Wednesday, June 14, 2006

KOMENTARIO KEN PANIRIGAN # 3

JSP HIDALGO, JR --3

AWANAN ITI RINNISIRIS

Daytoy ti maikatlo a dinakamat ni apo Hidalgo, kinaawan iti rinnisiris iti sarita.

Risiris. Conflict situation.

No awan ti risiris, awan met ti plot, kuna dagiti dadduma a kritiko.

Idinto ta adda met dagiti mangipapilit a no pagsuratem iti narisiris, saanda laengen nga agsursurat.

Adda dagiti mangayat iti narisiris unay.

Adda met dagiti mangayat iti uray nakapsut ti risiris no la ketdi napigsa dagiti characterization.

Conflict versus characterization.

Ngem saan koma nga isu daytoy ti pakaulawan. Agpada dagitoy a korek. Nagdumada laeng iti wagas iti panangiparang ti rinnisiris.

Ulitentayo manen nga ibaga ni Karen Bernardo: “An important component of modern fiction is characterization. Historically, realistic characterization has only intermittently been considered an essential part of good writing; in eras when allegory and didacticism become more important than realism, characterization generally goes out the window.”

Ta ania ngamin aya ti risiris? Isu daytoy ti mamaggunay ti balabala. Daytoy ket maargumento iti man berbal wenno iti pisikal. Mabalin met daytoy a rinnisiris iti tao kontra iti bagina: iti kapanunotanna, iti panggepna, iti kayatna a mapasamak, iti pangngeddengna, iti sakit a marikriknana, iti riknana, ken dadduma pay.

Adtoy dagiti dua a tipo ti RISIRIS:

INTERNAL --- risiris a tao kontra iti bagina, a kas iti nadakamat. Kadagiti agsursurat iti sarita a napigsa ti characterization, isu daytoy ti ad-adda a rinnisiris iti saritada.

EXTERNAL --- risiris a patauden iti makinruar a puersa a kas iti: tao, ayup, bileg ti nakaparsuaan, ken dadduma pay

Adtoy dagiti lima a klase ti risiris:

1. TAO KONTRA TAO --- maaksion daytoy no di man iti argumento iti berbal. Labanan daytoy iti pisikal: dinnanogan, gabbo, pinnaltogan ken no ania a la ditan a wagas a pakaaramatan iti bileg kontra bileg ti tao. Mabalin met daytoy a pakaaramatan dagiti balikas: panagsinnungbat iti nabara a tungtongan wenno saritaan wenno panagpinniltak ti rupa

2) TAO KONTRA ITI BAGINA -- The leading character struggles with himself/herself; with his/her own soul, ideas of right or wrong, physical limitations, choices, urges, overcome fear, etc. Karinnisiris a mismo ti karakter ti bagina.

Ehemplo: no kasanona a rupiren ti pampanunotenna, no kasano a dasigenna ti umno ken saan; no kasanona a dasigen ti dakes ken naimbag; no kasanona a lappedan ti pagayatan ti bagina ken kayat ti bagi ken panunotna; no kasanona a labanan ti impluensia ti sabali; no kasanona a labanan ti kinaay-ayna ken kinapimanna; no kasanona nga idur-as ti kasasaadna iti biag; no kasanona nga idur-as ti kararuana;

3) TAO KONTRA GIMONG --- ti karater ket sisasango iti risiris kadagiti sumaganad: pammati, ugali, aramid, buya iti aglawlawna.

4) TAO KONTRA PASAMAK -- ti karakter ket sisasango iti dimteng kenkuana a pasamak: ti gasatna, ti kasasaadna iti biag, ken dadduma pay a pasamak a dimteng ken simrekanna a pasamak.

Ehemplo: ti nagsakit iti kanser, kasano a karinnisirisna ti bagina a mismo ti karakter; no ti maysa nga asawa wenno anak ket sisasango iti nakana a sakit, kasano a karinnisirisna ti bagina; ken dadduma pay a dumteng a pasamak

5) TAO KONTRA BILEG TI NAKAPARSUAAN -- kas iti bagyo, ginggined, tsunami, layus, flash flood ken dadduma pay.

Mabalin met a kunaen a risiris ti pokus ti sarita. Ditoy a nakatuon ti amin. Iti man direkta a panangiparang ken indirekta.

Ditoy a patarayen ti sarita. Kadagitoy a rinnisiris nga agtaray ti sarita awanen iti sabali pay malaksid iti ababa ken namsek a taldiap napalabas wenno taldiap masakbayan no kasapulan.

No direkta a no kuna -- saan a panagaramat iti device (symbol wenno image) iti daytoy a rinnisiris. Maibaga lattan no ania ti mapaspasamak. Idetalie iti nalawag, ababa ken namsek.

No indirekta, mai-shift ti pasamak iti literary device, ket maiparang ti rinnirisis babaen iti symbol wenno image wenno idilig iti sabali santo isubli iti realidad no napasamaken ti panagbalbaliw.

Ehemplo iti maysa a sarita: Sisasango iti krisis ti lalaki, no tutopanna wenno saan ti sexual urges ti babai. Nagshift ti risiris iti device, ket kastoy ti naiparang: inarakop ti babai ti puon ti niog, ket nagbunga daydiay a niog. Iti panagsubli ti realidad, addan anak ti babai ken ti lalaki. Iti mugingmo nga agbasbasa, ammom lattan a tinutopan ni lalaki ni babai.

