Friday, October 20, 2006

Ilokano

‘Kinabutengda’ Ti Dandaniw Daytoy Nga Ilokano?



Imbes nga ipablaakda dagiti daniwna, kinabutengda ketdi. Saan laeng a dagiti daniwna ken sinursuratna ti kinabutengda, no dipay ket ti anniniwanna.

Kadagiti dadduma, ad-adda nga inayunanda ti kinamaterialistiko a banag ngem ti kinapateg ti literary value dagiti daniwna. Isu a kuna ni Epifanio San Juan iti editor ti Index, maysa babasaen iti Britania a mangsalsaluad ken di umanamong (kano wenno kampay idi) iti censorship ken persecution dagiti writers: “Mabalin ngata a kunaen dagita a Pilistino ket, sipapannakkelda la unay iti kinaaddada iti uneg ti pasdek. Nariknada iti pannakkel ta napanunotda nga awan ti kaes-eskanna ti rebolusionario a dandaniw.” Di ngamin kayat nga ipablaak ti Index dagiti daniw daytoy nga Ilokano iti laksid a kangrunaan a panggep ti babasaen ket ti saluad ken dur-as dagiti mannurat. Isu a nakapagsao met kasta ni San Juan. Siempre, asino pay koma iti mangisakit iti maysa a mannurat no di mannurat met laeng?

Idi 1984, nagarigengen ti Poet Essayist and Novelist (Philippine PEN) Conference gapu iti nabara a diskusion. Nag-walkout dagiti nalatak a mannurat nga indauloan ni Alfredo Navarro Salanga idi saan a kinanunongan ni Salvador P. Lopez ti panangkiddawda (PEN) iti pannakawayawaya daytoy nga Ilokano iti pagbaludan agraman ken ni Mila Aguilar ken innem pay a kakaduada. Iti nabara a diskusion, sinaludsod ni Pete Lacaba: “Apay a ti (Philippine) PEN ket ipaayna ti honorary membership kadagiti naibalud a mannurat iti USSR ngem dina ited dayta kadagiti Filipino (a mannurat) nga agsagsagaba iti uneg ti pagbaludan ni Marcos?”

Ilokano met laeng a mannurat ni Salvador P. Lopez, nagpresidente iti Unibersidad ti Pilipinas. Ni Pete Lacaba ket ti editor ti nagserran a Mid Week Magazine.

Nakarkaro la ket ngarud ti pannakadayyeg ti saan a panagkikinnaawatan iti uneg ti Philippine PEN. Dagiti pagiwarnak ken magasin ti nagbalin a battle ground dagiti argumentos ken kontra argumentos, palawag ken kontra palawag, iti takder ken pagtaktakderan.

“Saan a mabalin (kadagiti Filipino) ti honorary membership ta maited laeng ti kadagiti non-nationals,” kuna ti nangirupir iti kalintegan ni Lopez.

“Di baliwantayo iti general term dayta a resolusion,” singasing met ti maysa pay a nalatak nga Ilokano a mannurat iti English, ni F. Sionil Jose. Ni Lakay Sionil, a taga-Rosales, Pangasinan, isakitna met ti padana a mannurat nga Ilokano.

Iti grupo ni Salanga, ti pannakawayawaya dagiti nakabalud a mannurat ti kangrunaan kadakuada, ta no saan, kunada, awan serbina ti tema ti komperensia (PEN) kadaydi a tawen a “The Writer Under Siege.”

Under siege. Saan nga umanay nga irakurakmo a ti writers ket under siege, no di ket ti kangrunaan iti amin ket no ania ti maaramidam a solusion kadaytoy a parikut. Saan a kasapulan dagiti lip service kadagiti kakastoy a bambanag ta biag dagiti mannurat ti nakataya. Awan ti mamaayna ti addang ti gobierno a panangiyikkis iti panangkondenana iti kadadagsenan iti amin daytoy a banag no saan met laeng nga agtignay iti pannakapasardeng daytoy.

Iti agdama a panawen, ‘under siege’ manen dagiti writers. Diakon dakamaten ti bilang dagiti natay a kameng ti media ken writers group a natay iti agdama nga administrasion. Ti kinapudno a mapaspasamak ti mangiyikkis kadaytan a banag ta nabilbileg ti ikkis ti kinapudno.

