Thursday, June 15, 2006

KOMENTARIO KEN PANIRIGAN #4

HIDALGO - 4



MAKAPASUYAAB A TALDIAP NAPALABAS --- daytoy ti maikapat a dinakamat ni apo JSPH, Jr.. Maipapan iti taldiap-napalabas wenno flashback.

Ta ania ngamin aya ti taldiap napalabas?

Backstory, ti pangawag dagiti dadduma. Maysa a pasamak a panangtaldiap iti napalabas iti apagbiit laeng a kanito tapno maestablisar a nalaing ti lawlawaten iti agdama. Maysa a napalabas a pagteng a kanaig ti agdama. Maysa a pagteng a pagibasaran iti agdama a mapaspasamak.

Ngem saan a mabalin iti atiddog ta talaga a makapasuyaaben no kua.

Saan laeng nga iti sarita iti pakasarakan iti taldiap-napalabas no di pay ketdi kadagiti dadduma pay a kas iti sine, drama (ti radio) nobela (at-atiddog ngem ti sarita) ken dadduma pay.

“If a character in a story suddenly starts remembering events in the past, the memory described is referred to as a flashback. This is useful in showing how past events are related to present ones, and is often used to fill in the backstory. Flashbacks can give insights into character or offers hints about what might happen. Because flashbacks tend to deal with people in the past looking further back in the past.”

Maysa wenno dua wenno uppat a parapo daytoy. Saan nga atiddog. Ngamin sabali met ti agdama ken ti napalabas. Dayta a napalabas ket suporta laeng wenno panangilawlawag laeng iti agdama a pasamak.

Iti maysa a dinar-ayak a seminar workshop sadiay Cagayan, adda ti maysa a naipresentar wenno naworkshop a sarita nga atiddog ti taldiap-napalabas.

Nupay napintas ti konsepto wenno ti mensahe a kayat a yallawat ti author kadagiti agbasbasa ken napintas met ti subject matter, saanak a nakontento gapu iti kinaatiddog ti taldiap napalabas.

Kadagiti kakaduak a nagpanel da (daydi) Meliton Brillantes, (daydi) Antonio Pascua ket nadlawda iti kinabaked ti sarita. A kas kadagiti dinakamatko a kinabakedna.

Ngem siempre, iti workshop, saan laeng a nagpigsaan ti sarita ti mailawlawag no dipay ket ti nagkapsutanna.

Nga isu ti inlawalwagko.

“Itoy a sangapulo ket uppat a panid a sarita, agbalin laeng a walo a panid daytoy...” panangilawlawagko.

Ket nagulimek ti tallaong. Lalo ti makinsarita.

“Atiddog la unay ti taldiap napalabas a naaramat. Ket saan a maikanatad...” Ket dandanikla nga imbaga nga isu nga agtutuglepsan ni apo Joe Yere a dimngeg iti pannakaibasana. Ni apo ti kaunaan a nangpadagus kaniak ket inawisnak sadiay balayda, sakbay a napankami iti eskuelaan a yan ti seminaran.

Alusiisen ti makinsarita. Idi pinerrengko, kasla kayatna iti sumao, isu a pinatakderko.

“Apay a kunayo a saan a maikanatad, adik?” kuna ni manong, wenno tatang pay ket koma a, ta nataenganen.

“Iti panangamirisko iti saritam, nangrugi ti taldiap napalabas iti maikatlo a panid ken naggibus iti maikawalo a panid. Atiddog la unay, ket saan a naikonektar iti parikut ti dagiti dadduma a nadakamat. Awan ti relasion ti agdama wenno ti parikut ti sarita ti dagiti dinakamatmo iti taldiap napalabas.”

Ulimek. Ket kasla awan ti mayat a mangburek kadayta nga ulimek.

“Ania ti balabala ti sarita? Ti parikut ti sarita?” dinamagko.

“Maipapan ti parikut dagiti mannalon a danum ti pasayak.” Insungbatna a dagus.

“Isu laeng koma a ti naisurat. Kadagiti nadakamat iti taldiap napalabas, saanen a mainaig pay iti parikut ti sarita, ti pikpiknik, ti ang-angaw ti gobernador, ti panagkalkalapyo tapno adda ti isangailyo ken ti gobernador. Ti laeng koma parikut ti sawenyo ken no kasanoyo a solbaren dayta a parikut...” Inlawalwagako.

