Sunday, December 31, 2006

NARANG-AY A BARO A TAWENYO AMIN!

NAGASAT KEN NABUNGA A BARO A TAWENYO AMIN!!!

Sunday, December 24, 2006

MERRY CHRISTMAS!!

NAIMBAG A PASKUAYO AMIN!!!

Friday, December 22, 2006

PARA ITI REKORD (ken reserts)

Ne, 40nan ti Literatura Ilokana iti Baguio


Wen, maika-40 a tawennan idi Nobiembre 14. Daytoy ti nakapuy kadagiti daduma pay nga etniko, iti saanda a panangusar ti bukodda a dila ken literatura iti sadinoman a papananda. Ngem kabaliktad ni Ilokano. Uray dinno a paset ti lubong, pagtuboan man ti saluyot ken saan, awitna ken parangrangennanto latta ti bukodna a dila ken literatura.

Mai-4 a dekadanan, sipud idi immuna a nabuangay ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano idi Nobiemre 14, 1966. Dagiti napili nga opisial: Rodrigo Manongdo, presidente; Luis D. Corpuz, bise presidente; Orlando B. Cabotaje, sekretario; Alselmo M. Corpuz, tesorero; Lorenzo Cacanindin, PIO; adbayser ni Flora C. Manongdo.

Dua tawenen ti gunglo dagiti mannurat iti Siudad Dagiti Saleng idi naangay ditoy siudad ti kaunaan a panagsapata ti GUMIL Filipinas idi Oktubre 19, 1966, ken napasamak sadiay Baguio Technical School, nga itan ket University of Baguio.

Idi dekada 70 ken pakauna ti 80, limtaw dagiti kabarbaro a nagan ti mannurat nga Ilokano: Jaime Luzano, Pedrito Sanidad, Bagnos Cudiamat, Peter La Julian, Peter La. Guardia, Francisco Quitazol, Pete Aromin ken dadduma pay.

Maika-29 ti Hunio 1987 idi nareorganisa ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano babaen iti salinong ti GUMIL Filipinas. Naawagan iti GUMIL Baguio, babaen iti panangidaulo ni Bagnos G. Cudiamat, presidente; Pedrito L. Sanidad, bise presidente; Josephine Iwatani, sekretaria, Marietta Ramolete, tesorera; Myrna Rodrigo, auditor; Clarita Sumahit ken Eusebio Tanicala, Business Managers; PIO ni Reynaldo Cadangen. Mammagbaga da Peter La. Julian, Atty. Aurelio Galacgac, Tolentino Opiniano, Beth Opiniano, Jun Biniegas at Oscar Tibayan. Kameng da Jaime M. Agpalo, Jr., Junie Cowat, Elvira Iwatani, Jaime Luzano, Charlie Pinto, Arlene Soriano, Alvin Tanicala, Art Tibaldo at Elma Valdez. Aktibo ti gunglo iti panangparangpaya ti Literatura Ilokana ken campus journalism babaen iti panangangayda kadagiti seminar workshop, ken dinar-ayan dagiti nadumaduma nga estudiante ti Baguio City National High School, Baguio Colleges Foundation (High School at College Department), University of Baguio, Baguio Central University (college at high school department).

Maika-28 ti Hulio 1988 idi nareorganisa ti GUMIL. Nairaman dagiti agnanaed iti Probinsia ti Benguet. Isu a nawagan iti GUMIL Baguio-Benguet. (Saan a paset ti Benguet ti Baguio City. Ti siudad ket addaan iti kabukbukodan a charter.) Dagiti opisial: Rogelio Salibad, presidente; Reynaldo Cadangen, bise president para iti Benguet; Pedrito L. Sanidad, bise presidente para iti Baguio City; Avelina Jackie Acoba Ver, sekretaria; Tolentino Opiniano, tesorero; Bagnos Cudiamat, auditor; Domiciu Cimatu, Jr., PIO; dagiti dirtektor, Peter La. Julian, Jaime Agpalo, Jr., Nonoy Pizzaro, Atty. Ruben Corpuz, Atty. Nap Fernandez, Primo Agatep, Delfin Pacio, Bobby Gutierez, Carol Gamiao ken ni Oscar Tibayan a mammagbaga. Aktibo ti GBB. Nangiruar pay ti presidente iti maysa a magasin ti TRIBU MAGAZINE ken maysa a pagiwarnak, ti TRIBU NEWS tapno adda iti pagipablaakan dagiti kameng kadagiti sinuratda. Ngem iti ipupusay ti presidente, naisurot iti tanemna ti magasin ken pagiwarnak. Nanglaylay met ti gunglo.

Idi maika-9 ti Abril 2000, iti Room 203 ti Baguio Colleges Foundation, nareorganisa ti GBB. Dagiti opisial: Clarito de Francia, presidente; Reynaldo Cadangen, bise presidente; Cecil Peta-Kuan, sekretaria; Dr. Priscilla S. Macansantos, tesorera; Alexander Quitoriano, Auditor; Bagnos Cudiamat, Bus. Manager; PIO si Jaime Agpalo, Jr; direktor da Francis Macansantos, Tolentinio Opiniano, Avelina Jackie Acoba-Ver, Jimmy Laking, Jenny Agpalo, Rodrigo Manongdo. Mammagbaga da Peter La. Julian, Jaime Luzano, Atty. Renato Fernandez at Judge Rodolfo Manzano. Naaddaan iti monthly news letter ti GBB a naawagan iti “PASIKING.”

Kalpasan iti lima a tawen, 2005, nareorganisa manen ti GBB, babaen iti panangipangulo ni Zaldy Galuz. Malaksid ken Rodrigo Manongdo a kameng ti direktor, buklen ti agdama ita a GBB dagiti drama scriptwriters ken dramatista iti radio. Dagiti dadduma pay nga opisial: Luvimin T. Aquino, bise presidente; Lety A. Aquino, sekretaria; Lolita J. Mananes, tesorera; Remedios Balderas, oditor; Teresita Calay, PRO; Mary Jean Castro, Virginia Alasaas ken Claire Sabiano dagiti Business Managers; Fernando R. Alvarado ken Lilia D. Sato ti kameng ti direktor; da Jena C. Almoite ken Daisy Lou Caburnay ti muses; mammagbaga da Clarito de Francia ken Peter La. Julian; ken mammagbaga legal ni Hues Rodolfo Manzano. (Nasao ni Peter La. Julian itoy nagsurat, a nagikkaten a kas mammagbaga ti gunglo.) ##

Friday, December 15, 2006

DANIW

Dagiti Dumandanog iti Angin

babawikon a timmamdag
di laeng nasulek no di ket nakidag
kadagiti ebanghelio a naidasay-napasag

ti paitna, imbaagdat' ipusda dagiti tayaktak
dagiti awanan rupa a kutak a kutak,
naladaw a bimmangon, saradat’ nagluptak

awan serbi ti ibabatok iti estero,
no marugitan met laeng dayta ulo
iti awanan kaimudinganna a senakulo

ta kasano koma nga ambingam ti diaya
a kalpasanna nga awatem koma ket isakmolna
wenno isalakanna met laeng a kanen sarwana

iti sumsumiag a panawen ti haytek
di maturog ken paudi dagiti inigges nga utek
a di makaamiris iti badang a nagballatek

kadagiti balikas nga inibbatan
ti katatao a nailamina-nailadawan
di ngarud naimbag agespeho iti narikian

ala, wen, makaipasda iti nakem
kas iti beinte nuebe, addaan dua a tadem
ngem di mabtak ta ulom no bumatokka iti adalem

agrupsa ti lasag, agkitemda iti malem
ngem ti kinabalasubas itugot iti tanem
ket dikanto masinit no adaywam ‘ta temtem

ay, ania la ketdin aya, dumandanogda iti angin
dagiti inangin a tuktok a di makailasin
iti puraw a darat ken naapgad nga asin

di makaamiris, di makaawat, agkalkallautang
dina ammo nga agnanayon ti lawag ti tangatang
ken agpukaw ti anniniwan ti langalang

Monday, December 11, 2006

GAWAT

No Nabussogen Ti Salamagi, Awanen Gawat

Idi naminsan a siak iti naglako iti pagtagilakoanmi iti nateng ken prutas, maysa kadagiti sukimi iti gimmatang iti lima a pisos a salamagi.

“Ne, nabubussogen ti salamagi, awanen ti gawat,” kunana man. Sana pay impaggaak. Wen, maragsakan la unay a. Saanak a nakauni. Nupay naynay a mangngegko ti gawat, “a panawen ti gawat”, “kagawgawatanna,” “lanti, gawat natan,” ngem ita a laeng a nangngegko a naikonektar ti salamagi iti gawat. No ania ti koneksion dayta a gawat, awan la a pulos iti ammok. Isu a nabayag met bassit a, nga impampanunotak iti koneksionna.

Ta ania ngamin aya ti gawat? Panahon ng tag-gutom iti Tagalog. Kairut ti kuarta, makan wenno pagbiag. Nairut iti aangsen. Kamkamten ti anges. Ginawgaw-at a panangbiag. Ken dadduma pay a mangngeg a metaphor ken personification ken euphemism maipapan itoy. Mangrugi daytoy iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre. Karigat a talaga dagitoy a panawen. Siguro, manipud iti balikas a gaw-at, a nasken a agagawa, doble a panagagawa tapno magaw-at ti anges. No mangrugi metten ti gapas wenno panagaani, agngudo metten ti gawat.

“Naimbag kenka, kumari, ta naramanamon ti baro a bagas,” masansan a mangngeg no kua. No isipen ken paliiwen a nalaing, dayta a pannangan iti baro a bagas ket kayatna a sawen a nagultimon kenkuana (ti nangan) ti gawat.

Ania ti koneksionna dagita nay, masansan met a kunaen dagiti pilosunggo. Wen met piman, ta ania koma ti koneksionna nay? Ngem agdadata met nga adda ngarud dagitoy nga aramid, pammati ken kultura ni Ilokano. (Karaman met ni Pangalatok, ta mamati met itoy a banag.) Isu a bay-am lattan ni pilosunggo.

Apay a naikonektar ti salamagi itan ti gawat? Awan man ti makitak a rason, malaksid nga iti bulan ti Agosto agingga iti pakauna ti Oktubre, (a panawen ti gawat) ket awan ti bunga ti salamagi, no adda dagiti nasapa, kuddapitda pay laeng. PhP120.00 ti sangalimon wenno PhP60.00 ti sangakilo, sapay no di kakasla siksik laeng ti bangus ti kadakkelda. Ngem adu latta met ti aggatang, ta kasda la met damon a makakita iti naalsem. Iti taraudi Oktubre, nabubussogen dagiti bunga ti salamagi. Ngata a, isu a no nabussog metten ti bunga ti salamagi, awanen ti gawat? Ania pay ti gawat ket panaggagapas metten? Panagaanin. Iti aldaw iti Domingo, agudong metten dagiti nabayag a saan a nagudong piman.

Nairanrana a pasamak? A kas iti pannakairanrana a no mangrugi metten ti bulan a “BER” ket agruar metten ti ipon? Nairanrana a kas iti panagsabong ti kayo a bangar, ket kaadu met iti panagruar ti pusit?

A, saan a mailadawan ti kinadatdatlag ti lubong. Ngem adda amin dagitoy. Ket adda amin ti nagtaudanda. Ket adda amin iti nangisagana sakbay a dimteng kadatayo. Isu a napateg met iti biag iti naipukpukkaw idi ken maipukpukkaw pay la agingga ita a panagsagana.

Ken ni Ilokano, lalo dagiti lallakay ken babbaket idi un-unana, ammoda a sakbayan ti gawat. Napaliiwko idi ubingak. Agiburnaydan iti asin, bugguong ken agidulinda pay kadagiti dinaing. (Ken ni inangko, itag, kiniing ken inasin a karne ti idulinna iti burnay wenno putik.) Maikabil met iti garong ti bagas, (a masansan nga umanay a kanen iti tallo a bulan), ken saan a makuti daytoy ta nairanta laeng iti panawen ti gawat. Kadagiti dadduma, agidulinda kadagiti bagas ti kamotit ken kamoteng kahoy abut. Napapaut ti biag ti kamotit no maidulin daytoy iti uneg ti abut, iti sirok ti balay, wenno iti sirok ti kamalig, wenno sadino la ditan a di madanon ti danum no panagbabagio. Kasta met ti kayo a pagtungo, maurnong iti adu idiay kamarin (idi awan pay ti LPG a pagluto). Dagitoy a dulin ket sadanto la mairuar no panawen ti gawat. A, nasakbay ni Ilokano!

Ammona iti agsalimetmet. Nasakbay unay. Kasla ugali ti kuton ni Ilokano. Nasalimetmet. Managurnong. A masansan a daytoy nga inna panagsalimetmet ket mapagbiddutan pay isuna a naimut.

Mamati pay laeng ni Ilokano ti gawat. Kasta met ken ni Pangalatok. Ngem kadagitoy a panawen, diak la ammon no adda pay la dagiti naiburnay nga asin ken bugguong. (A kas iti kaawanen ti itag, kiniing ken inasin a karne ni inang.) Dagiti naikali a kamotit ken kamoteng kahoy. Manmano ngatan ti agidulin iti kayo, ta addan ti LPG a pagluto. Those were the days?

Saturday, December 02, 2006

LABAW!!!

LABAW: TI GAMENG ITI KAMALIG TI GLU

(Maysa a Rebiu)


AWAN katukadna a gameng iti kamalig ti GUMIL La Union ti libro a LABAW. Maysa a gameng a dinto umagen ti panawen, no di ket agnanayonda a maikamalig iti puso ken isip iti asinoman a makabasa. Wen, naisangsangayan a gameng daytoy a libro a nasken a mabasa ti amin nga Ilokano, lalo dagiti agtutubo. Ngamin dagiti linaonna pabaroen ken papigsaenna pay ti bara ti pammateg iti puli, ti pannakkel iti kinaasino, ti naidumduma a ladawan ti kaindaklanan a Malayo – ni Ilokano.

Saan laeng a namsek kadagiti adal ken sursuro no dipay ket nagameran kadagiti nakail-Ilokano a kannawidan, kukltura, pammati, aramid ken ugali lalo kadagiti pagteng iti away. Ti away a taeng ni Ilokano ket sibibiag a nailadawan kadagiti sarita. Ket no sika iti adda iti siudad, mariknam la ketdi ti gagarmo met nga agawid iti dinakkelam nga away. Ket dayta a panagawid, mabasa ditoy a libro a nailadawan iti panangkammet ti gagar ti puso ken rikna.

Nagduduma dagiti nailadawan: arapaap, balligi ken pannakapaay, ayat ken liput, panangitag-ay ken panangimameg, irurukuas ti bileg iti bileg, ti prinsipio a killo ken ti naamnut, ti pantasia a kapipintasan. Ti Ilokano ket Ilokanonto latta, uray sadino ti papananna, awitna ti bukodna a literatura.

Asino ti nangibaga a naudi ni Ilokano no maipapan iti pantasia? Nagbiddut ti asinoman a mangipagarup. Ta adda ditoy a libro ti “Harry Potter” ni Ilokano. Napintas pay nga ibasa ta addaan iti naidumduma a wagas ti pannakaisurat dagiti binatog, isu dayta ti naindaniwan a panangiyablat.

LABAW, ti libro a naisurat babaen iti naannad nga ima ken nawada a panunot, iti ayat ken pammateg. LABAW, ti daton ti GLU iti puli ni Ilokano.

Intay man taldiapan ken ramanan ti imas dagiti linaonna a sarita. Ket saggayasaentayo nga ibinsabinsa iti awan kadapada a raman.

1. CHECKPOINT, ni Pelagio A. Alcantara. Ababa ngem namsek dagiti balikas. Sarita a nakailadawanan ti agruprupsa a gimong ti Kailokoan. Lalo kadagidi a panawen, a di mabalin nga ilako iti sabali a probinsia ti birhinia ni taga-Ilocos Sur. Adda ti ‘checkpoint’ iti beddeng ti probinsia. Asinoman a mangibiahe ti tabakona, makumpiska ket dinan maala pay. Adda ngamin ti red drying ti tabako iti probinsia. Mapukawan kano iti buis ti gobierno probinsial no mailako iti sabali a probinsia dagiti produkto a tabako.

Maysa a ‘nakaam-amak’ a sarita, a di laeng nangdillaw ti alingasaw ti agruprupsa a kinabuyok no dipay ket binaringkuasna ti agdudungsa a rikna; rinubrobanna ti apuy ti barukong dagiti nakariing iti parbangon; ken linuktanna dagiti mata a simumulagat. Napapanawen la unay iti pannakaipablaakna idi 1970.

Ti sarita ket nagameran kadagiti metapora a nangpabileg iti mensahe a diayana, “ti panangirupir ti kalintegan.” Kas kuna ni Nemesia, a kangrunaan nga agakem, idi gamsawenda ti sangakarton a tabakona: “Ikarik a salaknibak daytoy a karton ingganat’ patayko. Daytoy a karton nilaonna ti ling-et, lua, tuok ken ragsakko. Nabalkot ditoy ti masakbayan dagiti annaktayo, ti gasat ken arapaapda. Naipisok ditoy ti kalinteganda a mairanud iti daga nga imparabur ni Apo Dios a pagraramanantayo. Gapu itoy a karton, mapantayo iti simbaan a mangidaton iti panagyaman, itedtayo met dayta a panagyaman iti uneg ti biombo. Wen, itakderko, natan-ok a Soldado, daytoy nga imet a kas iti panangitakder ni Gabriela Silang ti kalintegan dagiti naadipen idi napasag ni Diego Silang iti saklotna. Diak itulok a gamsawenda. Namanta ipukkawda a ‘bayanggudaw’…”

Ladawan dayta ti Ilokana. Babai a natibker ken di paikuspil. Babai a sidadaan a mangsalaknib ti karbenganna agingga iti patayna. Kadaytoy a sarita, naipasngay manen ti Gabriela Silang. Daytoy a sarita, palpalagipanna manen ti tunggal umili maipapan kadagiti karbengan ken kalintegan, kas umili, kas tao. Maysa a dramatiko a sarita a nasken la unay a mabasa ti amin, lalo dagiti agtutubo, ta itayokna ti kaunggan – iti lubong ti panagpapada ken wayawaya, iti hustisia ken kappia, iti panagayat ken pammateg.

Nakaam-amak a sarita, a nangdillaw iti di makatao a turay, ngem saan a nagamak ti author a nangirakurak iti agdadata a kinapudno. Ti kinapudno, inakem ni author ti naipakumit kenkuana a sirib ken talugading, nga isu dayta iti panagpaayna a kas konsiensia ti gimong iti panawenna. Inyikkisna iti lubong (babaen itoy a saritana) ti kasasaad dagiti taga-Ilocos Sur kadaydi a panawen. Daytoy a sarita ti timek dagiti agmulmula iti Birhinia.

2) IDI INYAWID NI MANONG LEON TI ASAWANA, ni Manuel E. Arguilla. Ti sarita a nakailadawanan ti pudpudno a puso ken kararua ni Ilokano. Manmano ngata iti agduyos iti literatura a saan a makaam-ammo ken ni Manuel Arguilla. Daytoy a saritana ket imparangna ti kabibiag iti away, iti Brgy. Naguillian, Bauang, La Union.

Kadagiti immuna a sinursurattayo a rebiu, kritika ken panirigan, kanayontayo latta a dakamaten ti kinaadda ti sarita nga awanan iti risiris. Isu daytoy ti maysa. Saan a commercial story dagiti kakastoy a sarita ta rukodenda ti intelektualidad dagiti agbasbasa. Adtoy dagiti makagapu no apay a dakkel ti kidagna daytoy a sarita:
a) makaay-ayo a basaen
b) ababa ngem namsek
c) naisupadi
d) nalaokan iti adbentura
e) agdiskubre wenno agsukisok a sarita

Iti panangaramat ni Arguilla ti tekniko a horizons of expectation iti nangtengngel kadagiti dear readers ti ganasda nga agbasa. Ti panangay-ayo ni author kadagiti readers nga agbasa iti sinuratna. Kangrunaan ngamin daytoy nga ipakat ti mannurat iti sinuratna iti panangawisna kadagiti readers a mangbasa iti sinuratna. Ta no dina maawis, ania ngarud ti serbina a sarita ti sarita no awan ti agbasa? Kas nakunatayon kadagiti immuna a rebiu, kritisismo, komentario ken analysis, maysa a performative art ti sarita iti nagbaetan ti author ken reader.

Ti kapintasan iti amin amin itoy a sarita ni Arguilla ket ti pannakarespeto ti otoridad ti ama, ken ti respeto iti tunggal maysa, karamanen ni Labang ket iladladawanna ti nakadakdakkel nga ayat dagiti agbibiag. Ti nakadadakkel a puso ni Ilokano. Nagpintas ketdin ti agbiag ditoy lubong a napno iti ayat! Isu daytoy ti maysa kadagiti tema ti sarita. Pasig nga ayat ti masarsarita. Ayat ken ayat lattan, awanen ti sabali pay. Kadagitoy a panawen, manmanon ti mabasa a kastoy, a pasig nga ayat ken ayat laeng iti masarsarita awanen iti sabali pay. Awan ti laokna nga ulpit, liput, danes ken gundaway. (Mabasa iti http://www.kamalig.blogspot.com ti pakabuklan ti rebiu.)

3) NAPINTAS NI MAMA--- Sarita ni Dionisio C. Dacanay. Natiliw ti author ti biag ti maysa a pamilia nga aginnaddayo – adda iti Saudi. Wen, saan a nailaksid ken nagpaudi ni Ilokano ti taray ti panawen. Tipanawen a nakaiyuritan ti arapaap, sam-it ken pait, isem ken saibbek, ti maysa nga overseas contract worker. Ken kangrunaan ti amin, ti bunga a nagsagaba iti nakana unay a pannakaapekto.

Napintas ni Mama, ti paulo, a nakailadawanan iti kinapintas iti maysa nga ina. Ina a nasapa a pinuros manipud iti sanga. Wenno nasapa a “nag-ot-otso” no iti termino ti author. Napintas nga ina, a saan a nakabael a simmango iti iliw ken sulisog ket sinapulna iti bara ti lasag iti sabali a lalaki. No sapulen iti namsek a panangiladawan kadagiti karakter a managayat, narasi ken managpaliiw, ken liput, napintas iti pannakailadawanda kadaytoya sarita.

Iti maysa a diskusion, dinamagda kaniak, no umno kadi ti paulo? Ta kaano pay a nagbalin a napintas ti ina a maysa a mangliliput? Napaillekak la ket ngarud. Kas maysa nga agan-analisar ken kritiko iti Literatura Ilokana, nasken nga inlawlawagko: saan a mapasamak ti maysa a liput no awan iti kinapintas. Adda koma ngarud dayta a liput no saan a napintas ti ina? Agsipud ta napintas, inaremda ket napasamak ti liput. Ngem no kasla ubet ti pariok koma ti langa dayta nga ina, amangan no awan pay iti mayat a tumaliaw kenkuana ket di met mapasamak ti liput. Ti kinapintas, aniaman nga interpretasion ket umip-ipus latta no di man makisallabay ti liput. Napintas ti ina, isuna laeng ta saanna a nabaelan nga imbalat ti sulisog. Ngem no di napintas ti ina, nalabit nga awan koma met ti sulisog.

Ti sarita ket nasken a mabasa ti amin tapno mahusgaan no apay a kuna ti author: “Oh, napintas ni Mama! …kasla bituen a natnag iti daga…!” Wen, napintas, nakapimpintas ni Mrs. Matilde Sudaquen, alias Tilde, alias Til, alias Tilling, ken addaan iti utek a tililing. Basaenyo…

4) NO NATIBKER TI PAKINAKEM --- Sarita ni Dionisio C. Dacanay. Uray iti pamilia ni Ilokano, saan a nailakasid ti saan a panangayat dagiti dadakkel iti naikamang, lalo no daytoy ket nakurapay. Ngem, natibker ni agkabanuag nga Ilokano a sumango kadagiti allawig ti biag. Ammona a panunoten dagiti umno ken saan iti kanito ti rupir ti kalintegan ken kapanunotan.

Makainspirar kadagiti damo nga agpamilia, iti panangbangon iti kabukbukodan nga umok. Inladawan ti author ti kinapateg ti pannakaawat dagiti nataengan inga asitgan ti agkasapulan. Nailadawan ti kultura ti ‘ammoyo’ a talugading ni Ilokano iti panawen ti panagkasapulan. Adda pay dita a nairapit ti pammati a nasken ti ‘panaganglem a pangpaksiat kadagiti atros’ ken dadduma pay a ladawan iti nakail-Ilokano.

Wen, pudno la unay, ken sangkakuna, ken nagtaud dayta iti puso ni Ilokano no kunana: “’Ray bassit ti balay no pamuyaan, ken saan a sunggo ti bumalay.” Isu a kadagiti gumanat a mangrugi, mangrugida iti bassit, sadanto in-inut nga agpadakkel. Nailasag ni Ilokano iti saana naparammag. Nailsag ni Ilokano nga ammona iti umuli iti agdan ket mangrugi iti baba.

Iti maysa kadagiti tema ti sarita, kunana man: “adda dagiti lakay a di makaawat iti biag, isuda dagiti ung-ong…” Ngem agkurno latta met ti lawi dagiti kawayan a dinalapus ti angin.

Iti kapamitlo a panangpabain ti ama ti manugang iti sango ti ‘pammigat’, kuna ti anak: “Tumutop kad’ ti sasaw-enyo, Amang?...” Ania ti mailadawantayo kadaytoy a linia wenno eksena? Daytoy ti rugi ti risiris ti sarita. Inladawanna ti ama nga ung-ong, manugang a napakumbaba (ta di nagtimek), anak a natibker ken nadayaw ken nabileg ta ammona a timbengen ti riknana, nga isu ti ladawan ti napudpudno nga anak ti Ilokano: nabileg ken nadayaw.

Mabasa iti tumukno sadi langit a gura ti ama iti manugang kabayatan iti pannangan, ngem natanang-a-natangken ti sungbat ti anak, dinto ta a gagangay di matimtimek ti naikamang. Nupay adda ti kubuar a timmaud, awan ti kinadangkok a napasamak.

Anian a nagbaked a sarita. Nupay nagrisiris iti gura ken panagibales (ti ama), iti udina, maallangon met laeng daytoy babaen iti panagbalbaliw. Ketdi, kas iti ugali ni Ilokano, isu man iti magurgura wenno pagibalsan, iti kaanoman, dinanto subadan ti gura ken panagibales. Ta narimrimbaw ti kinaimbag iti puso ni Ilokano. Iti daytoy kadagiti kapipintasan amin a nabasak a sarita ti author.

Dayta panagibales ti ama, ket maysa a nakakatkatawa a paset, ta mabalin a kunaen: “inrugi dagiti nagannak, ginibusan dagiti annak” a labistori. Ow, madika pay dayta a kinabileg ti balabala ti sarita?

5) PANAGSUBLI ITI AWAY A NAGPANAWAN. Sarita ni Herminio C. Calica. Anian a nagbaked a sarita. No sapsapulem iti makapnek ken makapikapik a panagiladawan (babaen iti naratibo a wagas), nasken a dimo liwayan a basaen daytoy a sarita. Maipapan iti panagsubli iti away, kalpasan iti naunday a panawen. Away a pinanawan gapu iti nasaem a pannakasudak ti barukong. Iti panagsubli, ginamgam ti bida a sapulen ti retaso ti pinanawanna bagi ken ayat, ngem napaay manen, ta ti agdadata a kinapudno ket natakuatanna nga adda met la gayam ti ayat ken ti bagina iti abayna – iti siudad.

Napintas ti pannakailaga ti determinasion a mamaglupos ti biag. Saan laeng a ti bida ti naglupos, no dipay ket ti sangapurokan ken ti purok. A rumbeng laeng a napasamak. Napintas a sarita a mangipalagip iti ibabangon kn pannagna manen kalpasan iti pannakaitublak.

Sarita a nasken a basaen ti tunggal mangipatpateg iti away---- nalaing nga agiladawan ti author. Nagsamay ti juxtaposing technique ti inaramatna, ---agiddan a mailadawan ti panawen nga idi ken ita. Maysa nga epektibo a comparison ken makapatik-ab. Dagiti laeng managimutektek iti aglawlaw ken panawenna iti makaisurat iti kastoy a tekniko.

Ta ania aya ti ayat, mabasa man dayta iti sarita. Ket nailawlawag a kastoy: “no daniwam ti bulan ken dagiti bituen, ayat dayta!” Anian a nagbaked a panangiladawanen! Ket nalabit, iti pamaliiwan ken ni Ilokano, no agdandaniw daytoyen maipapan iti bulan ken bituen, ay, ne, nainlab sika! mabalinmon a kunaen. Isu a nalatak la unay dayta kansion nga O, Naraniag A Bulan ta kansion dayta ti nainlab ken agrayo nga Ilokano. Dayta a figure of speech ken dadduma pay iti nangitag-ay ti sarita iti kalidad a naidumduma.

Panagsubli ti Away. Iti panagsubli ti bida, natakuatanna, a sabalin ti lubongna; awanen iti away ti ayat nga agpaay kenkuana no di ket adda iti siudad a pinanawanna.

Isu a kuna ti maysa a di am-ammo: “Rummuarka iti pagbaludan ni Napalabas tapno makaunegka iti wayawaya ni Agdama.” Napintas la unay a figure of speech personification, a parupa ti sarita, nga isu metten ti temana. Nga isu ti nagtarayan ti sarita --- gapu iti nagulib nga ayat, rimuar ti bida iti pagbaludan ti sanaang ket sinapulna ti wayawaya ni agdama. Saan laeng a nawayawayaan iti pannakaibaludna iti sanaang no dipay ket nasarakanna ti masakbayanna ket nagsubli manen iti away a kas nagballigi…iti panagsubli, sabalin ti langa ti lugar, kas kenkuana—a naglupos iti biagna. Natakuatanna a sabalin ti lubongna, sabalin ti ayatna, addada aminen iti siudad. Basaenyo…

6) SAAN A SUMUBLI TI PANAWEN. Sarita ni Pelagio A. Alcantara. Apay nga adda dagiti nabaakan a baro? Adu dagiti rason. Kuna ti authore iti saritana, ket ti di nairupir a karbengan. Ta karbengan ti asinoman iti mangasawa. Ngem no naparitanka, pinaritannaka dagiti dadakkelmo, a kas iti napasamak iti bida, dakkel la ketdi a parikut ti dumteng kenka iti masakbayan.

Ania kadi ti rikna ti maysa a baak a baro? Naliday a, siempre. Saan laeng nga iti uneg ti balay ti kawaw no di pay ket pati biag. Napno kadagiti no koma, a nagipus iti no saan a sennaay ket sakuntip. Ti lubong ket pasig nga arapaap. Iti panagmaymaysa, makapatay ti kinaulimek.

