Friday, June 16, 2006

KOMENTARIO KEN PANIRIGAN #5

TI PAGGIBUSAN TI SARITA



Saan a nasayaat a paggibusan ti sarita. Daytoy ti maika-5 a dinakamat ni apo Juan SP Hidalgo, Jr. iti komentona.

Saan nga umno a sulosion ti parikut ti sarita. Saan nga umno a sungbat ti kidkiddawen ti pasamak a mapasamak. Wenno saan a bunga ti arte ti naiparang a sungbat ti parikut wenno ti kiddaw ti pasamak.

Daytoy ngarud ti isapulan ti sungbatna.

“Adda latta ti plausibility ti sarita,” daytoy man ti inlektiur ni Peter La. Julian iti napasamak a seminar workshop ti GUMIL La Union sadiay Don Mariano Marcos Memorial State University, San Fernando, La Union itoy a tawen 2005.

Kabilangak met kadagiti lektiurer itoy a workshop.

Ta ania ngamin aya daytoy plausibility?

Nakapappapati.

Posible a napasamak wenno mapasamak.

Konektado ti daytoy a plausibility iti gibus ti sarita. Lalo no ti solusion ti sarita ti pagsasaritaan.

Nasken ti logical a solusion. Daytoy a logical ket isu met laeng dayta a plausibility. Nakapappati.

Komplikado ngamin ti pagggibusan ti sarita. Ta daytoy a paset ti karirigatan iti amin a suraten. Saan a basta igibus lattan ti sarita segun ti pagayatan. Adda dagiti paglintegan wenno pagannurotan a suroten.

Addan dagitoy a pagannurotan uray idi saanka paya naiyanak. Saan met ngarud a nasayaat a salungasingan dagiti paglintegan agingga saanka nga umuna nga agtungpal. Nasken iti panangmaster nga umuna dagitoy a paglintegan sakbay a salungasingen wenno mangputar met iti bukod a wagas.

Ngamin ti sarita ket maysa nga arte, addaan ngarud daytoy kadagiti wagas ken pagannurotan iti amin a panagiparang tapno iti kasta ket napigsa ken madlaw ti danogna kadagiti agbasbasa. Tapno iti kasta ket naurnos iti pannakaipresentarna: a saan a kas karrakarra a trampo a kalpasan iti inna panagindurog ket di unay makaadayo iti papananan no agsardengen nga agtayyek.

No saan a madlaw ti panangigibusmo ken saan a masurot dagiti wagas ti panangigibus, adda ti posibilidadna a ti sarita ket nalaklaka a lipaten agsipud ta daytoy ket kasla silulukat a gungugong.

“Adda nga adda, saan a mapukaw ti pagkanaigan ti nangirugian iti paggibusan. Kasda la singin dagitoy a dua.” Daytoy man ti pammagbaga ni apo Reynaldo Duque kadakami a dimngeg kenkuana iti maysa a tengnga ti aldaw iti napasamak a tinawen a kombension ti GF. Gapu ta awan pay ti programa idi, gagangay nga asitganmi, (wen, karamanak, ta idi diak pay nangab-abak ket managsaludsodak kadagiti ammok a makasungbat kadagiti ngatangatak).

Ta ania ngamin aya ti kinapateg ti gibus a kas ti panangirugi?

Ti kasayaatan amin a sungbat daytoy ket ipalagipna ti iti nagbasa no ania ti binasana.

No dumtengen ti gibus ti sarita, saan a basta gibusna lattan no di ket akem ti paggibusan a mangipalagip ken ni nagbasa no ania ti binasana.

Daytoy a paggibusan ti mangipalagip no di man ket mitsa iti panangailisar ti nagbasa iti binasana. A sublienna iti mugingna no ania ti kaipapananna ti binasana. No adda met laeng ti maitedna a para kenkuana, iti gimong wenno iti lugar wenno iti pisikal, mental ken ispiritual a bagi.