Naibalud daytoy nga Ilokano gapu kadagiti dandaniwna. Ta nabileg dagiti daniwna a nagbugas iti social criticism and violence, oppression ken injustice.

Ubing pay laeng, nangrugin a nagsurat iti daniw ken sarita daytoy nga Ilokano. Iluko, siempre, dagiti immuna a sinuratna. Umuna a naipablaak ti saritana iti Bannawag, ti kangrunaan a magasin dagiti Ilokano. Ti kaunaan a librona iti dandaniw ket impablaak ni Andres Cristobal Cruz idi 1962.

Idi nagsekundaria, nagkameng (kas reporter) iti Hi-Lites iti Ateneo de Manila University. Literary Editor iti pagiwarnak ti Letran College idi immakar. Nagkolehio iti UP Diliman ket tinurposna iti tallo a tawen ti AB English idi 1959 a kas cum laude. Iti UP, nangisuro ken naluom ti utekna iti democratic revolutionary viewpoint. Kalatak idi 1950’s, wenno golden era ti nationalist writing a mangitantandudo ti revolution kadagidi a panawen. Naisurot iti bunggoy da Leopoldo Yabes (maysa pay a nalatak a mannurat nga Ilokano) ken Teodoro Agoncillo. Ngem ad-adda a nakaimpluensia kenkuana dagiti kapanunotan ni Rafael Recto maipapan iti nationalism ken anti-imperialism.

“Managbabain,” kasta man iti panangiladawan kenkuana ti nalatak a mannaniw ken edukador Virgie Moreno, kadagiti panagatendar daytoy nga Ilokano iti UP Writers Club.

Ngamin produkto dagiti Catholic Schools, ngem subersibo. Isu iti nangbuangay iti nalatak unay a grupo dagiti agtutubo, ti Kabataang Makabayan. Kaduana da Pete Daroy ken Heherson Alvarez (maysa pay a mannurat nga Ilokano) a nagpirma iti kontrata iti JD Transit a nangbunag kadagiti estudiante para iti kadakkelan pay laeng a rali a napasamak kalpasan iti World War II. Napasamak ti rali sadiay sanguanan ti Kongreso. Ditoy a natakuatan ti UP faculty ti subersibo nga aramidna, ket inikkatda a mangisuro. Iti pannakaikkatna a mangisuro, naisarwag iti UP ti pakingawan, ti panangsapul iti al-allia kadagiti anniniwan. Kadagupanna amin, immadu dagiti padana a mannursuro iti naikkat, sangadosenada aminen ket napanagananda iti “12 supernationalist.”

Mapapati nga isuna met laeng ti Amado Guerrero a nangsurat iti libro a The Philippine Society And Revolution. Mapapati pay nga instrumento iti panagsaknap ti national democratic movement idi 1960’s. Gapu itoy, naglemmeng.

Iti pannakatiliwna idi 1977, nairaman a nakumpiskar dagiti dandaniwna. Mangipaulogak ditoy iti sumagmamano a binatog ti daniwna:

Ti Gerilia Ket Kasla Mannaniw

Ti gerilia ket kasla mannaniw
Naridam iti pannakarumek dagiti bulong
Ti pannakatukkol dagiti ruting
Ti panagkalasawan ti karayan
Ti angot ti apuy
Ken ti dapo ti panagpakada

Ti gerilia ket kasla mannaniw
A naibudi kadagiti kaykayo
Kadagiti muyong ken batbato
Managduadua ngem managpennek
Mabasanat’ amin a gunay
Ken kabisadona nagduduma a ladawan

(Free thought translation iti namay-ak.)