Ania ti rikna ti agayat a baak? Ket kas met laeng a, tay agayat a bumaro. Saan nga agsusurot ti tignay. Lumasbang ti rikna. Agtubo dagiti nabubun-as a namnama. Tumpuar ti isem, ket maaramid ti saan pay nga inaramid. nakaay-ayat la unay, wen! No basbasaem ket nakagtengka ditoy a paset ti sarita, no dika immisem, naggarakgakka la ketdi! Nagpintas iti panangiladawan ti author iti nainlab a baak.

Ania ti rikna ti baak a rinabak ti ayat? Kasla napak-olan a bisukol. Kasla narebba a kasuoran ket nadepdep amin nga apuy ti namnama. Nasakit. Nakasaksakit. Ngem, saan a maisubli ti panawen, kuna ti author. Ket nasken a basaem nga umuna daytoy a sarita tapno maarakopmo ti kaipapanan daytoy: ti lalaki nga awan iti kabukbukodanna a daga ket kasla mannalon nga awan talonenna.

No iti reader response theory a siripen, napintas la unay ti panagbaliw ti rikna a napasamak. Ti sarita ket pinaisem wenno pinagkatawanaka iti damo, ngem iti udina ket malidayanka gapu iti bida. Daydiay mood wenno rikna ti agbasbasa ket nagbaliw. Narigat ti mangsurat iti kastoy, agpakatawa santo agpaliday iti gibusna, wenno vice versa. Dagiti laeng makuna a managimutektek ken eksperto iti bukodna a pagsasao iti makasurat.

7) TI ELIGIO NI MAESTRA ONOR. Sarita ni Crescensia R. Alcantara. Kayatmo iti agbasa maipapan iti nagrupsan a sistema ti edukasion? Ti edukasion a binekkel dagiti dagiti makabael a mangisubo iti pirak ken bileg iti muging dagiti awanan gaway? Basaem daytoy a sarita. kastoy ti nagtarayanna.

Sapsapulem ti sarita a nakaipusingan wenno nakabalusingsingan ti karbengan dagiti nakurapay nga ubbing iti nagan ti edukasion? Ta kuna ti tema ti sarita: “Dagiti babassit ti gundawayna iti sidong ti biag, ad-adda koma ti karbenganda iti sidong ti linteg.”

Kayatmo a taldiapan ti sistema ti edukasion a binatekan dagiti addda naganna ken dagiti adda kuartana? Basaem daytoy a sarita. Adda alingasaw a buyok iti panagpili iti agtakem iti departamento ti edukasion, kunam, mabasam kadaytoy a sarita dayta. Nakitam ti balete, saan a makatakder no awan ti kaptanna saan kadi? Ngarud kasta met ti mensahe daytoy a sarita!

Ania ti kunam, sapsapulem ti titser nga addaan iti sursuro ken puso? Basaem daytoy a sarita ket saanka laeng a makasangit iti pannakalukat dagita matam iti kinapudno no di ket ikalintegam met ti riknam a kas tao.

Unprofessional and unethical ti sapspulem iti educational system? Adda ditoy dayta a termino. Saan a nakalasat iti natadem a pluma. Takuatem a. Basaem nga umuna ti sarita. Adda amin ditoy ti sapsapulem. Makitam met ditoy ti napudpudno ken pagwadan a titser, ni Maestra Onor. Addaan honor ti panagbiag daytoy a maestra. Maipannakkel daytoy a maestra. Koma kastoy amin a maestra tapno maruk-atan ti kararua ti sistema ti edukasion a balud dagiti didiosen. Yik-ikkis daytoy a sarita, ti irurukuas iti pannakabalud. Maysa daytoy a sarita, a panglukat ti nakamulagat a mata iti teaching profession.

8) TI KINANUNONG A SANGA. Sarita ni Crescencia R. Alcantara. Gapu iti inuugma a pammati, nagsalip dagiti agama – ket maysa a napateg kadakuada a dua ti nagsagaba. Naganas nga ibuksilan dagiti rupir iti tunggal maysa kadakuada. Nakapimpintas ti pannakailadawan dagiti eksena. Iti laengen parupa ti sarita ket makatukayen iti immatang. Makapagagaren.

Sarita maipapan iti umno ken saan. Pampamilia a rikiar ti kalintegan ken panangisuro kadagiti saringit. Kayatmo ti maipapan iti kannawidan wenno panagagas a pammati ni Ilokano? Adda ditoy a sarita. Kas iti panangsayo iti nakatnagan ti ubing. Ken panangkarkarma iti sumipnget. Amin dagitoy a pammati ket nailasag ni Ilokano idi un-unana a panawen. Kultura ni Ilokano daytoy. Nakail-Ilokano a sarita.

Gagangay no kua, a naturturay ti ama. Lalo kadagiti banag nga isuda iti nakaikumitan wenno agaywan. Gagangay met a salaknibanda dagiti namnamaenda a pakairanudan. Ngem kasanon no saan nga agtunos ti kapanunotan ti amak ken ti anak? Ania ti mapasamak? Maibalakad a basaen daytoy a sarita tapno maamuan. Napintas ti dramatiko a tekniko a pannakasurat. Makapnek.

9) TI MAUDI NGA ENGKUENTRO. Sarita ni Rufino Re. Boadilla. Maysa a mini-sarita maipapan iti maysa a napeklan a kriminal a nangilako iti kararuana ken ni Satanas tapno bumileg ken adda a kabuteng ti tao ti anniniwanna, nangited ni Satanas kenkuana iti babato, nangisit a bato nga anting-antingna. Maysa a tao a biktima ti kinadangkok ti ama. Ngem ketdi, addaan iti naidumduma a panagayatna nga ina.

Iti pannakaanup ti kriminal, isu met ti pannakapasamak ti maudi nga engkuentro. Ababa ngem makapnek. No mabasam daytoy, palagipannaka ti maysa a met a nakapimpintas a daniw ni Christopher Marlowe. Ket no awan iti naliwayam kadagiti nobela ti author, itayabna ti mugingmo sadiay Brgy. Maoasaoas, Tubao, La Union.

Makapnek ti impluensia ti sarita: ti panagbalbaliw ti managbasol. Nga agingga adda anges ti tao, adda latta kenkuana ti panawen nga agsubli iti ikub ti Namarsua. Ti mensahena ket san laeng nga agpaay ken ni Ilokano, no dipay ket amin a tattao.

Dayta laengen positive insight a mensahe, ket dakkelan a banag a nangpapintas ti sarita. Ta adu met dagiti managbasol a tattao a nadakdakamat iti Biblia ken nagsublida iti ikub ti Namarsua, a kas kada: Dimas ken Maria Magdalena. Ti tao, agingga umang-anges, isu man daytoy ti kadadaksan, mabalinna latta iti agsubli iti ikub ti Namarsua.

Nangabak daytoy iti Maika-3 a Gunggona iti Salip ti Mini-Sarita iti COVLLA. Maysaak kadagiti tallo a hurado kadaytoy a salip.

10) TI SAGUT. Sarita ni Purisimo O. Lazaga. Paskua manen. Sapsapulem kadi iti espiritu ti paskua? Ayat, wen, kasta.

Wenno kayatmo nga isubli ti pakasaritaan dagiti babaknang ken ti napanglaw ken di “mairamraman” a naikamang? Nagpintasen a sarita iti paskua, kunam la ketdi no mabasam daytoy! Adda ti naun-uneg a kaipapanan ti sagut itoy a sarita a ‘Ti Sagut.’

Namsek a panangiladawan ti kinaay-ay ken kinapiman. Iti laksid ti kinapiman ken kinay-ay, ti panangirupir ti karbengan ket umno la unay. Ket iti udi ti sarita, nabileg ti espiritu ti paskua. Kasla naisuyat ti ayat kadagiti natikagan a rikna.

Daydi sagut ti naipasngay iti kulluong, narikna dagiti amin nga agbibiag. Kasta metten dagiti makabasa daytoy a sarita. Tapno marikna dayta a kinapateg ti sagut, basaem daytoy a sarita.

11) TUBAL – Sarita ni Rufino Re. Boadilla. Maysa folklore. Maysa daytoy a sarsarita. Sarilaw-as ti pangawag ti author kadaytoy a piesana.

Maysa nga Ilokano superhero a timmao idi 1002 aginggga 1942. Anak ti angin. Impasngay ti nakapimpintas a birhen a balasang. Dimmakkel ken nabuner iti puseg ti kabambantayan. Addaan iti nadumaduma a bileg, a kas iti bileg ni Lastikman a mamin-innem a daras a paatiddogenna dagiti takiagna; kasla angin nga agtignay. Ay, adu a kinabileg iti naikawes iti kakaisuna a superhero nga Ilokano. Ngem natay idi panawen ti hapon. Nakakasi a pannakatay ta di nasarakan ti bangkayna.

Ti pagpintasanna daytoy a sarita ket naindaniwan dagiti binatog ket nakamaymayat a basaen. Makapaganas a denggen no adda mangbasa. Rekomendado daytoy para iti story reading. No maipelikula daytoy a sarilaw-as, amangan no atiwenna pay ti Harry Potter series. Adda met ditoy dayta higante a dragon a tumayab a mangit-ited iti riribuk kadagiti umili iti Amburayan, ngem linaklaka laeng a pinarmek ni Tubal.

Kabaelanna a tiliwen ti ipus ti kimat sana ibalatbat. Gammatanna ni gurruod sananto ibaltog. Pagsilaw iti nasipnget a rabii ti lawag manipud kadagiti matana. Kaiyanak pay laeng ammonan ti agsao, isu daytoy ti kakaisuna nga Ilokano superhero, ni Tubal!

No agsapsapulka iti ibasam a sarita, isu daytoyen ti kapipintasan iti amin a para kadagiti ubbing.

Napintas nga ilibro nga addaan iti ladawan.

12) UNGTO TI LUBID. Sarita ni Pelagio A. Alcantara. Kayatmo a ragpaten ti arapaapmo? Makatulong daytoy a sarita. Nalaklaka a ragpaten ti arapaap no awam ti pammatibker. Maysa a sarita a pammatibker daytoy a sarita.

Inyarig ti author ti ullaw a kas arapaap. Dua a kita ti arapaap. Dua a kita ti ullaw. No angin ken langsot ti nangiduron ken ni Gola iti tangatang, annad ken ayat ti mangitayok ken ni Gikgik!

Ngarud, ammomon no asino ti nagballigi iti udina. Ngem napimpintas met laeng no basaem ta mainspirarka a manggaw-at kadagiti arapaapmo iti biag babaen iti napintek a determinasion, panagtalek iti bagi ken umno a garaw ken tignay.

DAGITOY dagiti sangadosena a sarita iti kamalig ti GLU. Gameng a dakkel la unay a nayon a lebben ti Literatura Ilokana. Gameng nga umno la unay nga ipannakkel ni Ilokano. Mabasa pay iti nasao a libro dagiti nasurok a tallopulo a dandaniw, dua a saribitniw ken maysa a drama. ##

Tuesday, November 28, 2006

WANTED WRITERS!

AGKASAPULANDA ITI MANNURAT!!!

WANTED: scriptwriter!
For: Mt. Province Broadcasting Corporation
Contact: Kerby Rimando, cp # 09212350245

Naggaputayo met ditoy, kailian. Ken da:
Peter la Guardia
Pete Aromin
Frank Quitazol
Amor Cabaccang
Vidal Valdez
Delfin Dumayas

Ala, kadagiti interesado, kontakenna laeng ni Kerby, ti agdama nga agakakem iti KAPITAN ENTENG.... kasapulanda ti agsurat iti Kapitan Enteng ken serialized... maipatangatang dagitoy kadagiti kadadakkelana radio stations iti NL a kas iti DZCV, Tuguegarao, Cagayan; DWRV, Bayombong, Nueva Viscaya; DZWT, Baguio City, DZPA, Bangued, Abra; DZNS, Vigan City, ken posible pay kadagiti sigud a kliente ti MPBC a kas iti DZEA, Laoag City; DWDY, Isabela, ken iti maysa a radio station sadiay Alaminos City, Pangasinan...

ala ngarud...!

Saturday, November 18, 2006

REPUBLIC ACT 7942: MANGIRURUMEN!


Mamatikayo kadi nga itag-ayna ti ekonomia ti minasan?

Maysa a minamaag a kapanunotan no ayunan daytoy a banag. Adda pay dagiti sumagmamano a wagas a mangitag-ay ti ekonomia, a kas iti panangpigsa iti
panagsingir iti buis a sangagasut a porsiento ket mapan iti RP ket zero percent iti mapan iti PR. Pannakapugipog ti kurapsion iti gobierno. Pannakaiyimpliementar dagiti imprastraktura ken proyekto nga awan iti marka ti demonio nga 35 percent SOP-cut.

Ti panangaprobar ti Supreme Court idi Disiembre 1, 2004 ti implimentasion a kas linteg ti RA 7942 wenno Philippine Mining Act of 1995 ket maysa nga anti-poor, ta ti kaunaan a maapektaran ket dagiti nakakurkurapay nga umili a katutubo kadagiti kabambantayan. Papanawen dagitoy a minasan dagitoy nga agindeg. Papanawen dagiti ganggannaet dagiti agindeg iti nakaiyanakanda a daga. Sadino ti papananda dagitoy?

Daydi nagsenador Blas Ople, panunotenna amin nga anggulo sakbay nga agikeddeng. Tapno maikkat iti dakkel a porsiento ti bilang dagiti agtutubo ken umili a tumipon iti grupo a makakannigid, binuangayna ken impapilitna ken daydi Presidente Ferdinand Marcos ti panagtrabaho dagiti Pinoy kadagiti nadumaduma a nasion a kas Overseas Contract Worker, nga idi agangay nagbalin a Overseas Filipino Worker. Iti kinarigat ti biag ken iti kinabileg ti impluensia ti gumurgura iti gobierno idi panawen ni Marcos, no awan ti OCW, nalabit a nasursurok pay ngata ngem kaguduan iti papolasion iti makakannigid.

Ngem ti pannakapalubos dagiti ganggannaet nga agminminas a mangminas kadagiti kabambantayan, ad-adda pay nga awisenna ti ikakappeng dagiti umili kadagiti kabambantayan a tumipon iti makakannigid a puwersa. Awanen ti pagpilianda. Riknadan iti binaybay-an ken inlako ti gobierno kadagiti ganggannaet. Narikut a panunoten ti panangpapanaw kenka dagiti gangganaet iti nakaiyanakam a daga.

Pagarigan laengen sadiay Kasibu, Nueva Vizcaya, sangabarangay iti Didipio ti pamilia iti papanawen ti gangganaet a minasan. Saan laeng a daytoy a barangay ti madaksan no di ket ti sibubukel a Malabing Valley, a citrus bowl ti Rehion Dos a buklen iti innem a barangay. Dumanon ti sakup daytoy a minasan agingga iti Brgy. Dingasan, Cabarroguis, Quirino Province. Sakbay pay ti 1960 addan dagita nga umili dita. Dita ti naturongda kalpasan a napapanawda iti Binga ken Ambuclao gapu iti pannakabangon ti dua a dam. Ita, mapapanawda manen gapu dayta a minasan! Ket ti panangideklarada iti tribal war kontra gobierno ket maysa met nga awis iti ibaballaet ti makakannigid a tumipon kadagiti agindeg. Agbalin la ketdi a nadara ti dangadang a mapasamak kadagiti minasan.