Iti maysa pay a sarita, tugkitugkiken ni manang balasang ti uleg a nakatangkal, sa pagamuan, timmaray ket nagiregreg iti kabibe agingga simrek iti uneg ti gukayab.

Ti risiris, ket nasken a mangeddeng kadayta a gundaway. No pidutenna dagiti inregreg ti balasang a kabibe, agsarakdanton ti balasang iti uneg ti gukayab, ket duada laeng. In-inut a pinidut ti lalaki dagiti kabibe. Uray no saan nga imbaga ni author, ammon ni reader nga agtutot ti petalo ti sabong santo agtinnag iti rengngat ti iti dayta a gundaway.

Agpada a sarita dagitoy ni JSP, Hidalgo, Jr.

Apay a mapasamak iti panag-shift iti device ti risiris?

1) kas bunga ti arte

2) panangliklik a panangiparang ti saan a nasayaat a pagteng para iti pagimbagan dagiti ubbing nga agbasa ken kadagiti moralista ken konserbatibo, ta saan met nga agpapada ti kayat ken nakem amin a readers

3) maysa met nga istilo wenno wagas

4) mas kombiniente iti author ti author itoy a wagas

Tapno nalawawag, nasaysayaat no mangdakamattayo kadagiti nalawag nga ehemplo no ania ti simbolismo, image ken pangidilig.

No ti sarita ket maipapan iti biag ken patay.

1. SIMBOLISMO -- adda daydiay OBJECT nga imbagana, ngem saan nga isu ti kayatna a sawen

a) no sigagangat ti kandela -- PATAY
b) no awan apuyna-- BIAG

OBJECT -- kandela
2. IMAGE -- awan ti OBJECT ngem nalawag a maawatan ti ibagbagana

Ehemplo:
a) no nalagda -- PATAY
b) no narasi – BIAG
Ania ti kayatko a sawen iti ehemplo? Adda, naglawag nga imahe ngem diakon nga ibaga

3. SIMILAR, SIMILARE, SIMILITUDE-- panangidilig no kunam, isu met la nga isu -- daydiay banag a sasawenna ket idiligna iti maysa a banag babaen iti panagaramatna iti KAS, KASLA, KASKALA

a) kasla mannanakaw a dumteng iti aniaman nga oras -- PATAY
b) kasla tanubong ti sabali manen nga uggot iti sangam -- BIAG (literally kaipaspasngay nga anak)

4) PARADOX -- panangiladawan a saan a nakapappapati ngem isu ti agdadata a kinapudno; wenno panag-shift iti device.

Iti Biblia, no adda agdamag ken ni Jesus, agaramat daytoy iti pangngarig a kas sungbat. Iti sarita, applicable met daytoy a device.

Ehemplo: Iti Lucas 12:3 “ ...aniaman a nasaoyo iti kasipngetan, mangngegto iti lawag; ket amin nga inyarasaasyo kadagiti tattao iti siririkep a siled, maipukkawto manipud iti tuktok dagiti balbalay.

Daydiay tsismis a risiris ket di nakapappapati a mawaragawagto kadagiti tuktok dagiti balbalay, ket ti agdadata a kinapudno ket ‘awan ti palimed a di maibutaktak.’

Ken adu pay a, wagas. Sumagmamano laeng dagitoy nga ehemplo.

Kadagitoy nga ehemplo, makitatayo ti nagdudumaanda.

Saan laeng a ni apo Hidalgo, Jr. ti nagaramat kadagiti kakastoy a devices tapno maiparang ti risiris wenno pannakamata ti sarita.

Narigat kadi nga iladawan ti maysa nga agtutubo a kayatnan iti sumagpat iti naan-anay a kinabaro? Kasano? Daydiay ti risiris ti sarita, babaen iti panagaramat ti author iti urges wenno kayat ti bagina. No aramidenna, agbalin a naan-anay a baro. Ngem no kabainna ti bagina...saan a naan-anay a lalaki. Nasken a paneknekanna iti bagina, nga isu ket baron. Ket kastoy ti napasamak nga eksena iti sarita: “Simrek iti kalapaw. Nanguyos. Imasnan. Sangabaso pay koma. Idi nakaruar iti kalapaw, naan-anayen a baro.”

Sarita daytoy daydi apo Pelagio Alcantara, maipapan iti panagbaro.

Maysa nga IMAGE, nga adda ti kayat nga ibaga ti author ngem dina met imbaga. Ngem uray no dina imbaga ti kayatna nga ibaga, ammon da readers a dayta kayatna nga ibaga; addan iti muging dagiti readers. Kas kadayta ehemplo a sarita ni Apo Pelagio Alcantara, uray no dina imbaga ti inaramid ti agtutubo, ammotayo no ania dayta nga inaramid ti agtutubo a saanen a nasken iti panangilawlawag ta nalawlawag a maawatan.

Ammoyo ti inaramid ti agtutubo?

Ti risiris a napasamak ket ti kangrunaan a karakter ket kontra iti bagina met laeng no aramidenna wenno saan daydiay nga inaramidna. Nasken a MANGEDDENG. Ket dayta a pangngeddeng a sarunoen iti tignay ken pasamak ket maysa met nga INTERNAL CONFLICT. ##

No comments: