Wednesday, June 21, 2006

KRITISISMO KEN PANIRIGAN # 9

HIDALGO - 9



NABATAD NGA AGKURANG ITI AMMMO MAIPAPAN ITI PANAGSURAT ITI SARITA TI NANGIPAW-IT ITI MANUSKRITO NGA INAWAGANNA ITI SARITA

Daytoy ti maikasiam a dinakamat ni apo Juan SP Hidalgo, Jr., iti kolumna a Pugon.

Kadagiti immuna lektiurtayo, nabatad nga adda dagiti paglintegan dagiti sarita klase ken tipo ken klasipikasion dagiti sarita. Dida agpapada.

Addan dagitoy a paglintegan uray idi ditay pay naiyanak.

Saan a nasayaat a salungasingen dagitoy agingga iti saantayo nga ammo iti sumurot kadagitoy a paglintegan.

Iti maysa a diskusion a nakitaripnongak, adda dagiti nagsasaritaan no kasano iti panangpapintas ti maysa a sarita.

Adda ti nangibaga a nasken ti lohika.

Wen, nasken ti lohika iti napintas a sarita.

Nasken a nakapappapati.

Wen, nasken a nakapappapati.

Posible a mapasamak wenno napasamak.

Wen, adda ti plausibility a kunada.

Wen, pudno amin dagitoy no dagiti sarita a nagtinnag iti teoria ti realism.

Kasanon dagiti dadduma pay a teoria?

No di maidasig dagiti teoria iti literatura, saan met a maidasig dagiti sinurat a binasa. No ania daytoy. No apay a kastoy iti inaramid ti author.

No agaramidak iti kritisismo idi, kitaek nga umuna no ania ti teoria a maiyaplay iti sarita. Nasken a maiyannatop ti teoria nga inaramatmo iti kritisismo.

Kuna ti maysa a nagsaludsod: “Apay a nasken nga isapulan ti teoria, a saan ket nga ibaga lattan dagiti kayat, dillaw ken pilaw, nagpigsaan ken nagkapsutan iti binasa a sarita?
Well, adda met ketdi ti puntona, a nasken nga ibaga ti kayat, dillaw ken kinayat. Ngem saanen a kritisismo daytoy no di ket komentario.

Agduma ti kritisismo ken komentario.

Dagiti sinurat a kritisismo, ket naibasar kadagiti teoria iti panangamiris ti sarita, no kasano a sinurat ti author dayta a saritana segun kadagiti literary theories.

No dagiti laeng maipapan iti personal opinion, saan a kritisismo daytan no di ket komentario.

Kadagiti eskuelaan, dagiti teoria laeng ti maisursuro iti literatura.

Diak pay nakasalaw iti nangibaga nga adda ti agisuro iti tunggal panid.

Iti komentario, nawayaka lattan a mangibaga ti kayatmo nga ibaga, pammadayaw man daytoy wenno uyaw. Total bukodmo met laeng nga opinion dayta. No adda ti mangayon iti opinionmo, di nasayaat! Ngem no awan, nuisance wenno pasalsali laeng dayta nga awan iti kaes-eskanna.

Ngem sabali ti kritisismo a naibasar iti teoria. Adda pay dagiti pammaneknek a babaen met laeng kadagiti dadduma pay a sinurat.

Isu a napateg met iti pannakaammo dagiti klasipikasion dagiti sarita tapno ammo dagiti paglintegan itoy.

Dagiti paglintegan iti teoria ti realism ket naisabali ti humanism a kas nadagdagullitatayon kadagiti immuna lektiur. Agkontrada dagitoy a dua.

Iti realism, nakapappapati.

Iti humanism, saan a nakapapapati, ta daydiay ibagbagana wenno sasawenna iti sarita wenno dagiti nabasa iti sarita ket saan nga isu ti kayat a sawen ti author. Adda ti ibagana a sabali nga isu iti takuaten. Makuna, wenno inawagan ni apo Hidalgo dagitoy a sarita a “PANGNGARIG A SARITA.”

Ti sarita ket bunga ti arte.

Ta ania ngamin aya ti sarita a bunga ti arte?

Kasano a nagbalin a bunga ti arte ti sarita?

Ania ti arte? What is art?

Simple laeng met ti sungbatna. Ipakitam a dimo ket ibaga.

Kastoy ngarud ti rumbeng a mapasamak iti sarita tapno makuna a bunga ti arte.

Kasano panangipakita a di ket ibaga?

Daytan ti parikut ti author. Adun dagiti naibagbaga a wagas, mabasa iti libro, nailektiur, ngem iti laksid daytoy ket lulot pay laeng ti pluma, husto ni kuna ni apo Hidalgo, sasaurmo iti agputar iti sarita a ninaganam iti sarita no saan met laeng a nasurot iti umno. No dimo met laeng ammo iti agaramid iti umno ken napudpudno a sarita.

Isu a nasken nga ammoen nga umuna dagiti klasipikasion ti sarita kas kadagitoy a sumaganad:

a) realism -- nakapappapati
b) humanism --- ti kararua ken kasasaad ti tao ti importante, pangngarig a sarita.
c) surrealism --- napasamak iti uneg ti tagainep ken parmata
d) futurism -- dagiti mangipakpakdaar iti masakbayan
e) naturalism -- kas met laeng iti realism, kas kadagiti sinurat ni Prescillano N. Bermudez, Sr., Bagnos Cudiamat, Casimiro de Guzman, Arsenio Ramel, ken dadduma pay...

Amin dagitoy a lima ket agsasabali ti paglinteganda.
Kasta met dagiti tipo. Nasken nga ammoen nga umuna ti paglinteganda sakbay nga agsurat.

Napateg nga ammoen dagiti tipo ti sarita ta addaan ti tunggal maysa iti paglintegan.

Amangan no agsuratak man iti mystery short story, kunam, ngem dagus met nga imparangmo ti kontrabida wenno ti kriminal, ne, saan a mystery dayta suspense!

Adda ti nagdudumaan ti fantasy ken dadduma pay.

Kasla met ti love story, nalawa nga anggulo daytoy. No laokan ti sabali nga anggulo, nasken a rumimbaw ti pakasaritaan ti ayat.

Nakalawlawa ti lubong ti panagsuratan iti sarita. Isu a nasken iti panangammo no ania ti insuratmo, wenno ania ti isuratmo. Damagen ti bagim.

A) ania ti isuratko?
B) ania a klase ti sarita?
C) ania tipo ti sarita
D) (samo isarunon, dagidiay immuna a dinakamat ni apo Hidalgo, presto, addakan iti umno a dana iti panagsuratan iti sarita.

Ala, ngarud, bagnos koma dagiti dagiti komento, teoria ken dagiti analisis. nagasat a panagsurat. ##

==================================================================================

iti sumaruno, nalabit nga isublitayonto ti constructive critisism kadagiti naipablaak a sinurat...

1 comment:

jim agpalo, jr. said...

tenkio gayam ken ni joe p... wen, man imbag la basaen dagiti maya nga agsursuro...madi met daydiay email admo? nagsubli..