Monday, June 19, 2006

KOMENTARIO KEN PANIRIGAN #7

HIDALGO -7



BASSIT TI AMMO NI MANNURAT ITI BANAG A SURSURATENNA.

Nagistoria iti dina ammo. Saan nga umno wenno palso dagiti banag a sinasaona. Nakurang ti ammo ni mannurat iti topiko a sinuratna.

Daytoy ti maikapito a dinakamat ni apo Juan S.P. Hidalgo, Jr. iti kolumna a “PUGON”.

Nupay maysa a cardinal a basol ti lapsus calami wenno slip of the pen, posible a nagbiddut laeng ti author iti panangipagarupna wenno dina laeng naamiris kabayatan iti inna panagsurat. Posible met nga adda pay laeng ti riwengna wenno agar-ariwengweng ti utekna idi madama nga agsursurat isu a dina naamiris ti biddutna. Lapsus calami dayta. Di naigagara a biddut wenno talaga a saan nga ammo a biddut.

Nupay maibilang a kinabassit ti ammo ni mannurat ti lapsus calami, nakarkaro nga amang no ti subject matter wenno ti topiko iti sinurat iti kinabassit ti ammo ni mannurat. Saan laengen a ti sinuratna iti madillaw no dipay ket ti mismo a mannurat.

Saan a mabalin nga angawen wenno baliwan ti ammo dagiti dear readers maipapan iti suraten a topiko. Lalo no dagitoy nga ammoda ket addaanda iti pagibatayan wenno agdadata a kinapudno.

Saan nga umanay a ti fiction ken fiction laeng a rason. Numan pay fiction, nagbatay met laeng daytoy iti lohika wenno kinapudno, lalo dagiti sarita a realism.

Iti napalabas a lima a tawen wenno iti agdama, naruay dagiti nangab-abak kadagiti salip a sarita iti kinabassit wenno agkarkarawa ni mannurat iti sinuratna. Lalo dagiti sarita nga historical.

Amin dagitoy ket nadillaw wenno nagsagrapda iti babalaw. Nadillaw iti kinabassit iti ammoda iti sinuratda.

Adda pay dagiti biddut a facts and figure iti historical story. Banag a saan koma a rumbeng a mapukaw daytoy. Dagiti nga impormasion ket saan a rumbeng a mabalbaliwan. Saan a maikanatad a pugpugtoan. Saan a maitutop nga ipapilit ti kayat agsipud ta agbatay laeng iti fiction iti sinurat.

Fiction no fiction. Ngem dillawen latta dagiti nakabasa ti sinurat no biddut dagiti impormasion a maidanon kadakuada; lalo no dagita nga impormasion ket ammoda ken siguradoda iti ikutda nga impormasion, sa ket binaliwan ti author, daytan ti panagsagrap iti nakaro unay a babalaw.

Tapno maliklikan ti panagkamtud iti ammo, nasken ngarud iti panagsukisok nga umuna iti suraten sakbay a suraten ti banag a napasamaken. No saan, nasaysayaat laengen nga agsuratka kadagiti banag a pamiliar kenka. Dagiti pasamak wenno eksperiensa a sika a mismo nga author iti makineksperiensa. Napalalo met no saanmo pay laeng met a kabisado a suraten wenno napalalo met ngatan no bassit pay laeng met ammom iti bukodmo nga eksperiensa.

Ti sikreto ti napintas a sarita ket ti makunkuna a mastery of the language. Kabisado ni mannurat ti bukodna a lenguahe. Ta no dina kabisado daytoy, makuna met nga agkurang ti ammona maipapan iti sursuratenna.

Maibilang met a kinabassit ti ammo iti sursuraten no saan a maitutop ti lenguahe nga inaramat iti sarita.

Usigentayo man a nalaing, lalo dagiti nangabak a historical stories. Adu kadakuada iti saan nga umno ti lenguahena.

Iti panawen ti Kastila a sarita, maitutop kadi iti agdama a bokabulario? siempre, saan! Ta saan a nakapappapati nga idi panawen ti Kastila ket ibagam “a dumtengen dagiti KALABAN!”

Dayta balikas a KALABAN, ket awan pay dayta a balikas wenno awan pay dayta iti bokabulario iti Iluko idi panawen ti Kastila.

Naulit pay dayta a pagteng. First Prize a sarita. “Natamaanak!” kunana. Ne, adda aya balikas a natamaan idi panawen ti Kastila? “Napuntaanak!” wenno “Natiruannak!” kunana koma, ta dagita ti maitutop a balikas idi panawen ti Kastila.

Na-devoid ti reality.

Napunas ti lohika ti sarita.

Napukaw ti sarita ti kinaasinona.

Naiyaw-awan iti panawen ti mannurat.

Laglagipen nga adda met ti panawen dagiti lenguahe. Ti lenguahe idi panawen ti Kastila ket adda ti gidiatda idi panawen a madama ken kalpasan ti Maikadua a Gubat Sangalubongan. Ti lenguahe idi panawen ti hippies ken maigidiaten idi panawen ti jeproks, bagets ken forgets, a kas iti pannakaidumana ita a panawen dagiti rappers, hiphops, crips ken rockers.

Nabileg ti lenguahe ti maysa a sarita. No saan nga ammo ni mannurat iti kinabileg ti maysa a lenguahe, makuna met nakurang ti ammona iti sursuratenna.

Isu a kunatayo iti immuna a topikotayo maipapan iti dayalogo:

9.) liklikan ti TRITE a balikas. Ania aya ti trite, kunam, kailian? Daytoy dagiti daanen a dayalogo a saan a maibagay iti sarita; wenno dagiti dayalogo wenno balikas a pinaglumaan ng panahon; dagiti balikas a laus wenno kimmitan idi pay la panawen a dika naiyanak? A kas koma dagiti ekspresion wenno slanguage ti hippies idi 1960s, saan a mabalin iti 1970s ta panawen dayta ti jeproks-laki sa layaw! Ket saan met a mabalin dagiti lenguahe dagiti hippies ken jeproks ita panawen dagiti bagets! O, di ba? Wenno pagkantaem ti “Pamulinawen” ni agtutubo ita a panawen idinto ta maysa daytoy a CRIP, HIP-HOP wenno ania la ditan a grupo dagiti agtutubo! Madi a, he-he! Ta itoy a tawen 2002 ket dagiti agtutubo uso kadakuada ti rap!

10. kasapulan ti authenticity, kailian! Misuotandaka la ketdi dagiti makabasa, kailian, no ti saritam ket dimo impangpangruna ti authenticity. Ta ania aya ngamin daytoy nga authenticity, kunam, kailian? Isu daytoy iti panangiresertsmo met a kadagiti lingo ken technical terms nga inlagam iti saritam. Narigaten, kailian, iti maawagan iti balasubas a mannurat! Agsipud ta agsasaoka iti di umno. Agsasaoka iti dimo met ammo, ket ti ibungana daytoy, didanton basaen a pulos ti saritam ket bay-anda lattan a ngilawen, he-he!

Kas pagarigan, ta nangsuratka iti maipapan iti ospital, ngem dika man la nagaramat kadagiti technical terms ken lingo iti uneg ti ospital! Nakapappapati ngarud dayta a saritam? Daytoy man ‘tay aw-awaganda iti drawing a sarita, kailian. Saan a live. Walang kabuhay-buhay. Rugi pay laeng, agsuyaabkan.

Wenno nangsuratka iti sarita maipapan iti Internet love affair, ngem, dimo man la naisawang wenno nadakamat dagiti lenguahe dagiti netizens, dimo man la pulos imparang no ania ti Internet. Aysus, nagdrowingka laeng iti sarita, kailian, a saan ket a nagsurat iti sarita, he-he!

Masapul ti nakapappapati nga eksena. Nakapapapati a pasamak. Nakapappapati nga agbibiag. Nakapappapati a risiris.

Kaadduan no dipay ket dandani isu amin, a sarita iti Iluko ket nagtinnag iti klase a REALISM. Once in a blue moon laeng a makabasaka iti klasipikasion iti HUMANISM, SUREALISM ken NATURALISM.

Yantangay ta nagnunog la ngarud ti literatura saluyot iti realism, wenno dagiti sarita a nagbatay iti nakapappapati a banag, maitutop ngarud met a suroten wenno isurat ti sarita a kas nakapappapati.

Nakapappapati nga agbibiag.

Daytay saan a sinantatao. Daytoy pudno a ta nga addaan iti bukodna a tignay, bukodna nga agpanunot, a saan a kas iti maysa a robot a patarayen ti mannurat a mismo. No dumteng ti kastoy a kaso, madlaw ti kinabassit ti ammo ni mannurat iti sursuratenna isu a kinawesannan dagiti karakterna iti saan nga umno wenno saan a maitutop. Nagangayanna, agtutunnal ti sarita,bambanti dagiti agbibiag.

Nakapappapati nga eksena. No la ketdi ta kabisado la unay ni mannurat ti sasawenna, saan nga agkarkarawa, makuna met a nakapappapati dagiti eksena. No no bassit ti ammo ni mannurat iti sursuratenna, uray met dagiti eksena a parnuayenna ket rumimbaw latta iti kinapudno.

No dimo ammo ti agaramat kadagiti simbolismo, nasaysayaat laengen a saanka nga agaramat. Maibilang met a kinabassit ti ammo no iparangmo ti simbolismo a saan a maitutop. ##

1 comment:

jim agpalo, jr. said...

tenkio kabagis errol iti iti inka panagbasa kadagitoy impostek