Saan a nagbiddut ni Alfredo Navarro Salanga a nangayon iti kinapateg ti literary value kadagiti daniw daytoy nga Ilokano. Nabileg unay dagiti simile itoy a daniwna idi 1968, idi aglemlemmeng pay laeng. Itoy a daniwna, saan laeng nga iti rikna ken kinaasino iti maysa a rebulosionario iti limtuad, no dipay ket ti ‘kabarbaro’ a tema ti daniw – ti rebolusion. Daytoy a rebolusion ket timek dagiti mannaniw a di makaidna iti saan a naintaoan a kasasaad ti gimong iti panawenna. Kas madagdagullit (nga insursuratko), ti pudno a mannurat ket konsensia ti lugar a pagnanaedanna ken panawenna.

Idi natiliw iti 1977, nagputar manen ti dandaniw iti uneg ti pagbaludan daytoy nga Ilokano, a saan laeng a liwliwa no dipay ket kasilpo ti anges ti iruprupirna a prinsipio.

Mangipatarusak iti sumagmamano a binatog iti kalatakan a daniwna iti uneg ti pagbaludan a nangiladawananna iti kinabayolente:

7.
Puersado nga iniwada ti tisiertko
Ken dagiti sugat iti rupak.
Ken maysa pay a pirgis ti lupot iti umet-et-et
Kadagiti naabbongan a matak ken teltelko.
Dagiti imak ket naiposasda iti likudak
Nairutda unay ket nabibinegdan.
Naipatugawak iti palangka
A manguray iti gasatko
Iti arasaas ti kasipngetan ken kinapiman
Kadagiti ima dagiti sumagmamano a dangkok.

8.
Pagammuan, nadagsen a danog
Iti nagdisso iti tadol dagiti paragpagko
Iti barukong ken rusokko.
Idi kuan nagsasarunon ti yagyag dagiti demonio
Kadagiti saludsod, pangta ken lais
A buyog ti ad-adu pay a danog.
Ti ulimekko, sungbat ken komento
Ket nasubadan iti nadagdagsen pay a danog
Dagiti demonio a mangipangpangta
Nga ibuongda ti bangabangak iti pader.

14.
Natimudko ti anasaaas ti danum
Ken ti kirad ti plastik a timba
Ken ti dagsen ti baddek ti sapatos.
Bassit a labakarat’ naiyabbong iti rupak
Karaman ti ngiwatko; natibker dagiti ima
A nangiggem ti ulok ken nanggaput ngiwatko
Ti aruyot ti danum kinalina ti abut ti agongko
Linayusna ti ngiwatko, karabukob ken bara.
Umad-adu ti suyat a buyog ti bukbok
Dagiti saludsod, pangta ken lais.

Isun daytan, ta agkamtudak kadagiti balikas. Nupay natadem ken pumipilaw iti mapaspasamak iti gimong dagiti simile ken metaphor nga innak ikurkur-it a daniw, maarusak no maipapan iti pathos line in poetry. It’s not my forte, kunam laengen. Ammoksa ti agpakatawa ngem diak ammo ti agpasangit. Kasayaatan a rason.

Dayta a daniwna (iti ngato) ket manipud iti “Fragments of a Nightmare” ken inyulog ti UP Peryante iti Tagalog a pinauloanda iti “Pirapirasong Bangungot.” Kadatayo, pauloantayo met iti “Dagiti Linabag ti Bangungot.”

Kadagiti daniwna, daytoy nga Ilokano (lalo iti nadakamat iti ngato) inladawanna ti rigat, tuok, ken di naintaoan a sagaba ti maysa a balud ti pulitika. Nga isu daytoy la unay ti kinabutengda.

Kas ken ni Alfredo Salanga, daytoy a sinurat ket ayunanna ti literary value dagiti dandaniw daytoy nga Ilokano. Isu a nasurat daytoy a sinurat.

Ta ania ngamin aya iti makunkuna a literary value? No usigen a nalaing ti aniaman a sinurat, dagiti laeng sinurat iti usigen a saan ket karaman ti nagsurat. (Reader Response Theory, basaen ti kaipapanan iti napalabas nga isyu ti TNM.) Adda bukodna a biag, panawen ken agbibiag ken rikna dagiti daniw. Saan a ti kinaasino ti nagsurat iti importante no di ket ti sinurat. Ta daydiay sinurat ti agdadata a bunga ti literatura a saan ket a daydiay nagsurat. Aniaman iti kinaasinona, no indiayana ti bunga ti arte nga apitna, adda latta ti kaimudinganna dayta nga arte. Ti tao a nagbasan iti manghusgan no ania ti umno a kaipapananan, no pasalsali (nuisance) wenno nabalitokan nga apit dayta a bunga ti arte. Ngem kasano koma a mahusgaan ti maysa a sinurat no saan nga ipablaak ken di palubosan nga ipablaak. No koma, ta dayta a nagsurat ket saan a political detainee, mapalubosan a maipablaak. It’s unfair! Saan kadi? Ngamin, awanen dayta freedom of expression. Ti tungtongan ditoy ket saan a kinaasino ti mannaniw no di ket ti pannakaipagna iti wayawaya iti panangiyebkas iti asinoman a mayat a mangiyebkas iti rikna ken kapanunotanna. Ti kinaadda iti patas a panirigan iti amin iti salinong dagiti agigiggem iti timbangan. Nalaad a buya no dayta nalapsat a babai a nakaabungot a mangitagtag-ay iti timbangan ket butbot met gayam ti barabad dagiti matana. Ipaduyakyakna laeng dayta iti kinaadda dagiti nalimed a gagem ken kinaadda mananggundaway a bileg. Inladawantayo dayta a babai a nakabarabad tapno isimbolona iti panagpapatas. Nga isu koma iti rumbeng a mapasamak.

Daytoy nga Ilokano sarsaritaek ket naiyanak sadiay Cabugao, Ilocos Sur idi Pebrero 8, 1939. Pundador ti Communist Party of the Philippines, ni Jose Maria Sison. Mapapati nga isu met laeng, ni Armando Liwanag.

Kas kameng ti media ken kameng ti writers group iti nasuroken a dua a dekada, kumotannak met ti aligagaw iti pannakarumek dagiti nagango a bulong iti arubayan, nga adda pangta ti rippiis dagiti nabaddekan a ruting, ken mausig a nalaing ti karasakas iti kasipngetan lalo kadagiti taul iti kaltaang.

Under siege dagiti mannurat ita a panawen. Saanen a nawaya iti panagsurat kadagiti kayat a suraten. Pakailungonanen iti panangipalgak kadagiti mailemlemmeng a kinapudno. Iti tunggal impatli ken pinaginana a pluma, ad-adu pay iti sumukat kenkuana. Saan a malappedan ti tinta ti pluma, ta kas met laeng iti danum ti karayan, pennedemman daytoy, agsapul nga agsapul iti ruaranna…##

15 comments:

rva said...

wen, ni joma sison dayta. isu met la kano ni amado guerrero. ti napintas pay a basaen, malaksid kadagiti kasla mao-zedong a daniw ken panagdandaniwna ket dagitay salaysayna maipapan iti sasaaden/kasasaad ti filipinas, biblia dagitay aktibista a kadua ti "dissent and counter-consciousness" ni daydi renato constantino.

rva said...

... mainayonko pay, kas paliiwko met, uray kadagiti pasalip iti iloko kangrunaanna, maikuskuspil dagiti kastoy ken kakastoy a sinuratan wenno piesa. adda pay no kua dagiti paset ti alagaden a nasken kano a saan a "seditious" ken/wenno "supbersibo" ti isalip. idinto a maisalsalip ken mapangpangabak pay no kua ti kadduan a sinurat a mangdakamat wenno mangibagi/mangisarita iti biag/kabibiag ken pampadagan/iruprupir a pammati/ideolohia dagiti rightist wenno ultra-rightist wenno uray centrist (kas pagarigan dagiti militar), saan man laeng a mapadayawan met ti biang dagiti leftist. saan a kastoy iti tagalog literature. diak ammo no apay a kastoy iti iloko... gapu ngata ta dinto met la mabalin nga ipablaak dagitoy a piesa no mapangabak? ta mapagbiddutan kas propaganda a leftist/communist ket magneto iti aresto wenno pannakaipalnaaw iti biag ti nagsurat/mannurat?

jim agpalo, jr. said...