Ti makadakes, saanen a tunnel ti usaren dagitoy a minasan no di ket open pit mining tapno makamenosda iti pangsueldo iti obreroda ta makinan iti agkali iti nakalawlawa nga abut. Ket daytoy nga abut, dadaelenna met dagiti kaykayayo, dagiti ramot ti ubbog, dagiti karayan ken ti taeng dagiti tumatayab, atap nga ayup ken ti tao.

Apay a saan a pinanunot ti rigat nga indateng dagiti minasan iti pannakadadael ti nakaparsuaan?

Apay a saan a pinanunot ti kalintegan dagiti agnanaed iti minasen a lugar?

Ket ti iseserrek manen ti siam a kabarbaro a minasan iti Cordillera ken Region I, siguradoka a mangibunga la ketdi iti adu a riribuk kadagitoy a lugar nga inaplayan dagitoy a minasan. Siempre, agkedked dagiti umili nga agindeg kadagitoy a lugar. Ket siempre, no dagitoy nga umili iti malipit ken nariknadan iti pananggulib ken panangilako kadakuada ti gobierno, saan a bumurong iti ikakappengda wenno isusuportada iti makakannigid a puwersa.

Apay a nagadu ti minasan a mayat a mangsukisok kadagiti kabambantayan?

Gapu iti kinalaka dagitoy ta agpateg laeng iti sangapulo a pesos iti maysa nga ektaria. Ti maysa a minasan, segun iti linteg ket agpatingga iti 81,000 nga ektaria iti maited kenkuana, wenno agbayad laeng iti P8,100,000.00 maaddaanen iti minasen.

Malaksid dagiti ili a sakop ti Lepanto iti Benguet, ti pannakanayon a pannakaminas dagiti ili ti Mankayan, Kabayan, Atok, and Kapangan iti Benguet ken kadagiti ili ti Manabo ken Bucay, Abra, manamnama a no dumteng ti katutudo, dakdakkel pay a layus ti sagabaen dagiti taga-Ilocos Sur ngem iti agdama a sagsagabaenda. Manamnama ti siltation a mapasamak kadagiti karayan, kangrunaanna ti Karayan Abra.

Sadiay Ilocos Norte, dakdakkel pay a layus ti sagabaenda iti pannakalukat ti minasan kadagiti ili ti Solsona ken Carasi. Ita pay laeng, agsasaibbeken ti pluma ni Leonardo Agunoy ti Dingras. Dindaelti landslides ti pakarsoda. Nagbalinen a nagpanawan ti ti sigud a paraisona. Ad-adunto pay a ti magaburan...##

Tuesday, November 14, 2006

WANTED: LIBRO!!!

Ti Nangina a Libro a Dida Kayat a Basaen?


No awan iti maisurat, ti la maisursurat met a topiko. Ngem kas maysa nga agsursurat maipapan iti literatura, maibilang met a napateg a banag daytoy. Para iti nagan ti literatura. Para iti pakasaritaan ti napalabas. Para iti ladawan ti kinasipsip. Para iti wagas no kasano iti bumaknang. Blah, blah, blah, blah!!!

Libro. Wen, husto dayta. Libro nga agpateg iti dua a million a pesos ngem dida kayat a basaen?

Dida a kayat a basaen wenno dida kayat a mabasa?

Well, no ania kadagita iti rumbeng termino saanen a nasken. Ti kaskenan ket, mabasak koma met, ania?

Kas maysa nga agsursurat maipapan iti literatura, kalikagumak man a basaen dayta a libro.

Ngem kunada met a no saan a nakadulin iti maysa a suli ti storeroom sadiay Malacañang, possible a nakadulin iti sabali a lugar. No adda man dagiti addaan iti ikut, manmano laeng daytoy. Nakadulin wenno indulin.

Hmmn, makapaisem met ania? Collectors item kunam man.

Ti kakaisuna nga ammok a makaited kaniak iti kopia, ket ti gayyemtayo a ni Dr. Florentino H. Hornedo iti Ateneo de Manila University, ngem adun iti utangko kenkuana, nga intedna a libro, sinurat ken research. Isu a mabainak metten nga agkiddaw. Sa ket ibilang dagiti dadduma a ‘kontrobersial ‘ daytoy a libro. Maysa isuna kadagiti author.

Apay a dida kayat a basaen? Wenno dida kayat nga ipabasa?

Saan a daydiay dida kayat a basaen, adu met ngata iti mayat a mangbasa ngem ti kuestion ngarud ita ket ti saanda a kayat a panangibasa. Saanda a kayat nga iruar ken mabasa ti kaadduan.

Itoy a termino, lalo la ket ngarud a gagar iti pannakapaadda iti kopiana. Lalo no sika ket adik iti libro a padak, talaga a yurnongam no kayatmo iti maaddaan.

Ti libro ket naipablaak idi panawen ti Marcos Regime. Maysa kadagiti libro a ‘naidulin’ ken saan a napalubosan a maipaima iti kaadduan.

Press freedom? Hmmn, saan met ngata nga applicable. Adda latta met a ti panggep ti libro a napintas. Ngem ti nakaisangratanna a tao kadayta a libro ket saanna a kinayat kano, I emphasized here, kano, a mabasa ti kaadduan. Ta segun ken ni Prof. Ambeth Ocampo, “embarrassed by the text and more so by the illustrations…”

Ita, possible nga adda ikut dagiti sumagmamano idi a nakagatang wenno nakaipuslit.

Dagiti author dayta a libro ket da Florentino Hornedo, E. Arsenio Manuel, ken Norma Tiangco.

Wen, maysa a libro nga addaan iti tallo a parang. Ti book 1 ket sinurat ni Dr. Hornedo, book 2 ken ni Manuel, ken book 3 ken ni Tiangco.

Immawat da Hornedo, Manuel, ken Tiangco iti PhP3000 a monthly stipend ken PhP 1000 gasoline allowance iti uneg ti tallo a tawen. Dakkelen a gatad dayta idi panawen ti 1972 a pannakaipablaak ti nasao a libro. Dies sentimo ti plete ti traysikel ken nikel (5 centavos) ti kalesa. Peseta (20 centavos) ti orange ken binting ti Coke. Nikel ti kasla tumeng a lola basyang.

Iti biang da Hornedo ken Manuel, napusganda a mangsurat iti agsina a proyekto. Nasdaawda laengen idi nagtitipon metten ti sinuratda a tallo (karaman ni Tiangco) iti maymaysa a libro. Agparparang a pammarang laengen ti sinurat da Hornedo ken Manuel tapno adu iti mangbasa kadayta a libro. Well, ti sinurat dagitoy a dua ket saan a magatadan ti literary valueda. Napategda dagitoy iti literatura. Idinto ta ti sinurat ni Tiangco ket napintas a para iti “collector’s item”, a kas kuna pay ni NHI chairman, Prof. Ambeth Ocampo.

No maipapan iti research, especially epics, mamatiak nga awan ngatan iti makagatad kadagiti sinukisok ni Dr. Hornedo. Kasta met ken ni Manuel. Isu a nabang-aran pay dagitoy a dua idi naipresentar ti libro: inawat ti nakaisangratanna, ket ditan a naidulin. Nagpatingga la ditan ti nasao a libro. Saanen a nairuar. Ti rason, ket daydiay nadakamat nga immuna.

Ti Paulo ti libro: Si Malakas at si Maganda. Nakalawlawag a maipapan ken ni Marcos (daydi strong man) ti Malakas ken ni Imelda (the former 1st lady) ti Maganda.

Isu met laeng a ti front, ti libro ket maipapan iti epiko a sinurat da Hornedo ken Manuel, ta mala-epiko met ti book 3, Si Malakas At si Maganda.

Ang Darangen ni Pamulingan, ni E. Arsenio Manuel, ken ti Ang Hudhud ni Talamuging at Sinagtala, ni Florentino Hornedo ket mamatiak a dakkel la unay koma a nayon ti kinabaknang ti Literatura Filipiniana no saanda a nairaman a ‘nailemmeng’. Sayang dagitoy a sinurat.

Bay-amon dayta Si Malakas at si Maganda, ta collector’s item la ngatan ti katukadna. Awan iti papelna iti kinapateg a kas literary value. Saan a kas iti sinurat da Hornedo ken Manuel. Lalo iti biang ti epiko.

Nagaget ni Hornedo nga agreserts kadagiti oral traditions. Nga isu ti kunak a liniana. Ti kaudian nga insagutna kaniak ket ti Ang Epiko ni Daragang Magayon a sinukisokna. Ken naipablaak iti “The Philippine Studies.”

No awan ni Dr. Hornedo, saan koma a napreserba dagiti Bago Oral Traditions iti Ilocos. Ket agsipud ta naisurat dagitoy iti Iluko, napateg met dagitoy a paset ti Literatura Ilokana.

Asino iti addaan kopia ti Si Malakas At Si Maganda? Pakiiskan man dagita sinurat da Hornedo ken Manuel. Naimbag la a nayon ti pempen iti kamaligko…. #

Tuesday, November 07, 2006

DOKTOR WENNO SOLDADO?

TI PAGILIAN DAGITI DOKTOR


Ania ti nasaysayaat, ti 1000 a doktor wenno 200 a soldado?

Filipinas, ti pagilian dagiti mamasirib a doctor. Daytoy koman ti awag ti pagilian, no napanunot ti gobierno wenno dagiti mangpatpataray ti gobierno ti importansia dagiti doktor.

Ketdi, nagbalin ti pagilian a “pagilian a pinanawan dagiti doktor.” Wenno ti pagilian ti doktor a kinaykayatna pay iti agbalin a nars.

Kabaelan ti pagilian a gastosan ti maysa nga estudiante iti 2 million pesos sadiay Philippine Military Academy agingga agreduar. Nasurok wenno duagasut nga estudiante iti tinawen. Mano a million pesos iti tinawen a gasgastosen ti gobierno tapno maaddaantayo laeng iti “soldado” ti pagilian?

Soldado a mangidaulonto ti kudeta no dipay ket maidarumto iti kurapsion, human rights violation, un-explained wealth ken dadduma pay.

Ngem saan a kabaelan ti gobierno iti agbusbos iti 400 thousand pesos para iti panagadal ti maysa a doktor agingga makagreduar.

Iti maysa laeng a soldado manipud iti PMA, katukadna daytan iti lima a doktor!

Apay a saan a doktor ti ikkan iti preperensia? Apay a saan nga ited kadagiti doktor ti naan-anay a prebilehio a kas kadagiti soldado?

Saan met a paudi ket dagiti doktor a Pinoy. Kinapudnona daydayawenda dagiti Pinoy a doktor iti sabali a pagilian, a kas masirib ken dedicated iti trabahoda.

No mangilatang koma ti gobierno iti pundo a kas iti gatad ti gasgastosenna kadagiti estudiante ti PMA, nga agpaay iti para iti eskolar dagiti doktor, nalabit nga ad-adu pay ket ngatan a, ti doktor ti pagilian ngem dagiti soldado.

Saan koman a parikut ti kinakurang dagiti doktor ti pagilian ta uray ngata sulsulineken ket addan ti doktor a mantaming iti salun-at.

Ngem makapataud ti gobierno iti nasurok a 200 a soldado iti tinawen a naggastosanna iti iti nasurok a 400, 000, 000 million pesos ngem awan man la uray maysa laeng a doktor?

No doktor koma ti nangigastosan kadayta 400,000,000 million pesos, mapan met a 1000 a doktor iti agreduar!

Nasungbatanen ti krisis ti kinakurang ti doktor iti pagilian.

Ta kadagiti 16 a rehion ti pagilian, adda pay iti awan pay 100 a doktorna, lalo kadagiti nakurapay a lugar.

Koma, nasken a panunoten met ti gobierno ti sabali pay a PMA, ti Philippine Medical Academy, a pangbusbusanna iti 400, 000, 000.00 million pesos tapno makapataud met ti gobierno iti 1000 a doktor iti tinawen.

Agtultuloy iti tinawen a panagpanaw dagiti doktor ti pagilian. Bimmassit met iti 42% ti nagadal iti medisina iti 23 a medical schools ti pagilian itoy a tawen. Iti di agbayag, mabilbilbilangton iti ramay ti agadal itoy.

Immadu ti doktor a nag-career shift iti nursing ket nagabrod.

Iti 3119 a doktor ti gobierno idi 1996, 3021 laengen idi 2002. Ket it agdama, mano ti doktor ti gobierno?

Agsubsobra ti soldado ti pagilian ta nagadu iti adda iti floating status. Idinto ta agkurkurang ti doktor.

Saan koma nga agturong ti pagilian iti nalikaw dana nga agtinnag iti pakaiyaw-awanan. Koma panunoten dagiti banag a mangipaay iti dur-as ken di panagkamtud kadagiti kasapulan lalo kadagiti human resources.

Ti panangbaybay-a ti kasapulan ken prebilehio dagiti doktor ti rason iti ipapanawda ken kinaadda iti krisis iti agdama.

Itoy a banag, nasaysayaat 1000 a doktor ngem 200 a soldado. Ti sabali pay a PMA ti sungbat ti krisis - ti Philippine Medical School.

Manipud idi 1996-2002, 3657 a doktor iti napanen nagtrabaho sadiay ballasiw taaw.

2000 met a doktor iti nagreduar iti nursing idi 2002. Amin dagitoy a nag-career shift ket nagabrodda metten a kas nurse.

Ad-adu pay ti bilang dagiti doktor iti nagenrol iti nursing iti tawen 2003 ken itoy a tawen. Agabroddanto met, siempre.

Iti tinawen ngna eksaminasion iti medisina, bassit laeng dagiti makapasa. 600 agingga iti 800 iti average iti tinawen.

Dagiti nabati iti pagilian ket dagiti laengen adda iti pribado.

Ania ti mapaspasamaken?

Binaybay-an ngamin ti gobierno dagiti doktor. Saan laeng a basta binaybay-an no di pay ket in-inuten a patayen babaen kadagiti nagduduma a wagas iti pananglipit kadakuada.

Siam a tawen a panagbasa (pakairamanan ti makatawen nga espesialista). Kalpasanna, tallo agingga uppat a tawen manen residency. Sumubra met a maysa a million iti magastos.

Dagiti government doctors, agsueldoda iti PhP 21, 000. 00 iti binulan. Wenno PhP 252,000.00 annual income. Ngem iti tax ceiling ti Bureau of Internal Revenue kadagiti dodoktor, PhP 450,000.00 gross income. Dayta pay obligatory malpractice insurance a bayadanda ken dadduma pay. Ngarud, no sumaen, saan a kumitkita wenno saan a masubbot dagiti doktor ti nagastosda a nagiskuela no addada iti gobierno.

Daytoy iti rason no apay a bumassit dagiti government doctors. Ngamin, nababa unay ti sueldoda no ikumpara kadagiti CEOs dagiti government owned and controlled corporation a nakatugaw kadagiti de-aircon nga opisina. Ti sueldo ti maysa a CEO kadagiti GOCCs iti makatawen ket suelduen iti 50 a doctors iti makatawen.

No koma ta ipada wenno ingato ti gobierno ti sueldo dagiti doktor a kas kadagiti adda kadagiti GOCCs, lalona kadagiti magmagna iti sulsulinek nga away a mangdanon kadagiti masakit, nalabit a maprebentaran iti ipapan dagiti doktor iti sabali a pagilian.

Saan koma baybay-an ti gobierno dagiti doktor.

Sunday, November 05, 2006

DOH VS. COPYWRITERS

DOH VERSUS COPYWRITERS


Ket ti nangabak, dagiti copywriters! Palakpakan! (Uray no kayariganna a pinalakpakak ti bukodko a bagi, ta maysaak met a copywriter.)

Narigat nga awaten ti kinapudno, ngem isu daytoy ti agdadata a kinapudno. Maysa a nainget a kompetetision a narigat a madlawan. Kasla higante a buaya nga agsakmal lattan iti asinoman ngem awan pay laeng iti agbalaw wenno makadlaw iti damsak nga itedna.

Nakaing-inget ti kompetision ti DOH ken dagiti copywriters dagiti advertising agencies. Maysa a kinapudno a nakakaalarma ngem saan man laeng a maikkan iti atension tapno maipaayan iti panagadal kadagiti naibunga a pagteng. Dagiti bunga a nasken a masulosionan iti kabiitan iti panawen ta no saan ket kumarkaro pay ti dagensen nga ipaayna. Maysa a nakain-inaka a kompetision a nakataya iti 16,000 a biag dagiti maladaga iti makatawen. Ket ti kanayon a maabak, dagiti inna! No ania ti mapukaw kadagiti inna, nayon nga estatistika ti DOH ken dakkel met nga addang no dipay ket adayo a lagto dagiti ad agencies para iti marketing ken promotions kadagiti produktoda.

16,000 a beybi ti matmatay iti tinawen. Dakkel a bilang daytoy a datos ti estatistika no ikumpara kadagiti matmatay kadagiti nakabutbuteng a sakit a kas iti AIDS, SARS, meningococcemia, dengue, nadumaduma a klase ti kanser ken dadduma pay a sakit a nalatak ken pinalatak babaen iti pannakadulduldolna iti tungtungtongan, lalo iti media ken gapu iti kinabilegda. Natay dagitoy nga anghel iti pneumonia ken diarrhea ken kamuras ken sepsis. Natay kadagiti sakit a gagangay a sakit dagiti maladaga. Dagiti sakit a malappedan met ket no kayat.

Asino iti mapabasol itoy nga ipapatay dagiti 16,000 a beybi iti tinawen?

Dagiti inna?

Ti DOH?

Dagiti Ads dagiti milk supplement?

Saan a mapabasol no ti maysa nga ina ket agkurang iti ammona maipapan iti colostrum, ti kangrunaan a lapped ti ipapatay dagiti beybi gapu iti pneumonia ken diarrhea ken kamuras ken sepsis. Saan a masarakan ti colostrum kadagiti milk supplement. Masarakan laeng daytoy iti gatas ti ina.

Amin nga inna ket kayatna nga agbalin a masirib ti anakna: nga agbalin a gifted child; daytay accelerated iti klasena inton agiskuela; daytay nadaras a dumakkel a saan a lumtaw ti growth gap; daytay makapabileg iti brain development gapu iti taurine ken adu pay nga ay-ayo ken sales talk kadagiti ads dagiti milk supplement.

Ket gapu kadagitoy a kinalaing dagiti copywriter nga agpanunot kadagiti pangay-ayo, sales talks, adu dagiti inna a managarapaap iti agdependar lattan kadagiti milk supplement. Pagangayanna, 16,000 a beybi ti matay iti tinawen!

Inaramid laeng dagiti copywriter ti trabahoda. Inaramid laeng dagiti agar-aramid ti milk supplement dagiti umno a wagas tapno napintas ti lakoda kadagiti produktoda. Agdepende iti marketing strategies ti biag dagiti producers ken manufacturers. Kasinnallabayda dagiti ad agencies iti promotions. Agdepende dagiti ad agencies kadagiti copywriters. Pespesen amin ni copywriter ti laingna tapno makaa-ayo kadagiti consumers.

Ngem koma, nasken met nga adda ti napintas nga addang ti DOH a mangipakaammo kadagiti inna a napinpintas nga adayo ti gatas manipud iti suso ngem iti aniaman a milk supplement. Adda koma ti sapasap a kampania ti DOH maipapan itoy a saan ket nga agpannurayda lattan kadagiti paraipus ti ads dagiti milk supplement maipapan iti gatas iti suso dagiti inna nga still best for babies up to two years old.

Wen, adda ti kampania ti DOH maipapan iti breastfeeding. Tumultulong pay dagiti sumagmamano a non-government organization. Ngem agdadata a saan a makapnek dayta a naisarwag a kampania ta dakkel la unay a bilang dayta 16,000 a beybi iti matay iti tinawen. Dakkel unay a figure dayta 16,000.

Asino iti mamati a makapnek ti kampania ti breastfeeding no adda ti matay a 16,000 iti tinawen?

No saan a masulosionan iti kabiitan a panawen daytoy a banag, dakdakkel pay ti bilang dagiti beybi a matay iti tinawen. Umad-adu met ti bilang dagiti agar-aramid iti milk supplement ket layusenda ti merkado kadagiti produkto ken layusen met dagiti copywriters ti panunot dagiti inna kadagiti agkakapintas ken agkakasayaat a banag a maala kadagiti produkto nga yendorsoda. Nalabit a saanto la ngatan nga accelerated iti eskuelaan, saanto la ngatan a maipapan iti growth gap ken brain development, no dipay ket tumayabton ti maladaga a mapan sadiay bulan wenno makikinnamatan kada Son Goku, Majin Bu, Go Ten, Go Han, Piccolo ta addanto laok dagiti produktoda a magic beans.

Nakain-inaka a kompetesion. No ania ti mapukaw kadagiti inna, nayon nga estatistika ti DOH ken dakkel met nga addang no dipay ket adayo a lagto dagiti ad agencies para iti marketing ken promotions kadagiti produktoda.

Saturday, October 28, 2006

TI PLUMA NI LORCA

Dida Kayat Sinuratna Ngem Paginnagawanda Monumentona


Kalaingan a mannaniw iti Espania iti moderno a panawen. Saan laeng a mannaniw no dipay ket artist in general. Kas mannaniw, nakalawlawag dagiti balikasna kadagiti daniwna a banag a nangited iti makay-ayo a rikna kabayatan iti inka panangbasa kadagitoy a daniwna. Nagmayat iti panangay-ayamna kadagiti balikas a mangited iti nasam-it a buyog ti rikna kabayatan iti panangnanam kadagitoy a balikas. Iti ababa a pannao, eksperto kadagiti balikas ti daniw ni Lorca.

Asino kadi ni Federico Garcia Lorca? Naiyanak idi Hunio 5, 1898. Saan laeng a mannaniw no dipay ket dramaturgo, pintor, pianista ken composer. Ubing a natay, ta agtawen idi 38 idi pinapatay dagiti kameng ti Nationalist Partisans idi rugi ti Spanish Civil War. Ita a panawen, isu ti mabigbigbig a “greatest artist of modern Spain.” Imbangonan ti gobierno ti Espania ti monumento sadiay Plaza Victoria sadiay Madrid a kas pakalaglagipan kenkuana ken kadagiti napapateg a gapuananna iti arte. Isuna laeng ta iti agdama a panawen, kanayon latta a mairamraman ni Lorca ti labanan politika sadiay Espania babaen itoy a monumentona. Kas insurat ni political philosopher David Crocker, inaldaw kano nga ikkan dagiti Makakannigid (Left Wing Group) iti Espania iti nalabaga a panio iti tengnged ti monumento ni Lorca, ngem ikkaten met a dagus ti Makakannawan (Rightist Group) a makaimatang.

Ti labanan ti Makakannigid ken Makakannawan ket paset latta ni Lorca. Maibilang ngamin ni Lorca a kas tao a saan laeng nga addaan iti makaay-ayo a karisma no di ket maimpluensia lalo kadagiti sinursuratna.

Naiyanak iti maysa a baknang ken agtagikua iti nalawa a dagdaga sadiay Fuente Vaqueros, Granada. Masirib, ket sipud pay idi ubing, naikamkamengen kadagiti nadumaduma a gunglo dagiti artist. Ti kaunaan a librona a naipablaak ket ti koleksionna kadagiti dandaniw, a napauloan iti “Impresiones Y Paisajes” a naimaldit idi 1918.

Naikameng kadagiti artist iti avant-garde, a nakailibroan manen kadagiti daniwna, ti koleksion kadagiti kapipintasan amin a dandaniwna, ken napauloan iti “Romancero Gitano” wenno “Gypsy Ballads” a kas iti pannakaipatarusna iti English. Nakapulpulapolna ti maysa kadagiti kalaingan a surrealist iti lubong, ni Salvador Dali.

No iti entablado, ti sinuratna a play a napauloan iti “Mariana Pineda” ti namaglatak kenkuana. Maysa a drama iti entablado a kalatakan iti Barcelona kadagidi a panawen.

Napadasanna met iti nagnaed sadiay New York, ket nagaramid kadagiti dandaniw maipapan iti biag ken kabibiag dagiti ganggannaet, particular kadagiti imigrante. Daytoy a librona ket napauloan iti “Poeta En New York” a kunaen dagiti kritiko a maysa nga eksperimental dagiti tekniko nga inaramatna kadagitoy a dandaniwna.

Nagsubli iti Espania idi nagpatinggan ti diktadoria a panagtakem ni Primo de Rivera ken napagbalin ti Espania a kas maysa a republika. Iti panagsublina, dinutokan ti gobierno ti Espania a mangidaulo iti maysa a teatro. Ditoy manen a naglatak dagiti putarna a kas maysa a dramaturgo.

Ngem iti panagtakem ni General Felicisimo Franco, a kas pangulo ti Espania, naiparit a maipabuya iti entablado dagiti sinuratna a drama, maiparit a basaen dagiti librona ken amin a gapuanan ni Lorca. Patien ngamin ti administrasion ni Franco a maysa a makakannigid ni Lorca. Iti ipapatay ni Franco idi 1975, nairuar manen dagiti sinuratna iti publiko. Nabigbig a kas kangrunaan nga artist iti Espania iti modern times.

Isu daytoy ti gapuna, nga agingga kadagitoy nga aldaw, ket inaldaw nga ikkan dagiti Makakannigid ti nalabaga a panio ti tengnged ti monumentona a kas simbolo iti ilablaban ti Makakannigid ti Espania.

Nasayud dagiti balikas dagiti daniwna. Naidumduma dagiti balikasna. Nalalag-an ken nakalaklaka a maawatan. Mangipaneknek a ti daniw ket saan a nasken dagiti nauuneg a balikas, no di ket ti panangipaawat ti mensahe ken pakabuklan ti daniw iti nasayud ken makaay-ayo a wagas.

Dagiti daniw, dagiti sinurat a kas konsensia iti gimong iti dayta a panawen. Ngem apay itan a mabekkel dagitoy a sinurat ken ‘mapapatay’ maparitan dagitoy a mannurat/mannaiw a mangirakurak iti kinapudno? Apay a maparitan dagiti mannaniw/mannurat a mangiyebkas iti kapanunotanda? Apay a pakatayan ti maysa a mannurat dagiti sinuratna?

Saan a patas ti dangadang. Dagiti mannurat, pluma laeng ti armasda. Ania koma ti ilabanda kadagiti paltog? Saan kadi a kinatakrot nga aramid iti manggudas iti biag ti awanan gaway?

No koma ta iti sangonsangon ket agbain la unay ti napiltakan ti rupana ket agbabawi, awan koman iti agbisin pay a Filipino, awan koman ti agpalpalama a Filipino, no di ket ti pannakaiwaras iti patas ti kinabaknang ken hustisia. Ngem itoy a panawen, ditoy pagiliantayo, nabilbileg ni Pilistino ngem ni Filipino… ##

Thursday, October 26, 2006

William Shakespeare Issue

Ania, ni Shakespeare, di pudno a mannurat?


“Dina ammo ti agsurat. Nainagan laeng kenkuana dagiti tallopulo ket pito master pieces a play,” daytoy ti ipappapilit ti maysa a literary group sadiay London, England, ti de Vere Society.

Ket ngimmato la ket ngarud ti kiday dagiti amin nga agduyos ti literatura. Pakairamanan ‘toy author. Ngamin ti kalatakan pay laeng a mannurat iti play ket talaga kano a saanna nga ammo ti agsurat iti play?

“No agtultuloy ti pammatiyo a ni William Shakespeare a taga Stratford-Upon-Avon ti nangsurat kadagiti daydayawenyo a ‘Shakespearean play’, maibilangkayo kadagiti nangkillo ti pudno a pakasaritaan ti literatura,” daytoy ti kuna ni Richard Malim, sekretario ti de Vere Society.

Ti maysa kadagiti daydayawen a linia iti Romeo and Juliet ket ti klasiko a linia a O, Romeo, my Romeo. Where art thou my, Romeo? Maysa daytoy a figure of speech nga interrogation. Iti literatura, lalo iti literatura Ilokana, naruay met dagiti kakastoy a figure of speech. Maysa a dramatic wenno rhetoric effect a paset ti sinurat.

Ngem, dagitoy a sinurat ket saan a ni William Shaklespeare ti nangsurat a kas ipetpetteng ti de Vere Society.

“Saan! Saan a pudno dayta. Naipanagan laeng kenkuana!” Ipapilit ni Malim.

Ket asino ngarud ti pudno nga author dagitoy a play?

“Ni Edward de Vere. Isu a talaga ti nangsurat kadagitoy a play. Impanaganna laeng ken ni Shakespeare dagitoy a sinuratna. Kayat ngamin ni de Vere nga ilimed ti kinaasinona,” innayon pay ti grupo dagiti mannurat.

Asino aya ni Edward de Vere?

Maysa a nga aristokrata. Maysa a nangato a tao nga agduyos iti literatura ken nangilinged ti naganna, kuna ti grupo.

Naiyanak ni Edward de Vere, a ka maika-17th Earl of Oxford, naiyanak idi 1550 sadiay Castle of Hedingham. Nagiskuela sadiay Oxford ken Cambridge ken kanayon iti panagbiahena sadiay Europa.

Idinto a ni William Shakespeare, innayon ti grupo, ket maysa laeng a gagangay nga anak ti common tao. Nagiskuela iti formal education sadiay Stratford Grammar School.

Kasapulan ngamin kano nga ilemmeng ni de Vere ti kinaasinona iti publiko, isu nga impanaganna ken ni Shakespeare dagiti sinuratna. Ngamin simmangpet kano ni Shakespeare iti London nga awan iti makukuartana. Idinto ta ni de Vere ket maysa nga aristokrata.

“Saan a nakapappapati dagita nga ibagbagada,” kuna met ni Stanley Wells. “Ti Shakespeare ket sinurat a talaga ni William Shakespeare. Imposible a makasurat ni de Vere kadagidi a panawen ket makumikom la unay.”

Kuna pay ni Wells, nga iti kinalatak ti theater play kadagidi a panawen, imposible nga adda pay ti mailemmeng idinto ta ti tsismis ket nangato unay nga agpang iti gimong.

Iti kinalatak ni William Shakespeare, adu met dagiti mannurat a nalalatak a kinabalubalna iti kinalatak a kas kada playwright Francis Bacon ken ni mannaniw a Christopher Marlowe, a makin-author iti The Tragedy of Dr. Faustus, maysa a nalatak a karakter a nangilako ti kararuana ken Satanas.

“Ti lawag ti kinapanatiko ti adda kadagiti matada, imbes nga agidatagda iti napigsa nga ebidensia iti lawlawatenda,” innayon ni Wells iti ipetpetteng dagiti grupo dagiti mannurat.

No bilang pudno ti sasawen ti de Vere, ania ngarud ita? Apay ngarud nga agririda? Susme… makaulaw!

Saan aya a nalatlatak nga adayo ni Mark Twain ngem ni Samuel Clemens? Saan aya a nalatlatak nga adayo da Dr. Christine Marie Versoza ken Psychologist Ma. Theresa Buenaventura Santos ngem ni Jaime M. Agpalo, Jr.?

Kamatem pay laeng iti inka inyuttot? Nagmawmawen a, awanen iti banglona nga inka ipreserba, saan? Hmm… kaska la limmidok met iti sangabakig a sudo a baak a basi…. Baam man laengen! ##


(copy and paste)

http://www.deveresociety.pwp.blueyonder.co.uk/authorship_subpage.html

http://www.deveresociety.co.uk/

http://www.shakespeare-oxford.com/





Link

Sunday, October 22, 2006

WHALE SHARK!!!

Hoy, Maiparit ti Agsida iti Turati, Kunam!



Sadiay Cebu, awaganda iti balilan. Kangrunaan a pamastrekan ti turismo ti Cebu, lalo kadagiti beach resort. Agawisda kadagiti agbuya kadagitoy a balilan. Adu iti turista, local man ken ganggannaet a mapmapan iti Cebu gapu iti balilan. Ti pategna iti tunggal katao: US$ 460.00! Iti uneg ti lima nga aldaw ken uppat a rabii! Sabali laeng ti upa ti diving equipment nga agpateg iti US$ 50-70 per diving session. Sabali pay ti upa ti motorboat. Adda met bayad dagiti tour guide. No kayat iti maikkan iti sertipiko (diving certificate) kadayta a whale shark session, agpateg daytoy iti US$ 35.00. Ket nagtubo a kasla uong agadu dagiti beach resort iti Cebu gapu iti balilan. Agasem dayta a pamastrekan ti turismo iti Cebu?

Ti sistema ti whale shark tour: lima a katao laeng, maikanem ti guide. Addan ti nakasagana a motorboat ken dagiti diving equipment. Ket apaman nga adda ti agparang a whale shark, agiinnunan dagiti motorboat nga umasideg iti whale shark! Adda ti sumakay, umabay a lumangoy, agpiktiur iti abay wenno sumurot iti uneg ti danum a papanan daytoy. Sadiay Cebu ken Sorsogon, addaanda iti siam agingga iti innem a pulo ket maysa a panagparang dagiti whale shark.

Daytoy man met laengen ti kangrunaan nga atraksion iti nalatak unay nga international beach resort, ti Puerto Galera, whale shark!

Sadiay Donsol, Sorsogon, awaganda daytoy iti butanding. Kangrunaan met nga atraksion dagiti nakaad-adu a beach resort iti Sorsogon. Nalatak unay ti scuba diving ditoy gapu iti butanding. Adda pay idi iti indarumda a tallo nga agkakabsat a nagparti iti butanding.

Kulit, kuna met dagiti dadduma pay a lugar iti Katagalogan. Ngamin, ugali daytoy iti “makulit” nga agsikbab kadagiti babassit a pangen, kadagiti plankton, ket no mabsogen daytoy, agsirkosirko metten daytoy. Dayta a buya ti kaay-ayo dagiti turista, lalo kadagiti beach resort a mangipatpateg ken mangsalsaluad kadaytoy nga ikan. Ala ket, yad-adda pay met daytoy nga ikan iti agpalastog no ammo nga adu iti agbuybuya ken makiangtot kenkuana. Mannakigayyem, wen kasta ni kulit!

Iti Ilocos, awaganda met iti Turati. Iti La Union, immuna a naireport iti kinaadda iti nagparang ken binuybuyada sadiay Aringay, La Union idi bulan ti Setiembre 2006. Binaybay-an laeng dagiti mangngalap ken palpaliiwen ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources.

Adda met ti nagsiksikbab iti pangen ti aramang idi oras ti alas:7:00 A. M. agingga iti alas 10:00 A.M. sadiay Brgy. San Nicolas, Agoo, La Union.

“Alaem ti ladawanna!” inteksko a dagus apaman a naalak ti impormasion.

“Awan kamerak!”

“Iremediom!”

Madamdama pay: “Adda sugatna iti yan ti pigarna! Adda ti mangngalap a napan nangsakay!”

“Siputam amangan no isu met laeng (mangngalap) ti nangsugat!”

“Innak met kitaen, aglunak iti bilogko!” Motorboat ti kayatna a sawen.

No adda sugatna, adda ngarud ti nangdangran daytoy. Saan ngata aya nga ammo dagiti umili a maiparit ti agparti ken agtiliw iti turati?

Section 97 of Republic Act 8550, penalizes persons capturing, killing or trading protected and endangered marine species. Maibilang ti turati, (wenno butanding wenno balilan wenno kulit) nga endangered marine species.

Adda pay ti impaulog ti gobierno a linteg, ti Fisheries Administrative Order 193, a mangiparit iti agtiliw, agilako, gumatang, agikut, agibiahe ken aglako iti ballasiw taaw kadagiti turati (wenno whale shark) ken kadagiti pagi ken dadduma pay a mangmangan kadagiti plankton. Maiparit iti sagudayen ti FAO 193 iti mangsugat wenno mangpatay ken agparti kadagitoy a nadakamat nga ikan. Asino man a naglabsing itoy a linteg ken natiliw, mamulta iti saan a nababbaba ngem PhP 500 ken/wenno maibalud iti innem a bulan agingga iti uppat a tawen. Kadagiti met komersiante/negosiante a natiliwan a nagsalungasing iti linteg ket mamulta iti PhP5000 ken maibabawi ti lisensiana nga agnegosio.

“Adda ditoy batogmin! Buybuyaek. Dakdakkel pay ngem toy bilogko!” kuna ti impormantek. Kayatna a sawen, iti batog ti Brgy. Balawarte iti ili met laeng ti Agoo, La Union.

“Paliiwem!”

“Turikan met gayam dayta a pating!”

“Whale shark dayta!”

“Turati kunami ditoy La Union!”

Diak laeng masinuo no ania ti naganna iti Ilocos Sur. In general term, yo wenno pating lattan a. Ngem masinuok nga adda met ti agparparang kadagiti ili a pagal-alaanda iti ipon. Kaay-ayo ngamin daytoy iti agsikbab kadagiti babassit a pangen ti aramang, ipon, alidengdeng, monamon, taburkik, ken uray dagiti pangen ti bulilit. No dadduma ket adda met dagiti kinarnen a lako iti tiendaan.

Ta ania ngamin aya daytoy a whale shark? Scientific name: Rhincodon typus. Natayengteng a ngumisit nga umasul ti marisna. Batekan iti puraw. No dadduma, umatiddog dayta a batekna a puraw iti bukot agingga iti tuktokna. Ti kudilna ket napuskol ken nakulbet. Pumuraw met ti karnena. Lalona pay iti ‘agpasikat ken agpalastog’ no madlawna nga adu iti mangbuybuya kenkuana. Babattit ken naurnos dagiti ngipenna. Dadakkel daytoy, ta umabut pay iti sangapulo ket walo a metros ket dakdakkel ngem nuang ti bagina dagiti natengan. Saan a napeggad daytoy nga ikan. Laeng ta ‘makulit’ kadagiti mangngalap ket pasaray dungparenna wenno sagidenna wenno langtotenna ti nakabilog.

“Nagistayankami napattog ta dinungparnakami!” intext manen ti impormantek.

“Agaluadkayo a! Ugalina dayta makiangtot. Isu ngarud a napanaganan iti ‘kulit’ iti Katagalogan, ta nakulit a makiangtot kadagiti mangngalap!” Insungbatko met.

Masarakan iti amin a taaw daytoy a turati lalo kadagiti medio napudot a taaw nga addaan iti temperature a 21 agingga iti 26 degrees centigrade. Ti kangrunaan a mangungaw kadakuada ket ti kinaimas ti karneda nga igisa iti getta (kalpasan a napaburek ken inikkat ti kimpet a darat iti kudilna), iwaan iti pias ken tadtadan iti silit’ sairo. No saan met ket iluto iti adobo a namaga ken namanteka. Nangina met dayta dalemna pagtaudan iti squalene ken daydiay pigarna a maaramid iti sharks fin soup.

Whale sharks? Whale, baliena. Shark, yo. Ano ba talaga, kuya? Baliena wenno yo? Agsipud ta addaanda ngarud iti asang, nakulbet a kudil ken cold-blooded, maysa ngarud daytoy a yo. Ta dagiti baliena (mammals) ket warm-blooded ken addaan iti bara.

“Delikado ti biagnan, manong! Pinalawlawanen dagiti managbungbong ditoy lugarmi! Namak payen ni barsakenda iti dinamita?”

Kinnana! Dida pay ket dadaelenen ti dakkel a pamastrekan ti turismo ti Agoo? Ket ti batog dayta a yanna ket ti mismo a batog ti nalatak a beach resort? Ania palusposanda ti Whale Shark Tours? Ti turismo nga agpateg iti US$ 450.00 per participants in 5 days and 4 nights a kas idiay Sorsogon ken Cebu?

“Hoy, maiparit ti agtiliw ken agparti ken agsida iti turati, kunam!” intextko met.

“Awanen, nagpataawen. Naamak ngata iti kinaadu dagiti bilog a managbungbong a nanglawlaw kenkuana.”

Immangesak pay iti nauneg… ##






Link

Friday, October 20, 2006

Ilokano

‘Kinabutengda’ Ti Dandaniw Daytoy Nga Ilokano?



Imbes nga ipablaakda dagiti daniwna, kinabutengda ketdi. Saan laeng a dagiti daniwna ken sinursuratna ti kinabutengda, no dipay ket ti anniniwanna.

Kadagiti dadduma, ad-adda nga inayunanda ti kinamaterialistiko a banag ngem ti kinapateg ti literary value dagiti daniwna. Isu a kuna ni Epifanio San Juan iti editor ti Index, maysa babasaen iti Britania a mangsalsaluad ken di umanamong (kano wenno kampay idi) iti censorship ken persecution dagiti writers: “Mabalin ngata a kunaen dagita a Pilistino ket, sipapannakkelda la unay iti kinaaddada iti uneg ti pasdek. Nariknada iti pannakkel ta napanunotda nga awan ti kaes-eskanna ti rebolusionario a dandaniw.” Di ngamin kayat nga ipablaak ti Index dagiti daniw daytoy nga Ilokano iti laksid a kangrunaan a panggep ti babasaen ket ti saluad ken dur-as dagiti mannurat. Isu a nakapagsao met kasta ni San Juan. Siempre, asino pay koma iti mangisakit iti maysa a mannurat no di mannurat met laeng?

Idi 1984, nagarigengen ti Poet Essayist and Novelist (Philippine PEN) Conference gapu iti nabara a diskusion. Nag-walkout dagiti nalatak a mannurat nga indauloan ni Alfredo Navarro Salanga idi saan a kinanunongan ni Salvador P. Lopez ti panangkiddawda (PEN) iti pannakawayawaya daytoy nga Ilokano iti pagbaludan agraman ken ni Mila Aguilar ken innem pay a kakaduada. Iti nabara a diskusion, sinaludsod ni Pete Lacaba: “Apay a ti (Philippine) PEN ket ipaayna ti honorary membership kadagiti naibalud a mannurat iti USSR ngem dina ited dayta kadagiti Filipino (a mannurat) nga agsagsagaba iti uneg ti pagbaludan ni Marcos?”

Ilokano met laeng a mannurat ni Salvador P. Lopez, nagpresidente iti Unibersidad ti Pilipinas. Ni Pete Lacaba ket ti editor ti nagserran a Mid Week Magazine.

Nakarkaro la ket ngarud ti pannakadayyeg ti saan a panagkikinnaawatan iti uneg ti Philippine PEN. Dagiti pagiwarnak ken magasin ti nagbalin a battle ground dagiti argumentos ken kontra argumentos, palawag ken kontra palawag, iti takder ken pagtaktakderan.

“Saan a mabalin (kadagiti Filipino) ti honorary membership ta maited laeng ti kadagiti non-nationals,” kuna ti nangirupir iti kalintegan ni Lopez.

“Di baliwantayo iti general term dayta a resolusion,” singasing met ti maysa pay a nalatak nga Ilokano a mannurat iti English, ni F. Sionil Jose. Ni Lakay Sionil, a taga-Rosales, Pangasinan, isakitna met ti padana a mannurat nga Ilokano.

Iti grupo ni Salanga, ti pannakawayawaya dagiti nakabalud a mannurat ti kangrunaan kadakuada, ta no saan, kunada, awan serbina ti tema ti komperensia (PEN) kadaydi a tawen a “The Writer Under Siege.”

Under siege. Saan nga umanay nga irakurakmo a ti writers ket under siege, no di ket ti kangrunaan iti amin ket no ania ti maaramidam a solusion kadaytoy a parikut. Saan a kasapulan dagiti lip service kadagiti kakastoy a bambanag ta biag dagiti mannurat ti nakataya. Awan ti mamaayna ti addang ti gobierno a panangiyikkis iti panangkondenana iti kadadagsenan iti amin daytoy a banag no saan met laeng nga agtignay iti pannakapasardeng daytoy.

Iti agdama a panawen, ‘under siege’ manen dagiti writers. Diakon dakamaten ti bilang dagiti natay a kameng ti media ken writers group a natay iti agdama nga administrasion. Ti kinapudno a mapaspasamak ti mangiyikkis kadaytan a banag ta nabilbileg ti ikkis ti kinapudno.

Naibalud daytoy nga Ilokano gapu kadagiti dandaniwna. Ta nabileg dagiti daniwna a nagbugas iti social criticism and violence, oppression ken injustice.

Ubing pay laeng, nangrugin a nagsurat iti daniw ken sarita daytoy nga Ilokano. Iluko, siempre, dagiti immuna a sinuratna. Umuna a naipablaak ti saritana iti Bannawag, ti kangrunaan a magasin dagiti Ilokano. Ti kaunaan a librona iti dandaniw ket impablaak ni Andres Cristobal Cruz idi 1962.

Idi nagsekundaria, nagkameng (kas reporter) iti Hi-Lites iti Ateneo de Manila University. Literary Editor iti pagiwarnak ti Letran College idi immakar. Nagkolehio iti UP Diliman ket tinurposna iti tallo a tawen ti AB English idi 1959 a kas cum laude. Iti UP, nangisuro ken naluom ti utekna iti democratic revolutionary viewpoint. Kalatak idi 1950’s, wenno golden era ti nationalist writing a mangitantandudo ti revolution kadagidi a panawen. Naisurot iti bunggoy da Leopoldo Yabes (maysa pay a nalatak a mannurat nga Ilokano) ken Teodoro Agoncillo. Ngem ad-adda a nakaimpluensia kenkuana dagiti kapanunotan ni Rafael Recto maipapan iti nationalism ken anti-imperialism.

“Managbabain,” kasta man iti panangiladawan kenkuana ti nalatak a mannaniw ken edukador Virgie Moreno, kadagiti panagatendar daytoy nga Ilokano iti UP Writers Club.

Ngamin produkto dagiti Catholic Schools, ngem subersibo. Isu iti nangbuangay iti nalatak unay a grupo dagiti agtutubo, ti Kabataang Makabayan. Kaduana da Pete Daroy ken Heherson Alvarez (maysa pay a mannurat nga Ilokano) a nagpirma iti kontrata iti JD Transit a nangbunag kadagiti estudiante para iti kadakkelan pay laeng a rali a napasamak kalpasan iti World War II. Napasamak ti rali sadiay sanguanan ti Kongreso. Ditoy a natakuatan ti UP faculty ti subersibo nga aramidna, ket inikkatda a mangisuro. Iti pannakaikkatna a mangisuro, naisarwag iti UP ti pakingawan, ti panangsapul iti al-allia kadagiti anniniwan. Kadagupanna amin, immadu dagiti padana a mannursuro iti naikkat, sangadosenada aminen ket napanagananda iti “12 supernationalist.”

Mapapati nga isuna met laeng ti Amado Guerrero a nangsurat iti libro a The Philippine Society And Revolution. Mapapati pay nga instrumento iti panagsaknap ti national democratic movement idi 1960’s. Gapu itoy, naglemmeng.

Iti pannakatiliwna idi 1977, nairaman a nakumpiskar dagiti dandaniwna. Mangipaulogak ditoy iti sumagmamano a binatog ti daniwna:

Ti Gerilia Ket Kasla Mannaniw

Ti gerilia ket kasla mannaniw
Naridam iti pannakarumek dagiti bulong
Ti pannakatukkol dagiti ruting
Ti panagkalasawan ti karayan
Ti angot ti apuy
Ken ti dapo ti panagpakada

Ti gerilia ket kasla mannaniw
A naibudi kadagiti kaykayo
Kadagiti muyong ken batbato
Managduadua ngem managpennek
Mabasanat’ amin a gunay
Ken kabisadona nagduduma a ladawan

(Free thought translation iti namay-ak.)

Saan a nagbiddut ni Alfredo Navarro Salanga a nangayon iti kinapateg ti literary value kadagiti daniw daytoy nga Ilokano. Nabileg unay dagiti simile itoy a daniwna idi 1968, idi aglemlemmeng pay laeng. Itoy a daniwna, saan laeng nga iti rikna ken kinaasino iti maysa a rebulosionario iti limtuad, no dipay ket ti ‘kabarbaro’ a tema ti daniw – ti rebolusion. Daytoy a rebolusion ket timek dagiti mannaniw a di makaidna iti saan a naintaoan a kasasaad ti gimong iti panawenna. Kas madagdagullit (nga insursuratko), ti pudno a mannurat ket konsensia ti lugar a pagnanaedanna ken panawenna.

Idi natiliw iti 1977, nagputar manen ti dandaniw iti uneg ti pagbaludan daytoy nga Ilokano, a saan laeng a liwliwa no dipay ket kasilpo ti anges ti iruprupirna a prinsipio.

Mangipatarusak iti sumagmamano a binatog iti kalatakan a daniwna iti uneg ti pagbaludan a nangiladawananna iti kinabayolente:

7.
Puersado nga iniwada ti tisiertko
Ken dagiti sugat iti rupak.
Ken maysa pay a pirgis ti lupot iti umet-et-et
Kadagiti naabbongan a matak ken teltelko.
Dagiti imak ket naiposasda iti likudak
Nairutda unay ket nabibinegdan.
Naipatugawak iti palangka
A manguray iti gasatko
Iti arasaas ti kasipngetan ken kinapiman
Kadagiti ima dagiti sumagmamano a dangkok.

8.
Pagammuan, nadagsen a danog
Iti nagdisso iti tadol dagiti paragpagko
Iti barukong ken rusokko.
Idi kuan nagsasarunon ti yagyag dagiti demonio
Kadagiti saludsod, pangta ken lais
A buyog ti ad-adu pay a danog.
Ti ulimekko, sungbat ken komento
Ket nasubadan iti nadagdagsen pay a danog
Dagiti demonio a mangipangpangta
Nga ibuongda ti bangabangak iti pader.

14.
Natimudko ti anasaaas ti danum
Ken ti kirad ti plastik a timba
Ken ti dagsen ti baddek ti sapatos.
Bassit a labakarat’ naiyabbong iti rupak
Karaman ti ngiwatko; natibker dagiti ima
A nangiggem ti ulok ken nanggaput ngiwatko
Ti aruyot ti danum kinalina ti abut ti agongko
Linayusna ti ngiwatko, karabukob ken bara.
Umad-adu ti suyat a buyog ti bukbok
Dagiti saludsod, pangta ken lais.

Isun daytan, ta agkamtudak kadagiti balikas. Nupay natadem ken pumipilaw iti mapaspasamak iti gimong dagiti simile ken metaphor nga innak ikurkur-it a daniw, maarusak no maipapan iti pathos line in poetry. It’s not my forte, kunam laengen. Ammoksa ti agpakatawa ngem diak ammo ti agpasangit. Kasayaatan a rason.

Dayta a daniwna (iti ngato) ket manipud iti “Fragments of a Nightmare” ken inyulog ti UP Peryante iti Tagalog a pinauloanda iti “Pirapirasong Bangungot.” Kadatayo, pauloantayo met iti “Dagiti Linabag ti Bangungot.”

Kadagiti daniwna, daytoy nga Ilokano (lalo iti nadakamat iti ngato) inladawanna ti rigat, tuok, ken di naintaoan a sagaba ti maysa a balud ti pulitika. Nga isu daytoy la unay ti kinabutengda.

Kas ken ni Alfredo Salanga, daytoy a sinurat ket ayunanna ti literary value dagiti dandaniw daytoy nga Ilokano. Isu a nasurat daytoy a sinurat.

Ta ania ngamin aya iti makunkuna a literary value? No usigen a nalaing ti aniaman a sinurat, dagiti laeng sinurat iti usigen a saan ket karaman ti nagsurat. (Reader Response Theory, basaen ti kaipapanan iti napalabas nga isyu ti TNM.) Adda bukodna a biag, panawen ken agbibiag ken rikna dagiti daniw. Saan a ti kinaasino ti nagsurat iti importante no di ket ti sinurat. Ta daydiay sinurat ti agdadata a bunga ti literatura a saan ket a daydiay nagsurat. Aniaman iti kinaasinona, no indiayana ti bunga ti arte nga apitna, adda latta ti kaimudinganna dayta nga arte. Ti tao a nagbasan iti manghusgan no ania ti umno a kaipapananan, no pasalsali (nuisance) wenno nabalitokan nga apit dayta a bunga ti arte. Ngem kasano koma a mahusgaan ti maysa a sinurat no saan nga ipablaak ken di palubosan nga ipablaak. No koma, ta dayta a nagsurat ket saan a political detainee, mapalubosan a maipablaak. It’s unfair! Saan kadi? Ngamin, awanen dayta freedom of expression. Ti tungtongan ditoy ket saan a kinaasino ti mannaniw no di ket ti pannakaipagna iti wayawaya iti panangiyebkas iti asinoman a mayat a mangiyebkas iti rikna ken kapanunotanna. Ti kinaadda iti patas a panirigan iti amin iti salinong dagiti agigiggem iti timbangan. Nalaad a buya no dayta nalapsat a babai a nakaabungot a mangitagtag-ay iti timbangan ket butbot met gayam ti barabad dagiti matana. Ipaduyakyakna laeng dayta iti kinaadda dagiti nalimed a gagem ken kinaadda mananggundaway a bileg. Inladawantayo dayta a babai a nakabarabad tapno isimbolona iti panagpapatas. Nga isu koma iti rumbeng a mapasamak.

Daytoy nga Ilokano sarsaritaek ket naiyanak sadiay Cabugao, Ilocos Sur idi Pebrero 8, 1939. Pundador ti Communist Party of the Philippines, ni Jose Maria Sison. Mapapati nga isu met laeng, ni Armando Liwanag.

Kas kameng ti media ken kameng ti writers group iti nasuroken a dua a dekada, kumotannak met ti aligagaw iti pannakarumek dagiti nagango a bulong iti arubayan, nga adda pangta ti rippiis dagiti nabaddekan a ruting, ken mausig a nalaing ti karasakas iti kasipngetan lalo kadagiti taul iti kaltaang.

Under siege dagiti mannurat ita a panawen. Saanen a nawaya iti panagsurat kadagiti kayat a suraten. Pakailungonanen iti panangipalgak kadagiti mailemlemmeng a kinapudno. Iti tunggal impatli ken pinaginana a pluma, ad-adu pay iti sumukat kenkuana. Saan a malappedan ti tinta ti pluma, ta kas met laeng iti danum ti karayan, pennedemman daytoy, agsapul nga agsapul iti ruaranna…##

Monday, October 09, 2006

TI PANTOUM

Ti Makaulaw a Pantoum


Kalpasan daydiay Sestina, inarapaapko man manen iti mangsurat met iti PANTOUM. Ta ngamin ket adda met ti pagkaarngian dagitoy a dua. Saan ketdi a singin ngem agkaarngida man. Wenno adda iti pagpadaanda. Lalo iti panagputaran. Ket nalabit, napintas met nga ay-ayamen daytoy a berso.

Kasinsin ti Sestina kunak man. Ngem, ad-adda kano nga asideg ti Villanelle ken Triolet. Ala, wen, isuda a tallon ket adda pagpapadaanda kunam man laengen tapno awan ti riri.

Diak pay ammo dayta Triolet a kunkunada. Idinto ta dayta villanelle ket nagsursuratak met idin. Ngem diak idan masarakan no dinno kadagiti nawara a fileko. Siguro ket nairaman kadagidi naeres iti pannakakurap dagiti files iti daan a kompiuterko. Mangaramidakto met a.

Ngem anak ti kamatis a nalusak, iti naminlima a daras, diak ketdin nakaputar iti Pantoum!

Ala, iti Sestina, ti laeng maudi a balikas dagiti linia iti maulit-ulit.

Ngem iti Pantoum, dagiti linia!

Ngem mamatiak nga adda la ngata iti diak pay natakuatan a panglakagan iti panagsurat iti pantoum.

Ket inyiladko ngarud manen a binasa ti kolum ni Miriam Sagan iti Writers Digest March 2004 Issue, no kasano iti agsurat iti pantoum.

Ti naganas iti pantoum ket kaguduan dagiti linia ket naisuraten, kuna man ni Sagan, ket nakudkodko la ket ngarud ti di met nagatel a tuktokko. Kasano a nasuraten nga ibagam met ket diak la ngaruden makaputar?

Kasano ngamin aya iti agsurat iti pantoum?

Kastoy kano: (Kababaan iti uppat nga istansa.)

Line 1
Line 2
Line 3
Line 4

Line 5 (same as line 2)
Line 6 (new line)
Line 7 (same as line 4)
Line 8 (new line)

Line 9 (same as line 6)
Line 10 (new line)
Line 11 (same as line 8)
Line 12 (new line)

(the concluding stanza--in this case the 4th--consists entirely of repeated lines)

Line 13 (same as line 10)
Line 14 (same as line 3)
Line 15 (same as line 12)
Line 16 (same as line 1)

Makaulaw sa met? Dipay la kastoy, ne, namaymayatsa?

1) mangsurat iti maysa nga istansa nga addaan iti uppata binatog. Maysa nga imagistic wenno emotional.

2) piduten daydiay maika-2 ken maika-4 a binatog nga isu iti pagbalinen nga umuna ket maika-3 a binatog iti sumaruno nga istansa.

3) kasta a kasta agingga iti kayatmo a kaadu ti istansa.

4) yantangay, dagiti laeng umuna ken maika-3 a binatog iti saan a naulit, sublian ti umuna nga istansa ket piduten ida ket ikabil a maika-2 ken maika-4 a binatog iti maudi nga istansa. (Wenno pagbaliktadem met ket mabalin latta.)

Aya? Kasta aya iti agaramid iti pantoum?

Emotional wenno imagistic?

Nasaysayaat ti emotional, yong! Ammok ti agpakatawa ngem marigatanak nga agpasangit.

Imagistic ngarud a! Napipia pay.

Ngem dua nga oraskon iti sango ti kompiuter, awan iti nagbalikas a pantoum!

Napia pay daydiay sestina a, ta isuratmo nga umunan dagidiay keywords, aramidenen dagiti binatog, nasayuden iti agdaniw. Ngamin addan dagidiay ‘kimpetan’ a balikas iti ungto ti binatog.

Sinubliak manen dagiti ‘winagwagko’ a magazine kadagiti mall ken bookstand, kadagiti eskinita ken kangrunaan a kalasada. Ngem awan ti pantoum, no di laeng ti Writers Digest. Inresertsko iti internet. Ama, nagadudan!

Ngem uray ania iti ar-aramidem no di dinaka “aprosan ken kudkodan” ti musa. Ta saan met ngarud nga asi-asi a daniw. No la koma ta achmeism a daniw wenno dayta daniw a parparaangan di kasla koma a, digo ti saluyot ken susop a sinagpawan iti kinirog nga udang. Urayek laengen ti “apros ken kudkod” ti musa.

Atendarak man ti lektiur ni Prof. Ambeth Ocampo idiay UP-Baguio. Ta damagek man no apay a nagduduma ti datos ti nakaiyanakan ni Fr. Jose Apolonio Burgos. No ania ti pudno, Candon wenno Vigan.

Iti pannagnak, nasinga ti panagpampanunotko no kasano iti innak panagaramid iti pantoum.

“’Tang ‘na! Napakaigsi naman a sintas nga mokong ‘yun!” inradies pay ti estudiante a nabagi iti kaduana a nakuttong ken natayag. Agpadada a nakaigpil iti libro, isu a pagarupek latta idan nga estudiante. Sumsumrekkamin iti ruangan. Kellaat a naggillap iti mugingko.

Di kadi dayta ti maysa kadagiti kayatko a daniwen? Ti mangdaniw iti maipapan iti ababa ti kurdonna? Intugawko iti bakante a bato a tugaw. No maipapan iti ababa ti kurdonna, ket nalaka ngata nga aramiden, saan?

Makadandaniwak! Wen, ket dimteng dayta a gagar a makadandaniwak. Daytan ti apros ken kudkod ti musa. Nagdarasakon a nagawid. Bay-amon ti lektiur ni Ambeth. Suratekto lattan. Linuktak ti kompiuter. Binasak a dagus dagiti file maipapan iti panagaramid iti pantoum.

Larga, surat! Ket iti uneg laeng iti tallopulo a pulo a minutos, nalpas ti Pantoum!

Kitaem man a, no dagiti narigat a porma ti daniwen, sasaur gayam iti agputar no dika met makadandaniw? Ngem no sika ti “ap-aprosan ken kudkudkodan ti musa” kasla agayus a kassinglag a lana ti niog iti imbudo dagiti balikas!

Adtoy man ti naputarko nga imagistic pantoum:

Pantoum-Iluko: Ti Ababat’ Kurdonna

1.
diak a maawatan nga ay-ayam ti pakingawan
ti panangsapul iti al-allia kadagiti anniniwan
kalpasan iti pannangan iti naapgad a naalseman
iti dangadang ti nakem ken ti nagsat a raber ban

2.
ti panangsapul iti al-allia kadagiti anniwan
ket kasla kapet iti pisi a bulan iti kaltaang
iti dangadang ti nakem ken ti nagsat a raber ban
ti kuekong ti luansit a terredan ken naamitan

3.
ket kasla kapet iti pisi a bulan iti kaltaang
bukod a mameg a sanaang iti di maigawid a panaw
ti kuekong ti luansit a terredan ken naamitan
iti lasonglasongan a bit-ang ti naamlingan

4.
bukod a mameg a sanaang iti di maigawid a panaw
dagiti balikas ti sallabay iti panawen ti puor
iti lasonglasong a bit-ang ti naamlingan
ket panurekan iti ubet ti baso a balitok

5.
dagiti balikas ti sallabay iti panawen ti puor
ti linappedan ti nangato a timid ti gikgik
ket panurekan iti ubet ti baso a balitok
ti burandis a retrato ti naibaber a saingan

6.
ti linappedan ti nangato a timid ti gikgik
iti layag dagiti tibker ken amiris ket isudan
ti burandis a retrato ti naibaber a saingan
iti kiloan ti sagatan ken ti yakayakan ti nakem

7.
iti layag dagiti tibker ken amiris ket isudan
dagiti di pakaay-ayoan a tapat kadagiti tubtuboan
iti kiloan ti sagatan ken yakayakan iti nakem
dimteng duadua a pidut kadagiti naidisso nga iliw

8.
dagiti di pakaay-ayoan a tapat kadagiti tubtuboan
ket ti litania ti nagsapatos iti ababat’ kurdonna
dimteng duadua a pidut kadagiti naidisso nga iliw
natnang ti abaga dagiti natnga iti dangadang

9.
ket ti litania ti nagsapatos iti ababat’ kurdonna
nga agay-ayam iti di maawatan a pakingawan
ket immaldit ti nadugsak nga agikurkur-it ti biag
ti kuekong a nangan iti naapgad a naalseman


Dayta man, kailian. Nalaka met gayam iti agaramid. Lalo sika a mannaniw ket talaga makadandaniwka. Sabagay, no talaga makadandaniwka, nariribuk man ken saan iti aglawlawmo, makasuratka latta.

Wen, husto ni Miriam Sagan, nalaka laeng ti agaramid ti pantoum no narugiamon. Husto isuna, a kagudua kadagiti binatog ket naisuraten. Ngamin naulit-ulit.

Makapaisem pay iti kuna ni Sagan nga agas kano ti writer’s block ti pantoum. Ket kontraem pay laeng? Siguro a, ket, madama idi ti writer’s block isu a diak nakaputar kadagiti manon a daras a pinaggepko.

Ta ania ngamin aya ti Pantoum?

“For emotional impact, the pantoum poem is an excellent format. And while iti appears complex at first glance, this type of poem actually follows a rhythmic pattern that’s easy to follow,” kuna man ni Sagan.

Nagtaud kano idiay France ti Pantoum. Naibasar iti oral a porma manipud iti Pantun ti Malaysia.

Nupay repetons a daniw ti pantoum, mangited met iti makaay-ayo a rhythmic quality.

Ti repetons a makunkuna, kailian, ket ti kinaadda dagiti maulit-ulit a binatog wenno balikas. (Kas iti sestina.)

Padasenyo met iti mangputar, kailian. Agas kano ti writer’s block!

Naganas dagiti agay-ayam kadagiti balikas. No maganasanka nga agay-ayam iti scrabble, nagangganas pay nga adayo iti agputar iti daniw babaen kadagiti porma. Marikna no kua ti balligi ken pannakapnek. Uray no saan a maipablaak ket naan-anayen a ragsak dayta panagballigi a panangputar ken pannakapnek iti pannakabasa ti nagballigiam… ##

Wednesday, October 04, 2006

Kasano Ti Agaramid iti Sestina?

Kasano iti Agsurat iti Daniw a Sestina?



Maysa kadagiti inarapaapko a suraten ket ti daniw a sestina. Porma a sestina. Nabayagen a panggep ngem maituntunkua. Tagipintasek dagiti sestina dagiti dua a mabigbigbig a mannaniw, da Francis Macansantos, perennial lecturer iti Dumaguete Workshops ken Palanca awardee iti daniw ken ni Zenaida French, dekana iti UP in the Visayas ken premiado a mannaniw.

Kunkunak, mangsuratakto met. Lalo ket dumket met ti kinalastogko no dadduma ket kunaek met a sestina only!

A kunam la ketdin no nalaka iti agaramid iti sestina.

Okey, pinadasko iti nagaramid. Ngem iti nagmalmalem a nakasango iti kompiuter, awan iti napagbalinko a sestina. Idinto a no ti free verse no kasayudna ket dipay maorasan.

Nagbasabasaak kadagiti daniw. Pangkondision ti utek. Duapulo met a gluthapos ti natomar ken inaldaw ta mani a ngingutngot para iti sidap ti utek. Uppat nga aldaw a kondision. Okey na! Ngem nagmalmalemak latta iti sango ti kompiuter, awan iti naaramidko a sestina!

Kalpasan iti dua nga aldaw, inulitko manen, ngem saanko a kinabaelan iti nagaramid.

Nabainanak pay ketdin iti bagik. Narigat met gayam ti agaramid iti sestina!

Ngem saan a mabalin a diak a makaaramid. Pilitekto, kunkunak iti bagik.

Ket dimteng ti pasamak a dandanin nadiklawit ni Patay ti tengngedko. Naimbag la ketdin ta iti lima a tawen a panagpapaayko a kas medical columnist, adda met ti napidutko a hanggap a pinangsarapak iti wasiwas ti kumpay ti nakadalungdong a rurog.

Ket sakbay nga agballigi daytoy a nabileg a rurog, aramidekon ti sestina. Amangan no maitugotko pay iti tanemko daytoy nga arapaap.

Nagpa-Ilocosak. Tapno agsapul iti ramot ti nalabaga a pan-aw. Yuuuk, uray dika gayam a mamati no addan dagiti dua a sakam iti ngarab ti tanem nasken ti pananglamot ti bukod a sao. Awan met ngata ti mapukaw kaniak. Nabileg kano nga agas ti acute GI bleeding ti ramot ti nalabaga pan-aw. No sadino ti pangsapulan dayta a ruot. Wen, adu ti pan-aw ngem narigat a sapulen ti nalabaga ta saanda a lumaok kadagiti gagangay a pan-aw. Naisalumina wenno naisina wenno simminada iti kaadduan. Nagtubo dagitoy iti igid ti karayan ken iti nadam-eg a daga kas iti paliiwko.

Iti panagawidko pinanggepko iti agputar ti sestina iti uneg ti lugan. Nangbalonak iti sangapad a papel, blue ken red ballpen. Rinugiak ti nagikur-it. Sakbayna inresertsko manen no kasano iti agaramid iti sestina.

Addaan iti rhythmic pattern. Maysa nga excellent format ti sestina. Addaan iti innem a linia iti kadagiti umuna nga innem nga istansa. Ken tallo a sagdudua a binatog nga istansa a paraipusna.

Nalaka a, kunam? Wen, no dayta laeng a pattern, nalaka. Ngem ti rigatna ngarud ket ti rhythmic pattern daytoy. Daydiay maudi a balikas dagiti binatog ti umuna nga istansa ket isu met laeng ti maudi a balikas ti binatog dagiti sumaruno nga istansa ngem iti nagsasabalin a lugar.

Kastoy man ne ti rhythmic pattern ti original sestina:

1st stanza: 123456
2nd stanza: 615243
3rd stanza: 364125
4th stanza: 532614
5th stanza: 451362
6th stanza: 246531.
7th stanza: 25
8th stanza: 43
9th stanza: 16

Maudi a balikas ti binatog ti kayat a sawen dagita a numero.Dayta met laeng nga urnos ti urnosna kadagiti istansana.

Di kad narigat nga aramiden, saan? Nalaklaka nga adayo ti villanelle, sonnet ken dadduma pay a porpormas ken rhythmic pattern.

Karuprupa daytoy a sestina ti Pantoum.Agkasinsinda ngata. Pinadasko met namindua iti nagaramid iti pantoum ngem diak met nagballigi.

Nalpas ti lima pad paper iti kakukur-it, awan pay la ti nagbalikas a daniw. Nakadanonkamin iti San Fernando, awan pay laeng ti nagbalikas a daniw. Maysa ket kagudua nga oras ti napalabas.

Apay a sestina idinto ta mabalin met nga ay-ayamen dayta a porma? Limteng iti mugingko. Wen met a, dayta met ti aramidko no kua, baliwak dagiti rhythmic pattern. Manipud iti sestina a porma, makaaramidka iti porma a sabali, impetteng ti isipko. Wen, aya?

Binaliwak ti rhythmic pattern. Ngem isu nga isu ti napasamak. Awan iti mabukelko a sestina. Adda kamin iti Tagudin wenno tallo nga orasen a nasurok iti napalabas, saanak a makapagbalin.

Inkidemkon. Simmeksek iti utekko ti leksion iti Del Carnegie maipapan iti word correlation. No ekspertoka iti word correlation, saanka a paudi iti daniw. Ta panagay=ayam iti balikas ti word correlation kasta met ti daniw.

“Kasano pay a makastrek ‘diay anakmo no intugotmo met ta tulbek!” makarurod pay ti balkat a babai a nangmisuot iti kaduana a lalaki, a pagarupek nga agassawada. Nagpalikodda.

Makasinga met ti panagpanunot dagitoy a tattao, kunkunak payen ti bagik. No sumangkakuog met a laklakayan ta itugotna ti tulbek, ingngayemngemko met. Tulbek, hmmmn…

Tulbek? Tulbek! Wen ti tulbek! Wen, apay a diak a napanunot a dagus? Kasapulan ti tulbek tapno nalaka iti agsurat iti sestina!

Ania a tulbek? Keyword!

Panunoten wenno isurat nga umuna dagiti keyword wenno dagiti maudi a balikas dagiti binatog. Dagita ti keyword!

Okey ngarud. Nasken ti kinaadda ti keyword. Ngem ania koma nay? Nagkidemak manen. Ti met tungtongan dagiti dua a lallakay iti sanguanak a tugaw ti nangituonak ti isipko. Dimngegak iti tungtunganda. Inkeddengko nga agtaud kadakuada dagiti keyword. Maipapan iti pulitika, iti agdama a pulitika ti tungtonganda. Inkeddengko a no ania daydiay iradiesda a balikas isu ti adawek a keywords.

Nakapidutak iti innem a keywords nga isu iti insuratko, a kastoy:

Sarwa – 1
Batonlagip – 2
Trono – 3
Kuada – 4
Ay-ayamda – 5
Korona – 6

Saankon a sinurot ti usual rhytmic pattern ti original sestina. Total adda met dagiti mannaniw a di simmurot kadayta a pattern. Sestina-Iluko met daytoy a! Bukodko met a sestina.

Inkur-itko nga umuna dagiti rhythmic pattern. Ket kastoy ti inaramidko.

1st stanza: 123456
2nd stanza: 516432
3rd stanza: 246153
4th stanza: 531642
5th stanza: 162543
6th stanza: 654321
7th stanza: 34
8th stanza: 25
9th stanza: 61

Kasta a rhythmic pattern: dua a sagdudua: 2 ken 3 ken nagbinnaliktad met dagiti umuna ken maikanem kadagiti sag-iinnem nga stanza; ket kadagiti tallo a maudi nga stanza, no sumaren ida, agtotal iti 7. Bigbigen ken adalen a nalaing dagiti rhythmic pattern. Mayat met ngatan a rhythmic pattern, ania? Artistic met, saan? Ta arte met ti daniw, kunamsa! Ket maysa nga artist ti poet. Saan laeng a kadagiti balikas ti pakasarakan iti arte no dipay ket kadagiti binatog wenno rhythmic pattern.

Okey! Nakapueston dagiti keywords. Dagiti laengen mangnayon iti aramidek. Konsentret: agpupudot dagiti dua a lallalay nga agis-istoria ti maipapan iti pulitika. Nasken nga agpupudotak met. Mabusor. Masuron. Kasuronko met dagiti kasuronda.Kondisionen.Kinitak ti relok. Rinugiak ti nagikur-it. Iti uneg laeng ti tallopulo a minutos, nalapasen ti sestina!

Ket nasuratko daytoy a daniw iti uneg ti Partas. Nagganas ti agay-ayam kadagiti balikas! Uray iti uneg ti pampasahero a lugan!

Nalaka met la gayam ti agaramid ti sestina no urnosem nga umunan dagiti keywords! Kasla agigup iti digo ti saluyot ken rabong ken sabidukong a nasagpawan iti tinuno a paltat! Kasla agsurat iti gagangay a damag para iti police beat.

Daytoy man ne, ti inaramidko.

Dagiti Kappi iti Batonlagip

Ti sarming ket binurak ti sarwa
Dagiti kappi nga aggiginnuyodan iti batonlagip
Mabatbatibatda a simumulagat kadagiti trono
Saanda a malagip a dida kua ti pagarupda a kuada
Ket ti pinniltakan iti rupa iti sabali ti ay-ayamda
Ket pilitda a gun-oden ti balangkantis a korona.

Ti panangtiritir kadagiti tengged ti ay-ayamda
Ket tunggal lamotenda a sarwa ken bukodda a sarwa
Itandudoda ken idirdir-i a kas korona
Ket nagbugsoten nabaddekanda a pagarupda a kuada
Iti poder, iti kongreso ken iti senado a pagarupda trono
Isuda dagiti kappi nga aggiginnuyodan iti batonlagip

Essemanda nga ilamina iti muging ti batonlagip
Ket tapno agnanayon a matugawanda ti kuada
Nasken nga agtalinaed kadakuada ti korona
Uray no pakanenda dagiti babassit iti bukodda a sarwa
Iti tunggal kumpas dagiti ramay nga ay-ayamda
Isu nga agiinnagawda kadayta essemanda a trono

No koma puniandat’ ulila a dulang ti ay-ayamda
A kas inaramid pudpudno a nakatugaw iti trono
Awan koman iti mangan pay iti sarwa
Awan metten ti agessem iti korona
Ta iti tunggal maysa addanton kuada
Nga isu dayta ti pudpudno a tugot ken batonlagip

Ngem kaykayatda iti mangan iti sarwa
Kaykayatda iti agiinnagaw iti korona
Kaykayatda agkikinnaruskos iti batonlagip
Awan iti mayat a paatur iti ay-ayamda
Kasda arrabas nga aniaman a madalapus kuada
Ngem nangisit unay dayta gamgamenda a trono

Ta maburakto dayta a korona
Agpatingganto dayta nga ay-ayamda
Ket awanto a pulos mabati a kuada
Into bumaba ti adda iti pudno a trono
Matunawton dagita ginamgamda a batonlagip
Ta taraonda ti sarwa ti sabali ken bukodda a sarwa

Agsarsarwa dagiti agay-ayam iti trono
Ta ti batonlagip a korona ket kuada

Ti sarwa ti batonlagip
Ti korona nga ay-ayamda

Ket dagiti agay-ayam iti korona
Nanganda ken nagpakanda iti sarwa

Imblodfaceko man dagiti keywords.

Ti imasna iti agaramid iti daniw, kailian, ket saan laeng a ti panagay-ayam kadagiti balikas no dipay ket iti panagay-ayam kadagiti rhythmic pattern.

Padasem ti agaramid iti sestina a dimo insurat nga umuna dagiti keywords ket urayka la agkamulaw nga agaramid. Ngem no isuratmo nga umuna dagiti keywords ken dagiti posision dagiti keywords, nalaka la gayam ti agaramid.

Padasenyo met, kailian. Agaaramidkayo iti awanan iti keywords ken ti addaan iti keywords ket takuatenyo ti misterio ti daniw no apay nga adu dagiti agduyos ken mangipatpateg iti daniw. Uray no saan a maipablaak ti nasuratmo a daniw, umanayen daydiay satisfaction a mangited iti kired,sirmata ken namnama iti biag. Dayta satisfaction ket pannakapnek kadagiti babassit a banag a saan nga ikaskaso wenno saan nga ik-ikkan ti kaadduan. Kaaduan kunak, ta adu koman ti mannaniw.

Kas iti nasaotayon idi, ti maysa a mannaniw ket co-creator ti Namarsua, ta agparsua met iti kinapintas ti mannaniw babaen kadagiti linagana a balikas ken binatog. Saan laeng a balikas no dipay ket binatog.

Nagganas ti agay-ayam kadagiti balikas ania? Iramanmo metten ti agay-ayam kadagiti binatog ken rhythmic pattern. Rugiamon ti agsurat iti SESTINA…

Urayek ta ipablaakta iti Tawid, wen? ##