Ket lalon a nagulimek ti tallaong.

“ Maipablaak daytoy, ikkatento met laeng ti editor. Ikkatenna dagita a panid. No mangadaw man, bassit laeng. Dagiti laeng banag a makatulong iti agdama a situasion. Dagiti banag a makatulong iti dur-asan ti sarita...” panangilawlawagko.

Iti met sinuratko a kritisismo iti maysa a nangabak a sarita iti Carlos Palanca Awards 2002, kastoy man met laengen ti sinaok. Nagatiddog ti flashback. Nupay nag-italics iti pannakaisuratna, saan nga epektibo. No usigen ket kagudua ti flashback nga inaramatna. Kasla dayta flashback ti importante iti sarita a saan ket ti agdama a mapaspasamak.

Inayunan daytoy dagiti dadduma pay a kritiko.

Isu a ti flashback ket nasken nga ababa laeng ken kanaig ti panunot ti agbibiag wenno pasamak a konektado iti agdama.

“In short, the flashback is the most misused and overused tool in the writer’s toolbox. As a result, you may find editors telling you to rewrite you golden prose because you used a flashback and he doesn’t like them, or thinks readers don’t like them. While the flashback should not be considered taboo, it should be used sparingly. Your writing will always be stronger when told chronologically because readers want to know what happens next, not what happened the day before yesterday. Before flashing back to an event in the recent past, make sure there is an anchor in the present, otherwise your reader will find himself hopelessly adrift in a sea of memories that have no bearing on the story., verb tenses can be difficult to work with when writing extended flashbacks...”

Daytoy ti inlektiur ni Hollie Snider, Founding Member ti Colorado Spring Writer’s Group ken mabasa iti http://csfw.henrysnider.com/members/hollie-snider/index.htm.

Kastoy pay ti innayon ni Snider: “Memories are quick, usually no more than a paragraph or two, and are written in past perfect tense. Keep memories short for this reason. Past perfect tense gets very tedious very quickly. The good news is past perfect tense only needs to be used in the first and last sentences of the memory, serving as a time signal. That’s it. Simple...”
Ngarud, agsipud ta manglaglagip wenno maysa laeng a lagip ti taldiap napalabas, rumbeng laeng ngarud nga ababa laeng.

Ket no porma ti sarita ti kayatmo a paruaren, a pasig a laglagip, suraten ngarud ti sarita a pabaliktad, a kas iti kadagiti sarita a: “Meditasion: Apay Ngata Sabong, A Naisalumina?” nga impablaak ti Bannawag ken nangabak iti Umuna a Gungguna iti maysa a Salip ti Sarita, ken ti “Baggak (Ti Amianan)” nga impablaak ti “Sirmata Magazine” Maiden Issue ken nakaposte iti www.rfaafil.com ken sinurat toy numo toy biang.
Ngem dagitoy a sarita ket manglaglagip, a nangrugi iti agdama agingga sadiay kabayagan. Isu a pabaliktad a sarita. Ket uray irugim a basaen ti gibusna agingga iti rugina ket isu nga isu a mapnekka. Maysa a tekniko no dipay ket porma ti sarita daytoy.

No luto koma, ta nasken met a lutoen ti sarita, betsin laeng laeng ti flashback, betsin nga adu met iti di mangayat a mangaramat, betsin a nasken a sangapirit laeng ti ikabil, tapno saan a “lasang betsin” ti lutoen nga idasar. No sobra, agbaliwen no kua ti ramanna. Saanen a naimas ...
Nasken ngarud ti panagannad iti panangaramat....#

2 comments:

jfi said...

agyamannak ti pangipalawagmo kadagitoy manong. Para kaniak nga agdadamo dakkel daytoy a tulong.

Maidillawko laeng Manong ta kasla man puro "flashback" met amin (Diak ammo no amin ta kasta ti nabasak iti Bannawag)tay nangabak iti ababa a sarita kadaytoy kalkalpas a pasalip ti RFAAFIL.

Agyamannak manen!

jim agpalo, jr. said...

thanks, jake, iti isarungkarmo