Thursday, July 20, 2006

ACCENTUAL VERSE




ACCENTUAL VERSE

Kasano iti pannakaada ti ACCENTUAL VERSE iti Iluko nga addaan iti nagduduma a bengngat (accent), pannakaisao (prosody), pannakaidasig (analogy) ken pannakaiyurnos (syntax)?

Dakkel la ketdi a parikut.

Ngem saritaek laeng dagiti padas ken eksperiensak maipapan iti accentual verse.

Accentual verse a kabaliktad (sa?) ti SYLLABIC VERSE? Wenno iti kagingginnuyodanna, kunata man laengen ta nalawlawa ti kayatna a sawen.

Ulitek manen a, saritaek laeng dagiti padas, paliiw ken kapanunotak maipapan itoy.

Adda kadi dagiti daniw nga accentual verse iti Iluko?

Nalabit nga adda. Dagiti Rima-Iluko.

Nalabit nga awan. Ta nagduduma la ngarud ti accent, prosody, analogy ken syntax ti Iluko. Depende ngamin ti nangisawang no TAGA-YO (Ilocos Sur, isuda laeng ti agsasao iti addaan iti balikas a yot – in silent “T” please); TAGA-LATTAN (Ilocos Norte, agipus dagiti saoda iti balikas a LATTAN); TAGA-KIEN (Western Pangasinan Iluko); TAGA-WIN MIT (Uptown Iluko ken Cordilleran Iluko, conversational Iluko iti “wen met”); TAGA-KADI (Cagayan-Isabela nga adda latta ti maisapit a balikas a KADI kadagiti saoda), TAGA-DETA (Ilocos Norte-Cagayan, a no apay a nagbalin a DETA ti balikas a DAYTA, conversational-Iluko, ti rason a makitak), TAGA-ATOY (Eastern Pangasinan Iluko, a no agsaoda ket ATOY, ADIAY, ATA, conversational-Iluko ti rason, kunata manen…); TAGA-NGAY (La Union); TAGA-YONG (Agoo, Aringay, Sto. Tomas, La Union); TAGA-ME’ (“met” in silent “T” iti 1st District ti Ilocos Sur; T ken dadduma pay. No addaka iti “melting pot” wenno pagdidinnanonan dagiti amin a puli, ken inaldawmo ida a makapulpulapol, mapaliiwmo dagitoy. Iti inaldaw a panaglakok iti prutas ken nateng iti Engineer’s Hill Satellite Market, adu dagiti nagsasabalian a bengngat, pannakaidasig, pannakaisao ken pannakaiyurnos. Nagduduma pay dagiti termino kadagiti probinsia wenno disso ti lugar. Daydiay laengen balikas nga ASO ken PATANI ket saan kano nga Iluko no di ket Tagalog! Ngimmato pay ti kidayko, yos! Angilan ken perkoles ti Ilukoda, kunana. Archaic argot, dagitan manong kunak iti lakay a nakasarukod nga agedad ngatan iti nasurok a pitopulo.

Accentual. Accent wenno bengngat.

Iti sabali a bangir, nadagsen a panangibalikas. Diin, kunada dagiti Tagalog.

No bengngat ti bagibasaran, narigat nga idasig ti kinaaddda ti accentual verse iti Iluko.

Ngem no iti DAGSEN iti panangibalikas, taldiapantayo laengen dagiti Rima-Iluko. Dagiti rima a kaunaan a nangngegko kadaydi tatangko. Adu dagiti rima nga ammo daydi tatangko. Insursurona idi ubbingkami. Ken nangguyugoy kaniak nga agbasabasa iti dandaniw ken uray ania ditan. Ta agisangpet met idi kadagiti magasin ken libro.

Kitaentayo man dagitoy dua a Rima-Iluko.

1) Adda asok burburan
Ti naganna pasaki
Pasaki ti naganna
Ti asok a burburan

Wen, nalabit nga adda met ngata a, accentual verse dita. Ngem iti panagkitak ket kasla met alliteration, consonance, assonance ken syllabic verse…

2) Bulong ti apatot
Paskuayo naimut
Rumuar makarurod
Pang-orek sarukod

Napia pay. Dayta nakabold face iti nakitak a yan ti accentual verse. Ngem no kitaen, kasla met rima (rhyme), assonance, consonance ken syllabic verse).

Hu, bay-amon dayta ac-accentual, hehehe. Makadadael laeng iti ulo, saan? Ta adda pay aya dagiti rukrukod kada rimrima iti Daniw-Iluko iti agdama a panawen ket manmano metten. Pasig met aminen a free verse. Nawaya a panangiyebkas (ti Iluko term kaniak ti free verse).

Ngem apay ngarud nga insuratko?

Dayta ket, hehehe!

Pagadalan ken tungtongan laeng a.

Ke tapno nalawlawag ti tungtongan, nasken a taldiapan dagiti academician a nanglaglagidaw iti accentual verse.

1. Ti titsermi sadiay Narvacan Catholic School, ti kaunaan a nakangngegak ti accentual verse. Ni Mrs. Fe Macabio-Viernes, ken mangisursuro itan iti Claveria State University ken katitseran ni Freddie Masuli. (a kas iti nakunana sadiay seminaran ti GF sadiay Suso idi 2005). Leksionmi maipapan iti literature.