No ania ti inrugi isu met laeng iti igibus. No ania ti inlukat isu met laeng ti iserra. Agkanaig nga agkanaig ti rugi ken gibus. Saan a mabalin a nangirugika iti maysa a banag, nga isu ti risiris wenno konsepto ti sarita, ket iti gibusna ket sabali metten iti inka inggibus.

Adtoy dagiti sumagmamano a wagas ti panangigibus ti sarita manipud iti libro ni Reynaldo A. Duque a napauloan iti: No Agsuratka Iti Sarita. Adawentayon dagitoy nga imbagana:

1. Nagkaysa. Summation ending. Isu daytoy ti panangigibus a pagkaykaysaem amin a napasamak iti sarita, a kas isu ti summary.

Nabaked daytoy a panangigibus agsipud ta sublianna dagiti nabasamon a pasamak wenno pagteng iti sarita. Ket iti mata ti agbasbasa, maigibus no kua iti panangamirisna iti mugingna ti imas ken ganas iti inna binasa.

Manmano a mannurat iti agigibus ti kastoya paggibusan. Nupay kasta, adda met dagiti sumagmamano a sinuratko iti ingibusko iti kastoy. Ngamin, saan laeng a ti nagbasa no di pay ket ti nagsurat, a naganas a sublian ti insurat iti maysa a balikas wenno binatog iti tunggal eksena. Dagitoy ti mitsa ti isem ti nagbasa no maipalagip kenkuana dagiti eksena a binasana.

2. Antenna ending. Saan narisut ti pariklut, ngem ketdi nangiparipirip ni author iti namnama a marisut ti parikut iti masakbayan wenno dumtengto dayta a pannakarisutna iti umno nga aldaw. Kadagiti dadduma, maimarka iti muging ni agbasabsa nga ammona daytoy a paggibusan ngem saan a dayta a panawen, basta ammona lattan nga aggibusto – itoy a punto ti pakakitaan ti inalat ti mannurat nga agibati iti pakalaglagipan ti putarna kadagiti agbasabsa. Ngamin, no saan nakaibati ti putarmo kadagiti agbasbasa, malipatan dayta a sarita, ngem no nakaibati iti pakalaglagipan, malaglagipto nga agnanayon dayta a putar.

3. Antiklimatiko. Anti-climax – kalpasan a naggibus ti sarita ket adda pay tay innayon ni author a sangkaballing a paset wenno parapo nga iti masanguanan wenno iti masakbayan ket mangiparnuay dayta nga imparaipus iti sabali manen a paset ti sarita, wenno iti panangituloy iti sabali manen a tsapter, balaba ken risiris. Napateg la unay ti kastoy kadagiti agngayangay nga agnobela, kailian. Ngamin no kastoy a kanayon iti inka panangibus ti sarita, makuna ngaruden a kabaelamon iti tumapog iti nobela, ngamin tunggal aggibus ti tsapter ti nobela ket adda tay makuna a pangay-ayo ti author tapno maallukoyna ti interes dagiti agbasbasa para iti sumaruno a tsapter. Agibunga daytoy a kita ti panangigbus iti pagpampanunotan dagiti agbasabsa. Ti maysa nga ehemplo a patiek a malagipmo pay, kailian, ket Ti Kumpay ni Patay, a Nobela iti Komiks ni Cles Rambaud, nga iti udina ket naisublin kenkuana, ngem inikkan ni Patay ti nakakabasbassit a kumpay a kasla kadakkel ti rakem ti bida . Iti pelikula nga Ice Age, nairugi iti bassit a parsua a mangiparparang iti maysa a panawen – ti ice age, ket iti udina met, naiparang manen daydiay a parsua a mangiparparang manen iti sabali a panawen. Ken adu pay, kailian, dagiti nakalalagip a panangibus iti kastoy a wagas.

Kadagiti sarita ni Prescillano N. Bermudez, Sr., kaadduan kadagitoy iti naggibus iti kastoy. Naggibus la ngaruden ti sarita, adda pay la ti sangkabassit nga inayonda, no saan a palawag, pakamakam a balikas wenno posible a kasilpo ti naisarita no di man met sabali manen a parang a iti masakbayan.

