Thursday, June 22, 2006

PINAL ITI KRITISISMO KEN PANIRIGAN

Pinal iti Komentario ken Panirigan


No dadduma, saan nga agpapada ti panagraman dagiti kritiko, kailian. Depende daytoy no ania ti impluensia ti kritiko.

Wen met a, ti maysa a kritiko ket siripenna ti maysa a literary piece iti bukodna a panirigan ken panglakagan.

Ngem apay kadi a kastoy ti mapaspasamak, kunam, kailian?

Dayta impluensia la unay iti dakkel a factor ditoy, kailian.

Asino aya dagiti makaimpluensia iti maysa a kritiko ken mannurat?

Dagitoy dagiti sumaganad:

1) eskuelaan a nagraduaran
2) nakaikappengan (gunglo, relasion, koneksion)
3) bukod a panirigan

Itay laeng nabiit, nakipagdiskusion ‘toy numo iti maysa kadagiti adigi ti daniw iti pagilian; adigi a kas maysa kadagiti kangrunaan a mangitantandudo ti New Criticism Theory in Philippine Literature, nga isu daytoy ti pinalawa nga aspeto ti sigud a Formalism theory. Ti inlukatna piman a saritaan ket ti maipapan ti deconstructionism nga inrugi ni Jaques Derrida.

Makaisemak a, kailian.

Natural laeng nga agsina ti pilosopia ti deconstructionism ken new criticism. Saan nga ayunan daytoy a prospesor ti deconstructionism.

Imparipiripna a nasayaat kadagitoy a panawen ti teoria nga inda idurdur-as. Diak kinontra ti rasonna. Ta ammok a mabalin a daytoy ti bunga ti makunkunak nga impluensia.

Saan laeng nga imlpuensia, no di pay ket affiliation wenno nakaikappengan a grupo, koneksion ken relasion.

Uray kadatayo nga Ilokano. Adda met daytoy makunkuna nga influences. No asino ti nakaimpluensia ken ania ti koneksion ken gunglo ken relasion a nakaimpluensia kenkuana.

Ti mannurat ket itakderna dayta a pinidutna nga impluensia.

Alaentayo nga ehemplo, ti Bannawag: iti panawen a kas literary editor ni Juan S.P. Hidalgo, Jr. ken Jose A. Bragado ket dakkel unay iti inda nagdiperensiaan. Nagduma met ti teoria nga inda nagnunogan. Ni Hidalgo iti Humanism (idealistic) ken Realism (realistic) met ni Bragado. Agtinnallikod met ngarud dagitoy dua a teoria. Adayo iti nagdumaanda ta adda iti daya ti maysa ket adda met iti laud ti maysa.

Intay ngarud ilawlawag dagiti tallo a nakaimpluensia iti man mannurat wenno ni kritiko.

1) ESKUELAAN A NAGRADUARAN --- no ania ti insuro dagiti mannursuro iti nagraduaram, isu met ti impluensiana. Natural daytoy, saan kadi?

Iti hayskul, saan unay a naikkan iti dakkel a panawen iti panagadal kadagiti teoria. No adda iti nakasalaw wenno nangiyadal, dagiti laeng definitions ken ehemplo.

Iti kolehio, ad-adu bassit ti oras, lalo no dagiti nagmasters iti literatura.

Kas pagarigan, no naggraduarka iti UP (uray sadino a campus), maiduma iti UST.

Iti University of the Philippines Writing Center, kangrunaan nga impluensia nga agtaud itoy nga eskuelaan ket ti Marxism Theory, iti amin-amin a porma daytoy. Iti De La Salle Writing Center, amin met a klase ken kita iti engagement. Ti University of Sto. Tomas, Thomistic met daytoy. (Manipud iti kritisismo ni Dr. Cirilo F. Bautista a napauloan iti “Impact of Creative Writing WorkshopS."

Iti Siliman University sadiay Visayas, agnunogda met iti new criticism gapu kadagiti agassawa a Tiempo (Edilberto ken Edith). Ditoy a naikappeng ti kunkunak a propesor ti literatura, a kas naynay lektiurer iti tinawen a Siliman University Literary Workshop (sadiay Dumaguete City).

Kadagiti probinsia, saan unay a madlawan ti impluensia ta nalabit (ulitek, NALABIT) a saan a literary figure dagiti kaadduan nga agisursuro. Ket agdependen daytoy no ania ti impluensia ti agisuro ken ti libro nga adda iti eskuelaanda.

2) NAKAIKAPPENGAN -- gunglo, koneksion ken relasion.

Ti Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA), ti Rio Alma Poetry Clinic, ti Cirilo F. Bautista Poetry Repair Shop, Palihang Amado Hernandez, Writers Academy of the Philippines, ken dadduma pay a gunglo ket nagduduma ti itagtag-ay ken sursurotenda a pilosopia, istraktura ken aspeto ti daniw.

Iti Iluko, no agtultuloy ti dur-asan ti TMI, ket mangaramidda iti semseminar ken worworksiap, mamatiak nga agduma iti GUMIL.

Apay?

Maysa a kadagiti founder ti TMI-Global ket ni Dr. Aurelio Agcaoili, a kangrunaan a mangitantandudo ti Marxism Theory iti Literatura Ilokana. Ket dagiti inimpluensiaanna wenno kabaddungalanna (mas kaykayatko nga awag) itoy a teoria ket da John B. Buhay nga agdama a presidente, ni Roy V. Aragon, ken dadduma a kameng ti TMI ket awitda impluensia ni Dr. Agcaoili. Nga isu iti inawagak iti Agcaoilism iti Literatura Ilokana. Marxism Theory, kailian, ta propesor iti literatura ken sursurat iti UP-Diliman ni Dr. Agcaoili iti napalabas a nasurok a dua a dekada

3. BUKOD A PANIRIGAN -- no adda a. Ngem adda met latta a dagiti indipendiente a kritiko ken mannurat nga agbatbatay kadagiti nadumaduma a teoria ken dagiti agbatay laeng iti bukodda nga ammo ken panirigan. (a kas kaniak)

PREDIKSION KEN ANALISIS:

Iti napalabas a dekada, kellaat a panagpukaw dagiti sarita a sisiripen iti Marxism Theory.

Ta ngamin, inukopan ti historical ken idealism dagiti produkto ti pasalip, banag a dakkel nga impluensia daytoy kadagiti mannurat.

Ngem iti napalabas, adda ti nakitak a maysa a sarita a nasayaat a siripen iti marxismo a teoria.

Itoy a pagteng, lukat daytoy manen ti tawa iti itataud dagiti sarita nga agtinnag iti Marxism theory.

Aginaganak dagiti makabael nga agsurat: Martin Rochina, (malagipyo niu Cristino Juan?), Roy Aragon (ti “Bislak, Bamban…), Ed Angco (Gurroud ti Kalgaw), Rey Duque (diak inaganan), Jose Bragado, Demosthenes Mauricio, Prodie Padios, Bernardo Tabbada, Cecil Peta-Kuan, Julio Belmes ken dadduma pay.

Iti sumaruno a dua a tawen, no agtuloy ti taray dgiti sinurat, dagitoy met a nagan iti agballigi kadagiti pasalip.

Adda ti makunkuna a forte ti tunggal mannurat. Isu a panapanawen laeng dayta. Malaksid kadagiti nalawa ti ammona.

Adda met ti trend wenno taray ti sarita.

Isu a napintas met iti lumugan iti agan-andar ken dandanin tumaray.

Kaniak a biang, saanko a forte ti kastoy a sarita. Ngem madaman iti innak panagadal maipapan itoy.

Ta ania aya ti sarita a sisiripen iti marxismo?

Adtoy ti depinision manipud iti daytoy man http://www.kristisiegel.com/theory.htm#marx a website nga innak nasalaw, A sociological approach to literature that viewed works of literature or art as the products of historical forces that can be analyzed by looking at the material conditions in which they were formed. In Marxist ideology, what we often classify as a world view (such as the Victorian age) is actually the articulations of the dominant class. Marxism generally focuses on the clash between the dominant and repressed classes in any given age and also may encourage art to imitate what is often termed an "objective" reality. Contemporary Marxism is much broader in its focus and views art as simultaneously reflective and autonomous to the age in which it was produced.

Iti Literatura Ilokana, napintas asiripen nga ehemplo dagitoy a sumaganad malaksid kadagiti nainaganan asarita iti ngato:

1) Ti Kalintegan ti Suelas ti Sapatos, ni (daydi) Meliton Gal. Brillantes (1st Prize, GETSMAIL)
2) Ti kasangay ni Manang Helen, ( Dionisio S. Bulong)
3) Ti Tao ken ti Didiosen, ni Juan SP Hidalgo, Jr.
4) Colurom, ni Reynaldo A. Duque (First Prize ti…?)
5) Checkpoint, ni (daydi) Pelagio A. Alcantara

Nabalitokan dagitoy a sarita-Ilokana. Immuna a nagruar dagitoy (malaksid ti Colurom, sakbay ti panagraira dagiti historical a sarita.

(adda pay tuloyna)

2 comments:

rva said...

agyamanak iti special mention ditoy numok, manong jim. sapay ta makasuratakto pay iti kakasta, sapay ta maysaakto pay met laeng a mannurat a kasta.

jim agpalo, jr. said...

nadlawko nga du ti reklamo maipapan kadagiti nangabak iti historical...isu nga agsapsapul dagiti readers iti makapnek iti riknanda...dagiti met idealistic no saan a thought provoking ti idea, naumansa metten dagiti readers iti pasig a pammagbaga...

sumuratkan a, ta ne, nabayagsan a naginana ti inka panagawat iti tropeo?