No English iti pamnnakaisuratna a, ket wen. Adda dagitoy a porma, estilo, tekniko, device ken dadduma pay.

Ngem iti Iluko ngay? “Ay, maulawak, yong!” kuna dagiti taga Agoo.

Ngem ti imasna ket kaykayatko met iti agdaniw iti bukodko a dila. Ken no agdaniwak ket kayatko laeng met a pagustoan ti riknak. Kayatko laeng met a yebkas ti riknak, kapanunotak, paliiwko ken blah, blah, blah,blah! Lalo idi ubingak ket mayat met ti agiyebkas iti daniw iti bukot ti nuang wenno baka; iti tuktok ti niog, kamatiris, kaimito, santol, lomboy, bayabas ken dadduma pay; iti ngarab ti adalem a karayan sakbay a tumapuak; iti uneg ti banio kabayatan iti panagdigos. Idi tinedierakon, adda latta met ti a ti daniw a maiballaet no inkam agtapat.

Idi agtutuboak pay ket kapatorko met iti agikur-it iti daniw iti uray sadino ken uray ania: papel, kuaderno, notbok, puon ti saba, pader, kadaratan. Awan lang, trip lang. Pammagusto ti rikna ta ragsak met ti itdenna.

2. Ni (daydi) Pelagio Alcantara. Iti inna panaglektiur maipapan iti daniw idi 1986 iti seminar workshop nga inangay ti GUMIL-Baguio a napasamak iti Baguio City Auditorium, Burnham Park, tinagipintasna met ti daniw a nagbado iti accentual verse. Sakbay a simrek iti National Media Production Center, titser daydi Manong Pel.

“Sir, iti bukodmo nga opinion, apay nga adda dagiti daniw nga immortal?” daytoy man idi ti saludsod ni David Briones, estudiante ti law iti Baguio Colleges Foundation (University of the Cordillera itan).

“Mangitedka man iti ehemplo?”

“The Trees,” kunam la no inkorus dagiti estudiante ti Baguio City National High School.

Ti Daniw ni Alfred Joyce Kilmer.

Kuna daydi Manong Pel nga eksakto ti pannakagenned ti daniw babaen iti stress ken unstress.

Maulawak yong!

Ta ania ngamin aya ti accentual verse?

Definition:
1. of accent: involving or associated with accent or stress
2. based on stress: employing a structure based on the number of stresses in a poetic line instead of the number of syllables.

Accentual verse has a fixed number of stresses per line or stanza regardless of the number of syllables that are present. It is common in languages that are stress-timed such as English as opposed to syllabic verse, which is common in syllable-timed languages such as classical Latin.

Fixed number of stress.

Ket nagmayat iti pananggennegenned daydi Manong Pel ti daniw a “The Tree” iti insuratna iti pisara. Inuged-ugedannan ti stress ken unstress. Iti panangidaniwna, igiddanna pay ti panag-beat ti imana.

3. Ti presidente ti UP-Baguio, Dr. Priscilla S. Macansantos ken ti kaingungotna a ni Manong Butch ket nasasaoda met ti maipapan iti accentual verse. Lalo no pagtutungtonganmi ti maipapan ti daniw. Agpada nga academician. Uray ni Dr. Leoncio Deriada ket nailektiurna met ti maipapan ti stress ken unstress.

Ngem English met ngarud a daniw dagitoy.

Kasano koma ngarud a maaddaan iti accentual verse ti Iluko? Iti taray ti Daniw-Iluko, mas nalatlatak nga adayo ti nawaya a panagiyebkas (free verse) ngem dagiti nametro, nag-stress, nag-unstress, ken dadduma pay a porma, tekniko ken devices.

Siempre nasurot latta ti papolar. In na in.

No ti syllabic verse ken dadduma pay a berberso, wen, nalaka ti agaramid. Ngem no accentual verse, siguro a ket idisso pay laeng a dayta ta dumtengto (no adda) met a ti panawenna. Ta kasano koma a maaddaan ti accentual verse ti lenguahe nga addaan iti nagduduma nga accent, prosody, analogy ken syntax?

Adda no adda, a kas iti ehemplo a rima. Ngem no ita a kapator ken kapalatak ti free verse wenno blank verse, maidisso pay laeng. Addanto latta met a, iti mangpidut iti umno a panawen.

Hmmn…iti laengen sumaruno a topiko…##

8 comments:

jfi said...

Manong kaaduan kadagiti mangrugrugi a mannaniw ket kasta ti inda putputaren. Napintas gamin a denggen ti panagindayon dagiti balikas. Kaskala agdaldallot no kua. Wenno mabalinmo pay nga ikanta.

jim agpalo, jr. said...

wen, jake, pudno dayta kunam no iti punto a syllabic verse... ngem iti accentual kasano ngarud nga itarus iti iluko? kas iti ehemplok a rima, nalabit nga adda...ngem dumtengto latta a ti panawenna dayta...no addanto iti mangpidut a mangparangpaya...daytoy ngarud ti rason nga intay agiinnadal agtutungtong maipapan itoy...

iti diskusion poetry reading ti up baguio-ncca, nadakamat dagiti porporma dagiti daniw a kas tungtongan iti on live iti fm-radio... dagiti kakaduak, inkantada pay ti daniwda, ket adda dagita syllabic ken accentual verse a dinakamatda... kaniak a biang, sinaritak nga adda dagita a porma iti daniw-iluko ngem nalikudanen...ti kangrunaan ita ket ti free verse...nupay kasta adda latta sumagmamano metrical verse a kas kadagiti daniw ni honor blanco cabie... ken dagiti daniw (daydi)meliton brillantes... awanen iti mapaliiwko pay ita a nagmetro iti man syllabic wenno iti accentual...

ti titsermi idi, ni mrs. fe viernes, kunana a napintas ti rukod a 9, 12, 16 syllables nga isu iti kaadduan nga inaramidko idi agtutuboak pay...narigat la ngamin iti agdaniw kadagiti narukod ken nabengngatan ta adu nga oras iti maregreg sakbay a makaputar...saan a kas iti free verse a pagbibiit, lalo no kabisadomon dagiti "iniiluko" (figures of speach)...

jfi said...

daydiay epic poetry a PAMULINAWEN ni Apo Jose Bragado ket accentual verse kadi? Diak pay rinokodrukod. Ngem amin a pungtona ket agpapada isu a makuna a syllabic verse.

Wen gayam Manong. Agsapsapulak iti kopia ti Biag ni (ti?) Lam-ang ngem awan masapulak. Catogorize as what kadi daytoy?

jim agpalo, jr. said...

diak a pay a nabasa daydiay a pamulinawen ni mang joe... saan a daydiay rukod ti accentual no di ket daydiay "panangibalikas iti nadagsen ken nalag-an" nga isu iti awaganda iti stress ken unstress...no daydiay rukod ti silaba, syllabic verse daydiay saan nga accentual

yimelkokenka ti lam-ang no sumangpetak balay...addaak la ditoy kompiuter siap...

jfi said...

manong thanks kadaydiay inyimailmo a kopia ti Lam-ang.

jim agpalo, jr. said...

awan aniamanna, ading...para iti amin ti lam-ang...

ti lam-ang ket epic
ti lam-ang ket pantasia
ti pantasia ket namnama
kasapulan ti namnama itoy a panawen
iti panawen a mapukpukaw ti namnama
kasapulan ti pantasia
kasapulan ti namnama
kasapulan ti lam-ang

daytoy ti linaon ti linaon iti sinuratko a salaysay maipapan iti pantasia? no ania ti itedna kadagiti agbasbasa ti pantasia...

siempre, sangaduyog laeng a singasing dayta...patiem no kayatmo, isu nga isu no saan ta singasing laeng dayta, hehe!

Joe Padre said...

Daytoy macuna nga "accent verse" ket saan sa met a makicabagian iti "bengngat", cas iti bengngat ti tagalaud wenno tagadidaya, wenno ti Texas twang. No napaliiwmo ngamin ket ti accent a cunada ket maipapan iti stress wenno unstress cadagiti balicas. Cas pagarigan, iti Estados Unidos agpada ti pannacayebcas ti balicas a nausar iti maysa a daniw iti Northeast United States ken uray pay iti Texas, segun ti panangiranta ti mannaniw.

Diac ammo no adda macuna nga accent verse iti Ilocano wenno Filipino ngem ti ammoc, mabalin a syllabic verse ti maputar cadagiti pagsasao a "kung ano ang tunog, siya ang sulat o baybay".

No nalaclaca man ti agsurat iti free verse (kinuna ni Robert Frost: "I'd as soon write free verse as play tennis with the net down"), ania ngay ti panirigam iti prose poetry cas iti putar ni Eileen Tabios, "A Coagulation of Pixels", a masaracan iti http://www.kultureflash.com/archive/89/poemtabios.html

Wenno ti hay(na)ku poetry nga inimvento ni Ms. Tabios (http://www.baymoon.com/~ariadne/form/haynaku.htm)

Adda cadi ngatan daniw nga Ilocano a naputar a la hay(na)ku? Saluyoten ngata ket ni Apo Roy V. Aragon daytoy nga estilo ti daniw ket il-iliwec ti hay(na)ku version ti "Annay" a daniwna. Mabalin cano met a pagsisilpuen ti multiple hay(na)ku a pangpaatiddog iti daniw.

Makikamtaw laeng...

jim agpalo, jr. said...

isu met dayta ti kunak, joe...accentual verse ket dayta stress ken untress... radies a panangisawang...ngem kasano ngarud iti kinaadda dayta a uniform stress ken untress iti iluko ket nagduduma met ti bengngat ken panangibalikas? hehehe... adda nabasa ken namaga ken natangken ken naalumamay ken napaspas... isu a no accentual verse, awan la ti ammok iti iluko...adda no adda ngem di ngata naigagara wenno no naigagara, siguradoak met a tinugawan ti author dayta iti naunday bassit a panawen...thanks..