5. Reversal ending. Kabaliktad ti rugi. No agginginnurada idi rugina, aggayyemdanton iti udina. No nagpalaud idi, nagpadaya met iti gibusna. No pimmidut idi, idissona met ita. No nagikasa iti paltog, inikkatna iti udina ti magasin daydi a paltog. No bimmaknang iti rugi, pumanglaw gibus. Basta kabaliktad ti panangirugi, kailian. Mausar daytoy kadagiti plotted stories wenno dagiti de-kahon a sarita.

6. Surprise ending. Daytoy ti aw-awaganda iti twist ending. Mausar daytoy a panangigibus kangrunaanna kadagiti lying triangle structure. Igibus a makapakigtot wenno makapangato iti kiday, ket no dadduma, mangipaay iti panagngatangata ti nagbasa kalpasan a nabasana ti sarita, ta ti naimula iti panunot ti mensahe wenno ti tema a kayat ti author nga iyallawat.

Kabayatan ngamin iti panangbasa ti sarita, adda daydiay marikna ti agbasbasa a kas pattapattana wenno ingpenna a paggibusan ti sarita.

“Horizons of expectation, Jim,” kastoy man ti panangawag ni Dr. Ariel Agcaoili kadaytoy a banag babaen iti emailna kaniak kalpasan a nabasana ti rebiuk ti “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana” a sinurat ni Manuel Arguilla. Diak ngamin nga ammo dagitoy terterminolohia iti akademia. Expectation lattan ti imbagak. Saanda met ketdi nga agadaddayo a.

Itoy a paggibusan, baliwan wenno kellaat a baliwan ti buya dayta a horizons of expectation.

7. Ideological ending. Saan a nailawlawag no ania wenno kasano ti naggibusan ti sarita, kailian. Ngem, babaen iti panangusig wenno panangusisa a nalaing ti binasa, maawatamon no kasano a naggibus.

8. Gimik. Daytoy a gimik ket simbolo ti sarita, nga isu iti naiparang iti gibusna. Nga idi rugi ti sarita, ket narugian metten a mabukel daytoy a gimik, nga inton aggibusen ti sarita ket nalpas metten a naaramid dayta a gimik ket maiparangen.

9. Ironic ending. Panagballatek nga aramid ti kastoy nga ending, kailian. Ikararagna a matay koman ti kalabanna, ngem ti met anakna wenno asino la ditan iti pamiliana ti matay. Basta agballatek kenkuana ti aramidna, kailian. No agsusuitik, masuitik met ti kabbalayna wenno asino la ditan nga asideg kenkuana. Maibilang met ditoy dagiti agmadimadi. Maiparit ti agsao iti dakes, kunana ngem isu met ti nakadakdakes ti ngiwatna iti udina. Maiparit ti agtatakaw, kunana ngem isu met ti wakananam iti udina.

10. Di naggibus. Open ending a kunada, kailian. Aggibus ti sarita nga awan ti solusion ti parikut nga indatag ti author, ngem ketdi, adda dagiti sumagmamano nga imparangna a suhestion no kasano nga aggibus dayta sarita babaen iti bukod a keddeng ti nagbasa. No ania dayta a keddeng, marespeto la unay.
Ken adu pay a wagas iti panangigibus iti maysa a sarita, kailian, ngem ti nasken ditoy ket igibus nga adda latta pakainaiganan iti pannakairugina wenno no ania ti inrugi, siempre, isu ti igibus.

Sangapulo amin dagitoy a posible a pangigibusan iti sarita.
Napalo met no dika pay la makapili met iti maysa a kadakuada.

“What is art?” Kastoy ket ti umuna a damagen ni apo Peter La. Julian no sarita iti pagtutungtongan.

Wen met ketdi a, ti sarita a kas bunga ti arte.
Isu a nasken ngarud dagiti sarita a pakaibuksilan kadagiti bunga ti arte.
Ket ti panangibuksil ti bunga ti arte, nasken ngarud nga ipakita a saan ket nga isawang.

