Sunday, June 18, 2006

KOMENTARIO KEN PANIRIGAN # 6

HIDALGO # 6


AWAN MASNOP A TURONGEN DAGITI PASAMAK

Daytoy ti maika-6 a dinakamat ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti komentariona. Awan ti masnop a turongen dagiti pasamak.

Adtoy dagiti sumagmamano a rason a nasiripko no apay nga awan ti masnop a turongen ti pasamak.

1. Mabalin a ti author ket saanna nga ammo ti agistoria.

2. Posible met nga ammona ti agistoria ngem dina ammo ti agabel kadagiti balabala ket ti la nagturturonganen ti sarita.

3. Posible pay a dina ammo ti agistoria ken dina ammo ti agurnos iti balabala.

4. Posible met nga ammona amin dagiti nadakamat ngem ti rigatna ita ket awan ti driver ti sarita ket nagkaniakania turongen dagiti eksena no diman ketdi nagiinnagawda wenno saanen a naikaskaso dagiti dadduma pay nga esksena lalo dagiti konektado iti sarsaritaen.

5. Posible met a naimasan ti author iti panagistoriana iti flashback wenno naimasan a nagistoria iti “saan a konektado” iti topiko.

6. Posible met a nagistoria daytoy iti saan a maitutop iti topiko wenno saan a konektado iti topiko.

Kas iti immuna nga ehemplotayo: maipapan ti parikut dagiti mannalon ti topiko iti sarita, ngem ti met pikpiknik ken pakpakatawa ti gobernador kada parikutda iti ipasangoda a taraon iti gobernador ti sasawenna. Ngarud, awan ti masnop a turongen ti sarita ta saan met a topiko dagita a sasawenna. Ngarud, out of topic dayta a nadakamat iti sarita.

Saan a maikanatad a sabalian ti topiko ti nailatang a topiko. No ania ti parikut ken kayat nga ibaga iti sarita, isun dayta ti ibaga nga awanen ti adu pay a palpalikaw.

“Isunto met la nga isu ti ibagam, nagadu la ket ti imbagbagamon aya a sabali! Imakiniliam manen ket ikkatem dagita nagusugosan...!!!!” daytoy ket ti komentario ni apo Jose A. Bragado iti maysa a saritak nga insublina. Literary Editor idi ni apo Joe iti Bannawag. Uppat pay dagiti eksklamesion point nga insuratna, a mangiparangarang iti kindagsen ken kinaserioso ti ibagbagana.

Tawen 1986 idi. Awan pay laeng iti naipablaakko a sarita iti Bannawag, malaksid iti Dakami Met ken sumagmamano a partisipasion kadagiti kolum.

Naa, ket no adu a rigatko, ama, a nangtugtugkel iti makinilia sa ita, ikkatek ti dandani kaguduana? Nagkapuyo ti dua a tammudok nga inaramatko a nangtugtugkel iti makinilia.

Impabasak kada apo Pedrito Sanidad ken daydi apo Bagnos Cudiamat. Insingasingda a surotek ti balakad. Sinurotko ket buson a dagus. Eksakto a makabulan ti napalabas, naipablaaken ti kaunaan a saritak iti Bannawag! Napauloan iti Merry Christmas Sta. Claus.

Kastoy man ti balakad ni apo Sanidad:

1) Ania ti parikut? Isu daytoy ti maiparang a dagus iti sarita, kunana man.
2) Kasano a solbaren ti parikut? Isu daytoy ti yan ti risiris ken ganas ti sarita, insilpona.
3) Ania kadi ti anag ti biag a naadal dagiti readers iti binasada? Kangrunaan kadakuada, impinalna.

Apay dayta an-anag? kunak met a idi.

“Isu daytoy ti pakalaglagipan dagiti readers iti saritam. No awan dayta nga adal, sursuro, kaipapanan, impormasion, values, ken dadduma pay a yallatiwmo, malipatan dagiti readers ti saritam ta awan met ti imbatim kadakuada...!”

Ni apo Pedring Sanidad ti nangtarabay kaniak idi rugiak ti agikur-it.

Dagita laeng tallo a saludsod no masungbatan ket naurnosen a sarita.

Sungbatantayo dagiti nadakamat a posible a rason no apay nga awan ti masnop a turongen dagiti pasamak.

1) Saan nga ammo ni author ti agistoria. Ti sarita ket maysa a komunikasion iti nagbaetan ti author ken ti reader. No daytoy a komunikasion ket saanna met a patauden ti interest iti tunggal maysa, maituding ngarud a komunikasion dayta?
Narigat a maawatan ti estoriaenna. Putedputed. Pattopattok. Saan nga agsisilpo. Aglalaok dagiti ibagbagana. No saan nga agkokonektar, kasano ngarud a makakonek ti sarita iti reader?

Ti nalaing nga agistoria ket, awisenna nga umuna dagiti dumngeg kenkuana. Dayta ti kangrunaan nga isarwagna. No kasano nga allukoyenna dagiti dumngeg kenkuana. Ta no di makaallukoy, ania ngarud ti serbina dayta a panagistoriana?

Adu dagiti pamuspusan a panangallukoy kadagiti readers. Isu dagitoy dagiti pangrugian ti sarita a kas nadamakattayon kadagiti immuna a lektiur. Ket apaman a nakaallukoy iti dumngeg, ikagumaan met laeng a saanen nga agbabawi wenno dina ibaw-ing iti sabali ti immatangna. Isu a nasken a makapatengngel anges ti panagestoria tapno adda dayta interest ken ganas. No awan dagitoy, saan nga ammo ni author ti agestoria.

2) Posible met nga ammona ti agistoria ngem dina ammo ti agabel kadagiti balabala a ti la nagturturonganen ti sarita.

Adda idea ti author. Adda istoriaenna, ngem saan a naurnos iti pannakaabel dagiti pasamak. Saan a nagsasagannad. No di man adda dagiti nailaok iti topiko a saan met a rumbeng nga ibaga pay. Saan a naurnos a pannakaiparang dagiti pasamak. Saan a nalawag a pannakaiparang dagiti eksena: putedputed, baktawbaktaw, ken no ania la ditan, ket pagangayanna, boring ta awan met masnop a turongen ti sarita.

Mabalin nga ammo ti amin ti agistoria, ngem saan nga amin ket nalaing nga agurnos ti balabala. Ti naurnos a balabala, ti mangpataud ti interest ken ganas ti asinoman. Daytoy ti sekreto dagiti umaaramid ti sarita no apay a mararaemda. Ti naurnos a balabala, adda masnop a turongenna.

3) Posible pay a dina ammo ti agistoria ken dina ammo ti agurnos iti balabala.

Nasken ti panagsursuro nga umuna kadagiti tekniko ken wagas ken panglakagan no kasano ti agsurat iti sarita ti kangrunaan ken kaunaan nga aramiden. Saan a basta adda ti lapis ken papel wenno makinilia ken kopunban wenno kompiuter ket larga. Panagsursuro nga umuna. Amin ket naglabas nga umuna iti panagsursuro ken panagamiris sakbay a nakabukel iti sarita. Amin ket nagsagrap iti redieksion sakbay a nakaipablaak.

No dimo ammo ti agistoria ken agurnos ti balabala ngem agessemka nga agsurat, agsursuroka. No madim met ti agsursuro, lipatemon ti agbalin a nalatak a writer ta saan a daytoy ti lubongmo.

4) Posible met a nga ammona amin dagiti nadakamat ngem ti rigatna ita ket awan ti driver ti sarita ket nagkaniakania turongen dagiti eksena no diman ketdi nagiinnagawda wenno saanen a naikaskaso dagiti dadduma pay a nga esksena lalo dagiti konektado iti sarsaritaen.

Nadakamattayon iti napalabas no ania dagiti makunkuna a driver ti wenno mangiwanwan wenno mangipatungpal iti naurnos a balabala. Dagiti conflict driven, character driven, theme driven a presentation wenno pannakaiparang ti balabala.

5) Posible met a naimasan ti author iti panagistoriana iti flashback wenno naimasan a nagistoria iti “saan a konektado” iti topiko.

Nadakamattayon daytoy iti napalabas.

No dadduma ket ibagatayo dagiti/ti parikut. Sa kalpasanna, manglaglagipen agingga iti punget. Idi agbalaw adun dayta a laglagip ket nagangayanna, nagpatingga laeng ti laglagip ti sarita.

Malaksid iti nobela, saan a maikanatad ti atiddog la unay a flashback iti ababa a sarita. Makasali daytoy iti agdama a pamaspasamak no saan a matratar a nasayaat.

No kabaelan a liklikan, liklikan.

6) Posible met a nagistoria daytoy iti saan a maitutop iti topiko wenno saan a konektado iti topiko.

Sagursor. Adu dagiti nailaok a di met umno a mailaok. Saan a konektado iti parikut wenno iti topiko. Naisapit.

Dagitoy nga eksena, pagteng wenno ania la ditan a banag a saan a konektado iti sarita ket dagiti kaunaan nga ikkaten ti editor. Damo pay la a basaenna a, ket ginusugosannan dayta a paset ti sarita.

Pasalsali.

Tapno maliklikan ti pasalsali, mapan a dagus iti topiko/parikut.

Sungbatan a dagus dagiti tallo a saludsod: ania ti parikut, kasano a solbaren ti parikut ken no ania ti anag ti biag.

No nalpasen dagita, gibus metten ti sarita.##

No comments: