen a naglatak dagiti putarna a kas maysa a dramaturgo.

Ngem iti panagtakem ni General Felicisimo Franco, a kas pangulo ti Espania, naiparit a maipabuya iti entablado dagiti sinuratna a drama, maiparit a basaen dagiti librona ken amin a gapuanan ni Lorca. Patien ngamin ti administrasion ni Franco a maysa a makakannigid ni Lorca. Iti ipapatay ni Franco idi 1975, nairuar manen dagiti sinuratna iti publiko. Nabigbig a kas kangrunaan nga artist iti Espania iti modern times.

Isu daytoy ti gapuna, nga agingga kadagitoy nga aldaw, ket inaldaw nga ikkan dagiti Makakannigid ti nalabaga a panio ti tengnged ti monumentona a kas simbolo iti ilablaban ti Makakannigid ti Espania.

Nasayud dagiti balikas dagiti daniwna. Naidumduma dagiti balikasna. Nalalag-an ken nakalaklaka a maawatan. Mangipaneknek a ti daniw ket saan a nasken dagiti nauuneg a balikas, no di ket ti panangipaawat ti mensahe ken pakabuklan ti daniw iti nasayud ken makaay-ayo a wagas.

Dagiti daniw, dagiti sinurat a kas konsensia iti gimong iti dayta a panawen. Ngem apay itan a mabekkel dagitoy a sinurat ken ‘mapapatay’ maparitan dagitoy a mannurat/mannaiw a mangirakurak iti kinapudno? Apay a maparitan dagiti mannaniw/mannurat a mangiyebkas iti kapanunotanda? Apay a pakatayan ti maysa a mannurat dagiti sinuratna?

Saan a patas ti dangadang. Dagiti mannurat, pluma laeng ti armasda. Ania koma ti ilabanda kadagiti paltog? Saan kadi a kinatakrot nga aramid iti manggudas iti biag ti awanan gaway?

No koma ta iti sangonsangon ket agbain la unay ti napiltakan ti rupana ket agbabawi, awan koman iti agbisin pay a Filipino, awan koman ti agpalpalama a Filipino, no di ket ti pannakaiwaras iti patas ti kinabaknang ken hustisia. Ngem itoy a panawen, ditoy pagiliantayo, nabilbileg ni Pilistino ngem ni Filipino… ##

2 comments:

ariel said...

Good God, makaungeten a talaga ni mannurat. Ala man, agriingtayo kadi!

rva said...

maysa kadagiti favoritok unay a poeta ken dramaturgo ni lorca. magustuak unay dagiti surreal a daniw ken panagdandaniwna. nangruna dagiti daniwna maipapan iti patay ken ipapatay.