Kadagitoy a sangapulo, no dika makapili, mabalinmo latta met iti mangaramid iti bukodmo basta la ketdi adda relasion ti rugi iti gibusna.
Kasano ti agigibus iti dua a paggibusan?
Anus. Di mabilang ti rewriting ti mapasamak. No saan a kompiuter ti aramatmo, masadutka nga agaramid. Ta nasken ti komparison kadagiti bersion a timpuar.
Adda pay ti dayalogo a nabasak:
1) dayalogo ti rugi, ket isu met laeng dayta a dayalogo ti gibus.
2) dayalogo a rugi, maysa a saludsod, ket ti gibus, sungbat dayta a saludsod.
3) dagiti development a panangigibus.

Kas iti sarita ni Fernando Sanchez a nangabak iti Umuna a Gungguna iti umuna a pasalip ti RFAAFIL. Nupay maibilang a reversal ending ti inaramidna, (ta pimmanaw iti lugarda a nakapangpanglaw, ken nangawiden a nabakbang), maibilang met a development daytoy ta nagdur-as. Pinadur-asna ti sarita.

Iti komentok iti sarita ni Marcelino Tablizo a napauloan iti “Kalgaw” ken ti sarita ni Arnold Jose a napauloan iti “Ina” iti isu met laeng a kontes, (agpada a nangabak), dagiti gibus ti sarita ti nagkamtudanda.

Ti “kalgaw” ni Tablizo, a rugi ti sarita, kalgaw pay laeng a naggibus. Idinto ta nasolbar metten ti parikut ti sarita. Ngarud, saan a nagbaliw wenno kinaawan ti development ti sarita. No di koma nasolbar ti parikut iti sarita, wen, umno laeng a “kalgaw” pay laeng ti panawen. Ngem nasolbar met ti parikut iti sarita, isu a nasken laeng met nga iti gibusna ket katutudon wenno dimtengen ti tudo. No addan ti tudo iti Mayo, agrusing metten dagiti rettab, a mangiladawan ti baro a biag. Baro a biag dagiti agbibiag a “nakalgawan.”

Iti met laeng paggibusan ti nagkamtudan ni Jose iti sritana nga “Ina”. Napukaw ti reyalidad wenno kinapudno. Ta awan ti narikna a heavy dramatic iti gibusna. Sapsapulen ti bida ti inana ta sipud pay idi ubing ket dida nagkita, sipud pay idi “naipaampon” ket didan nagkita. Nabayag a tawen a dida nagkita. Iti panagkitada, saan a madlaw ti nakana nga emosion.

Makuna ngarud a saan a nasayaat a panangigibusna. Isu a kinunak iti komentok a mas dramatic pay a, daytoy a sarita ngem ti 2nd Prize, in terms of subject matter. Ngem saan a napasamak.

Ti ngayed ti sarita ket kunaen a dakkel a banag ti bagtinen ti gibus.
Kas iti sarita ni Jaime Raras, iti isu met laeng a kontes, binagtin ti gibus ti sarita ti ngayed ken pammigbig iti author. Gapu ti umno a panangigibusna ti sarita, nangabak iti maika-4 a puesto.
Ngarud, ti panangigibus ti sarita ket saan a barengbarengen. Maysa datoy a napateg a banag.

Kitaen koma nga umuna no ania ti inrugi ket isu met laeng iti pangigibusan. Basaen dagiti tekniko, lagipen dagitoy a tekniko ti panangigibus ket amirisen a naimbag no ania iti maitutop kadakuada.

Iti kontes, napateg a banag ni umno a gibus. Makissayan ti puntos ti sarita no di umno ti gibus.
Napia no para pablaak ta posible a maipablaak a kastanan.
Ngem iti kontes, masirip a masirip daytoy ti maysa wenno dua wenno isuda amin a hurado.

Igibustayo ngarud metten….padaananan ti sumaruno nga isyu, ti “awan masnop a turongen ti pasamak.” Isuratko ditoy ti bukodko nga eksperiensa no apay a katosannak no kua ni apo Jose A. Bragado tunggal agsarakkami ti national convention ti GF gapu itoy a biddutko. “Awan ti turongen ti pasamak…” #

No comments: