Tuesday, June 13, 2006

KOMENTARIO KEN PANIRIGAN # 2

SUNGBAT ITI PALIIW NI JSP HIDALGO, JR. --part- 2


Kas nayon a seknan para iti BALABALA, adtoy dagiti nagduduma a plot pattern a nasken manen a maipalagip nupay naisuraten daytoy kadagiti naglabas. Uliten ta dagiti saan a nakabasa ket maikkanda met iti pagpampanunotan.

Plot pattern – ania ti plot pattern. Isu man daytoy dagiti naynay a balabala ti sarita a maar-aramat. Kas dagitoy sumagmamano:

1. Boy meets girl wenno girl meets boy, vice versa – No nagam-ammo ti baro ken balasang a ket sumaruno metten ti arem-arem. Nagballigi man ken saan ti baro wenno agimbabaro, isu a ti gibusna.

2. Love triangle – trianggulo nga ayat wenno adda ti sumapit a sabali a persona iti maysa nga ayan-ayat. No ania ti banagenna dayta, naladingit man wenno saan, isu a ti gibusna.

3. Vengeance – panagibales wenno binnales ti taray ti sarita, iti man direkta a panagibales wenno iti indirekta a wagas. Basta maipapan iti bales ken binnales.

4. Whodunit – no asino iti nangaramid wenno akimbasol dayta a naidaya a parikut, isu ti takuaten daytoy a sarita, a kas iti crime story, ken dadduma pay.

5. Ship of fools – dagiti met di maiparbeng nga aramid: no mannanakaw, matakawan met ti asawana wenno asino la ditan a kasingedna; no aglako iti shabu ti nalimed a trabahona, agbalin met a drug addict ti anakna, ken dadduma pay: nagtema iti “no ania ti inaramidmo iti padama tao, isu met laeng iti mapasamak kenka.”

6. Journey --- dagiti sarita a kas kadagiti Ugly Duckling, Cinderella ken dadduma pay ken dadduma pay.

7. Alice in Wonderland plot pattern - balabala par a iti surealism stories. Dagiti sarita a nagpasamak iti tagainep:

8. Panagballigi --- dagiti balabala para iti succes ken didactic stories

9. surealism -- bunga ti tagainep wenno parmata

10. stream of consciousness --- agtaud dagiti pasamak iti isip ti karakter

Sumagmamano laeng dagitoy dagiti plot pattern. Ngem, ti importante ket LOGIC, a kayatna a sawen ket ti author ket ammona ti mapaspasamak, kabisadona dagiti agbibiag, ti lugar, ti panawen ken ti dayalogo ken no ania dagiti iladladawanna.


TI MAIKADUA A PALIIW


2. SINANTATAO NGA AGBIBIAG --- Naa, daytoy ti kangrunaan a sakit ti mannurat, mangrugi man nga agsurat ken uray dagiti bangolanen. Wen, uray dagiti bangolan ket daytoy met ti sakitda. Uray siak ket daytoy ti kangrunaan a sakitko met, lalo no naisarwag ti sadutirissen a ket, nalpas. Uray dagiti nangab-abak a sarita kadagiti pasalip, ket adda latta dagiti sarita a sinantatao dagiti agbibiagna. Nagadu ketdin dagiti bangolan a daytoy ti sakitna. At least, inramanko ti bagik ditoy; ket adtoy dagiti natakuatak a rason:

1. naimasan a nagistoria kadagiti pasamak, a kas iti risiris, ti aglawlaw, iti trick and ploy,

2. atiddog a rugi, ket idi agbalaw, adun a panid ti naisurat.

3. agkurang iti pannakaammo iti kinaasino dagiti agbibiag: iti ugali, langa, edad, kasasaad iti gimong, ken dadduma pay.

4. saan a naipangruna ti kinaadda ti sabali nga agbibiag

5. ken dadduma pay.

Intay ngarud adalen dagitoy naidatag no apay a timpuar dagitoy a sakit:

1) NAIMASAN A NAGISTORIA:

A) kadagiti pasamak --- nagistoria lattan a kasla impasalaysayna ti pasamak. Basta naibagana a ni Pedro ti bida, isu lattan a ni Pedro ti bida. Ket kontrabida met ni Atong ken ni Illo.

Ket nagadu ketdin, dagiti sarita, uray kadagiti nangabak kadagiti pasalip a nagisalaysay lattan kadagiti pasamak ngem nalipatanna dagiti bidana. Nakapokus ti immatang ti author iti pasamak ket nalipatanna dagiti agbibiag, importanten kenkuana ti nagan ken propesion ken estado iti gimong ti agbibiagna:

“Ania ti langana? Dangkaw? Butiog? Ania ti edadna? Napudaw kadi? Diak nakita a kas tao ti agbibiag,” kuna ni Reynaldo A. Duque, iti komentona iti sarita a naworkshop (nagsisinnublatan a binasa dagiti naki-workshop ti sarita) iti Carlos Palanca Literary and Seminar Workshop a napasamak iti St. Louis University, Baguio City. “Nadlawyo?” sanakami sinaggaysa a minatmatan.

Ni RAD ti nag-moderator.

Da Clarito de Francia, Bagnos Cudiamat, Pedrito Sanidad iti nangsirip iti nagkapsutan ti sarita idinto a siak ti nangsirip iti nagpigsaan sarita. Kalpasan a indatag ti moderator ti analysisna kadagiti nadatag a komento (nagpigsaan ken nagkapsutan) impasarunona a dinamag no ania ti langa dagiti karakter. Ket awan iti nakatimek kadakami. Uray dagiti nangsirip iti nagkapsutan ti sarita ket dida nasirip dayta a banag. Siakto pay ket nadlaw dayta, ngamin makaay-ayo dagiti pasamak ken nakabilbileg ken naidumduma dagiti balikas ti author a taga-Abra ken propesora iti English iti SLU.

Itoy a kaso, nairayo ti author iti pasamak ket nabay-an ti ladawan dagiti agbibiag.

B) naituon iti/kadagiti risiris -- kalpasan a naiparipirip ti risiris (conflict situation) iti main plot, sinaruno a dagus dagiti risiris iti sub-plot. Isu a nagangayanna, pasig a risiris nga umatipukpok daytan. Ket urayka la maangsanen nga agbasa iti irut ken makapagagaren a risrisiris. Urayka nagtik-ab iti kinaadu ti risirisna.

Ngem no adda ti nagdamag no ania ti langa ti dagiti karakter, no napudaw wenno dimmalem ti kudilna, dangkaw wenno pandek, kasla tukak bunton wenno bat-og. ket saanen a maibaga. Ngamin ket nakatuon iti risiris ti sarita ket nalipatan ti langa ken kababalin ti/dagiti agbibiag. Basta sinubuan lattan ni author dagiti dear readers iti “madaydayaw ken mararaem” ti bida.

C) Naimamasan ngamin ti author a nagiladawan iti aglawlaw, a sinaruno ti pasamak, ken ti risiris. Panagiladawan daytan nga umatipukpok ngem nalipatan ladawan ken kababalin dagiti agbibiag.

D) Ket no ti trick and ploy nga usaren ket nailukat babaen kadagiti ladawan ti aglawlaw, sa naisaruno ti panangiparipirip ti trick an ploy, sa manen isaruno ti risiris, malipatanen ni author ti bida ken dagiti agbibiag.

Iti ababa a pannao managlipat met ti author, ken adda ti sakitna a sadutiris ken sulitis.

2) ATIDDOG A RUGI -- no ti rugi ket awan a dagus ti “malutluto” a balabala, kasla fishing espeditionen ti napasamak. Iti panagbalaw iti kinaatiddog ti rugi, siempre, agkamat daytoy iti espasio ket pagangayanna, saanen a narukod dagiti eksena ket naisakripisio ti langa, kababalin ken ugali dagiti agbibiag.

3. AGKURANG ITI PANNAKAAMMO DAGITI AGBIBIAG --- ngamin, sakit ti mannurat ket umanayen a ni Pedro ti bida, a nakidinnanogan ken Juan a kontrabida, a naabak idi un-una ni Pedro. Inabuso ni Juan ni Pedro, ngem iti udina bimmales ni Pedro, impakatna ti kinalaingna iti karate ket kakaasi ni Juan. Agingga laengen dita, ta gibusnan ti sarita. Saan a naiparang ti laing, kababalin, langa, ken kasasaad iti gimong ti bida wenno dagiti agbibiag.

Iti dagup dagitoy, a kinakurang, makuna met ngarud nga agkurang iti CHARACTERIZATION ti sarita.

Apay a kastoy ti napasamak? Malipatan ni author dagiti agbibiag?

Impluensia daytoy ti napalabas, kuna man ni Karen Bernardo iti napintas a salaysayna a napauloan iti “Characterization in Literature” a mabasa http://www.storybites.com/characterization.htm:

“An important component of modern fiction is characterization. Historically, realistic characterization has only intermittently been considered an essential part of good writing; in eras when allegory and didacticism become more important than realism, characterization generally goes out the window.”

Napakarealistiko itan dagiti sarita-Iluko. Manmanon dagiti mangtaming didactic ken humanism.

Importante ngaminen iti panangibaga ti pasamak, risiris ngem nalipatan nga agdadata met a kinapudno wenno tao dagiti agbibiag. Ngamin kadagiti un-unana a sarita ket mabalin nga agtaud iti outside world wenno deux machine ti solbar ti parikut ti sarita. Ngem kadagitoy a panawen a naipangruna ti realismo saanen a maikantad a kastoy ti pannakataming dagiti agbibiag. Nasken met nga ipaayan ida iti atension tapno agdadata ti kinapudno. No pudno a tao ti agbibiag, uray metten dagiti pasamak ket agdadata metten a nakapudpudno ken nakapappapati.

Ta kasano aya ngamin agiparang ti characterization kadagiti character?

Kastoy man ti masursurot a napaliiwko:

1) ipakita ken ideskribir ti katataona.

Ehemplo:

Nabun-as nga agtutubo, iti edad ni Marinelle a sangapulo ket lima, addaan iti namsek a barukong, nasippukel a luppo ken patong ken addaan met iti atiddog a buok nga agingga iti siketna. Agtayag iti lima a kadapan ken innem a pulgada iti immal-o a pammagi. Nasam-it ti isemna. Adda ti nagabay a sallapiding ken bugtong a kallid iti kanigid a pingpingna iti simmantamaria a rupana. Lumabaga dagiti mukodna. Sakasaka a magmana ita a bigat iti igid ti baybay.

2) panangiparang a kabuyog ti aksion

Ehemplo: Usaren met laeng daydiay immuna nga ehemplo.

Kasla nakakikitaak iti diosa nga immulog iti aplaya ita a bigat, a ti bimmalitok a darang ti init ket makitak iti pagasiket a buok ni Marinelle, nga ay-ayamen ti puloy manipud iti nakaturog a baybay; diak nagawidan iti nagtilmon, iti edadko nga innem a pulo, kinaykayatko a baroak kamman ta essemak ti awis dagita aginiin a namsek a patong ken luppo ken binegkes ti nakipet ken nakiting a puraw a siorts ken dagita nay awis ti karit ti kakasla marasua a barukong wenno siak kamman daytoy puraw a kadararatan nga agpappapas a mangag-agek kadagiti dumerosas a labus a dapanna; iti panagsabat dagiti matami iti itatalliawna, kasla inikutan ti simmantamaria a rupana ti amin amin a kinadaeg iti panagsalip ti dayag ti bugtong a sallapiding ken ti bugtong a kallid iti kanigid a dumrerosas a pingpingna; saanen a mailangaan iti edadna a sangapulo ket lima iti tayagna a lima a kadapan ken lima a pulgada iti lap-it ti widawid dagiti nawasnay ken muldotan a takiagna; ket sutil a talaga ti pul-oy ta yar-arsaasna kadagiti sarangko a kasla magmagna a fried chicken iti lap-it ti immal-o a pammagi; iti mugingko, binang-esak ti agatpinadis...!

Adda ti aksion ti karakter a ni Marinella ken ti sumarsaruno kenkuana a lakay. Maibugasan ditoy a ti ni Marinelle ti kangrunaan a karakter ket nararrator (1st person participant) ti akem ti lakay. Maibugasan pay ditoy a mannabako ti asawa ti lakay

3) panangdeskribir ti linaon ti muging karakter --- wenno agtaud a mismo iti karakter ti characterization --- iti eksena met laeng da Marinelle ken ti lakay, ituloytayo laeng:

“Sinalbagka met! Awan ti modom a lakay, durgi!” Ket tinupraan pay ni Marinelle ti sangok, “’Pay a sarsarunoennak, ha? Kayatmo ta idarumka iti act of lasciviousness?” Napasardengak ta diak masabat dagiti kumilaw a matana iti inna panagbaniekes.

Iti laksid iti kinapintas iti panangiladawan ti narrator (lakay), nalaad gayam ti kababalin ni Marinelle. Uray dinto ibaga ti lakay daytoy a kinalaad ti ugali ni Marinelle ta mismon a nagtaud kenkuana dayta a characterization.

4) babaen iti sabali a persona -- wenno reaksion ti sabali

Ehemplo: (iti met laeng eksena da Marinelle ken ti lakay)

Kasla appan ti banniit ti panagkitak ken ni Marinelle ita a bigbigbigat a magmagna a nakasiorts iti nakipet ken nakiting a puraw ken sakasaka iti bibig ti danum. Kasla appan ti banniit nga allilaw ti ngaretnget.

“Uray pintasna amin a pintas, apong, no matapobrento met laeng, agbaakak laeng!” Kuna ni Ilong nga apokok, a diak payen nadlaw iti yaasidegna, ken kaedadan ni Marinelle. Saan a kinabaelan ti bimmalitok a raya ti init a paraniagen dagiti mata ti apokok ket pinekkelko ti kanawan nga abagana.

Itoy nga ehemplo ti characterization, adda ti sabali a nangibaga iti kababalin ken ugali ti character. Uray saan metten nga ibaga ti lakay iti panagayonna iti baro ta umanayen dayta pekkel a kas panangayon ti reaction ti sabali a characterization

Ket iti ababa a pannao, no sumaen dagitoy a panangilatag ti characterization dagiti agbibiag ti sarita, kasatoy dagiti wagas: ideskribir ti narrator, ideskribir ti narrator a kabuyogna ti aksion, nagtaud a mismo iti karakter, ken adda ti nangibaga dayta a characterization.

Ngarud, babaen man iti direkta ken indirekta a panangiparang, ti characterization ket wagas wenno tekniko tapno maliklikan a dagiti karakter ket sinantatao.

Termino kadagiti agbibiag:

1. STATIC CHARACTER--- saan a pulos nga agbaliw iti katataona, prinsipiona ken paniriganna iti biag agingga iti gibus ti sarita. Naynay a masarakan dagitoy kadagiti character stories a nangiladawan iti kinatakneng.

2) DYNAMIC CHARACTER --- agbaliw ti katataona, prinsipio ken paniriganna iti biag iti gibusna. Naynay daytoy a character kadagiti plot pattern a ship of fools

3) ANTAGONIST -- kontrabida

4) PROTAGONIST -- bida: ti makinsarita, masarsarsarita, sarsaritaen,

5) STEREOTYPE -- kasla mannequin wenno sinantatao

6) CONFIDANTE -- katalek, pagtalkan, pangitalkan ti bida ti linaon ti mugingna

7) SYMPHATETIC -- makaay-ayo ti impluensia ti karakter

8) UNSYMPHATETIC -- di makaay-ayo iti impluensia ti karakter

9) VIEWPOINT CHARACTER --- ti sarsariaentayo (kas iti ehemplo, ni Marinelle), ket aglabas amin ken ni Marinelle a saritaentayo, awanen iti sabali pay ta isu ti FOCUS ti sarita.

SALUDSOD: maiyaplikar kadi met ti arte iti characterization? Ti arte a kas show don’t tell?

SUNGBAT:No kabaelam la ketdi, aramidem a. Ngem napeggad daytoy no agtutunnal ta mangulaw laeng. Nupay kasta, inaramid daytoy da JSP Hidalgo, Jr. ken ni Agustin DC Rubin

Ken ni Hidalgo, napintas ti karakterna a ni Jaime Castro: ti dina pannagna iti nadaras -- a kayatna a sawen, naannad, agpanunot nga umuna, natakneng ti karakter..

Ken ni Rubin: kastoy man idi inladawanna ti langit: awan ti makitak a nagango a bulong, a kayatna a sawen, biag nga agnanayon wenno awan ti matay

Dagiti laeng makuna a managimutektek a mannurat iti makaaramid daytoy. Dagiti naannad kadagiti balikasda: a no agiladawanda ket adda ti sabali a kaipapanan dagiti ibagbagada, nga isu dayta ti bunga ti arte.

Ti sarita a kas bunga ti arte. ##

(adda pay tuloyna)

1 comment:

jim agpalo, jr. said...

tenkio ken ni joe padre iti isasarungkarna ditoy... ag-emailka manen kabsat, ta agsubli ti emailko kenka...