kaniak a biang, awan iti makunkuna a seditious ken seditous in nature a sinurat... kasano iti pannakaammom a seditious iti maysa a banag? nasentensiaan metten ti maysa a sinurat a dipay naipasidong iti korte wenno nasentensiaan metten ti sinurat a dipay nausig ti 'prosecution' no pusdno a seditious ken saan... kastoy met laeng ti kaso a libelous... kasano koma a libelous ti maysa a sinurat no dipay naipablaak? the crime there is not yet consumated... kaano pay a nagbalin a krimen ti saan pay a napasamak? daytoy ti takderko kadagiti kinadebatek maipapan itoy a banag...

itoy a biang, dagiti kontes nga addaan iti kastoy nga alagaden ket binekkeldan ti tengnged ti mannurat sakbay a nagsurat...

siguro, ti panangpadas a rumuk-at iti saan a nasayat a sistema ket maysa nga addang ti sirnaat ti masakbayan..

ariel said...

agtamedak kadakayo a dua. ngem adu metten dagiti naisurat iti Ilokano a dandaniw a rebolusionario manipud iti Tignayan ket sabsabali pay a bubon wenno pagtawingan. Uray iti Bannawag ket adda dagiti ipuslit a rebolusionario a daniw. Sirpatenyo manen. Damegenyo ni Hermie Beltran, kdpy.

jim agpalo, jr. said...

wen, adu met dagiti dandaniw lalo ti daniw daydiay nalaing a mannaniw a taga abra...nalipatak ti nagannan..

iti laeng paksdaawak, nalalaing pay nga agsurat iti nalinteg nga iluko (bannawag style) dagiti istaper ti DANGADANG ngem dagiti dadduma a beterano...sadiay a website, adu met dagiti dandaniw ti iluko maipapan iti rebo... ket agipatpatarusda pay dagiti dandaniw nga ingles ken tagalog a mapan iti iluko...

ti dangadang ti opisial a pagiwarnak ti NL ken website ti makakannigid, suna lang ta diakon maakses ita...

rva said...

ni donato abanilla dayta, mang jim. daydi donato abanilla. napeklan nga aktibista idi panawen ti fqs. lider-obrero ken lider-mannalon. bigla a nagpukaw ket di ammo agingga ita no ayanna. maysa pay ngata met a desaparecido daytoy a mannurat nga ilokano.

pudno, nasayud ken naurnos ti grammar ken panagilokoda dagiti mannurat wenno agipatpatarus iti "dangadang." uray iti "baringkuas" (pagiwarnak ti tignay ditoy banda ti cagayan). adda laeng no kua dagitay termino ken balikas a dida mabigta a maipatarus ket mapilitanda a mangitagalog lattan.

adda pay laeng met ti nasao a website, mang jim. adda archives sadiay dagiti pagiwarnakda. amangan met no nasaepen ti military dayta aksesmo, mang jim, hehehe! joke lang!

wen, gayam, segundaak 'tay kunam a panangbekkel iti tengnged ti mannurat dagiti kasta nga alagaden iti contest. dayta ibagbagada a maiparit ti sinurat a "seditious" ken "libelous". kunam la metten no ti sponsor dayta a contest ket ti malakaniang wenno ti afp!

manong ariel, adda met no kua a talaga dagiti makuna a revolusionario a sinurat a maipabpablaak uray iti bannawag. ngem kaaduanna a kas kunam, puslit laeng. ngem adda ketdi iti maysa a mannurat no kasanona a maipuslit ti revolusion kenkuana ken no kasano makapuslit a makaipablaak. adda koma met makapuslit kas iti daytay daniw idi nga english a naipablaak iti focus magazine a no basaen acrostically ket "marcos hitler diktador tuta."

jim agpalo, jr. said...

wen, daydi donato...inlibro ti GUMIL Abra dagiti dandaniwna, nairaman iti antolohiada...

papolaridad ti rason no apay a pidutenda ti tagalog a kas sandi ti termino... mas papolar ti tagalog wenno ad-adu iti makaawat... kas koma dayta balikas a peasant, dinamagda kaniak idi no ania iti ilukona, ket nakulkol met ti mugingko a...ta adda aya papolar ken nalaklaka a maawatan a terminona iti iluko? imbalakadko nga usarenda ti maus-usar iti tagalog a pesante.... makapaillek idi damdamona no di man makapamisuot, ngem idi agbayag, naawat met laeng ti tao dayta a balikas ket isun iti termino iti agdama... uray no 'umno' ken isu koma ti umno, no saan a papolar dayta a balikas, di met laeng 'kagaten' ti tao...

ariel said...

dayta ti mahika--salamangka ti puslit! adu't am-ammok a mannaniw a kasta ngem diak ibagbaga ala amangan no makabasolak. kas kunayon, riwriw a wagas ti panagdiskurso maipapan iti panagbalbaliw ti gimong.
adda kadi pay kopiayo daydi antolohia ti Gumil Abra? No adda, gumatangak koma uray no xerox laeng ta ipanko ditoy bibliotekami ditoy.

maipapan iti pesante--saan a tagalog daytoy--ken us-usarentayo iti Iluko. insurami daytoy iti Center for Peasant Development-Northern Luzon a nakabase idi idiay Vigan: Sentro Para iti Panagdur-as dagiti Pesante-NL. Agaup 80s daytoy idi. Diak ammo itan no adda pay.

rva said...

mang ariel, 'tay "sagumbi" nga antolohia ti dandaniw ken sarsarita dagiti taga-abra dayta, inedit ni apo prescy bermudez. nakagatangak iti maysa a kopia iti maysa a gf convention. diak metten masarakan no nakaidulinan wenno nakaipaknian 'tay kopiak. addan sa dua a sarita dita ni apo abanilla. ken sumagmamano a daniw. no makontakmo ni apo prescy, manong, baka adu pay ti lebbenna a kopia ti libroda.

ariel said...

k, thanks, ading. diak pay nakita dayta a libro.
sabali a libro ti tignayan ti makitkitak idi.

jim agpalo, jr. said...

pnbermudez@yahoo.com.ph ti email ni mang prescy...

adda met kaniak dayta a libro ngem diak pulos a nabasa...jak la ammon no dinno ti yanna...

ksta aya ti pakasaritaan dayta a pesante...dinamagda laeng idi no ania ti umno nga iluko ket, siempre adda aya koma termino ti iluko? isu a daydiayen a papolar ti adapteren ta di met kuneng ni ilokano, kunak man...ngem ti kinapudnona, jak met ammo...hehehe...

jfi said...

'bag laengen ta nairaman dayta nga antolohia iti premio nga inabakmi idi idiay GUMIL Convention idi Abril iti on-the-spot poetry.

Napintas tay daniw ni Manong Donato. Aglalo tay agpakpakada. "Innakon Inang" sa ti paulona.

jim agpalo, jr. said...

napintas nga aramiden a sarita, jake, ti side ti anak... daydiay marikriknana iti uray no uneg laeng iti dua nga aldaw... wenno dayta nga oras iti ipapanawna... adun ti nasurat iti biang ti ina, ket ti anak met ita, a dayta ipapapnaw ti focus ti sarita a saan ket a ti rebo... kunada man, dagiti kano laeng adda ti basic na wenno pamalpalatpatanna iti psychology iti makaaramid iti napintas a sarita a kasta...hmmn... no ala ngarud a no isu ti kunada... ngem no mahiligka iti james joyce a ket, adda met ngatan a mabalinmo a tugawan... pinadasko ti nagsurat idi iti kastoy a klase ti sarita, jay bagina ti kasasaona, ungtanna wenno katawaanna ti bukodna a bagi, ken kadindinnabatena ti bukodna a bagi... manmano ti kastoy a sarita iti Iluko, ket patiek a kabaelam... pinadasko met idi iti nagputar ngem naibbatak idi agangay ta 6th prize lang ti nadiklawitna...

jfi said...

adda saritak a kasta manong ngem kasla man diak makombinsi ti bagik a mayat. ul-ulsak pay laeng ket bay-ak siguro a lumdag.

dina pay panawen a mairuar.

jim agpalo, jr. said...

no dika naglua, naragsakan, nagsennaay, immisem ken napnek kalpasan a nasuratmo ti saritam, a, ket, adda kuskuselna... linayemon a wenno iniinemon...