Wednesday, January 26, 2005

TI POLITIKA NI MANNURAT KEN TI TEMA TI ALIENATION

Ti Politika ni Mannurat ken ti Tema ti Alienation

JM Agpalo, Jr.
Tawid News Magasin


Ania aya ti kapintasan a suraten? Daytoy man ti naynay a masalsaludsod kaniak, lalo dagiti agdadamo a mannurat.

Kaniak a biang, narigat a sungbatan daytoy. Ngamin, ti saludsod ket kasla agdamdamag no ania iti kaimasan a luto ti adobo. Well, nagduduma a bersion ti adobo. A kas met ti nagduduma a klase ti suraten.

Kas iti adobo, adda latta met a ‘tay naidumduma, naisangsangayan iti amin a bersion. Kastoy met laeng ti napintas a suraten.

Kastoy man met laengen iti saludsod ni Josephine de la Cruz ken dagiti kakaduana nga estudiante ti St. Louis University, idi inenterbiuda ‘toy biang idi tawen 2000 a kas nangabak iti 1st Prize Palanca Awards.

Kastoy man met laengen ti saludsod da Kristel Ramos ken Divina Ambrosio, dagiti estudiante ti Social Science iti UP Baguio idi inenterbiuda ‘toy biang a kas maysa a mannaniw iti Siudad Dagiti Saleng idi napalabas a tawen.

Kastoy man met laengen ti naibato kaniak a saludsod iti open forum kalpasan ti Poetry Reading sadiay Baguio Colleges Foundation idi 2000. Kaduak a nagreading ditoy dagiti tallo a propesora iti UP Baguio ken ti Palanca Awardee for Poetry Francis “Frank” Cimatu.

Uray dagiti naglektiurak iti panagsuratan ti sarita a kas sadiay Tayug National High School ken sadiay Bantay, Ilocos Sur ket kastoy man met laengen ti saludsodda.

Ta ania aya ti kapintasan a suraten?

Ngarud a. Ania aya ti napintas a suraten?

Ti kunak a ket no napintas ti suratem wenno ti topikom wenno subject mattermo, uray no adda ti kuskuselna ti pannakasuratna ket napintas latta iti serrekna kadagiti mannakaawat. Saan a ti pannakasuratnan ti kitaen no di ket ti pakabuklan ti sarita wenno ti estoria a sinurat.

Kaadduan kadagiti sungbatko ket ti pannakapili dagiti suraten, iti man daniw wenno iti sarita.

Masapul a suraten dagiti naisalsalumina. Naisangsangayan. Naidumduma. Ta dagitoy dagiti makaawis iti immatang kadagiti agbasbasa. Daytay adda ti ibatina kalpasan a nabasa. No ania man daytoy a naibati, isu dayta ti naisalsalumina, naisangsangayan ken naidumduma kadagiti gagangay a sinurat.

`“The rise of the novel is tied to objective changes in Philippine society…”

Kastoy man ti kuna ni Dr. Resil Mojares ti University of San Carlos, Cebu City iti librona a napauloan iti “The Origins and Rise of the Filipino Novel”.

“Maysa kadagiti kalaingan a kritiko iti literatura ni Resil,”

Daytoy ti nakuna ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti maysa a chance conversation ken panangdamagko iti katatao ti kritiko. Kuna ni apo Resil Mojares ditoy a nakatali wenno nairaked dagiti nobela (wenno sinurat kunatayo lattan) para iti panagbalbaliw ti kasasaad ti gimong. Kayatna ngarud a sawen, a nasken ti pannakipaset ni mannurat iti panagbalbaliw ti gimong a saan laeng a mangray-aw, mangpasangit, mabutbuteng, blah, blah, blah!

“Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a
politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapaniti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso amakitana. Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman…”

Daytoy ti opinion ni Dr. Ariel S. Agcaoili, a kas imbaga ni Roy V. Aragon iti Introduksionna iti libro a Duyog Ti Singasing I – ti nakaurnongan dagiti sinurat maipapan iti daniw nga impablaak ti Tawid News Magasin.

No intay ngarud sumaen ti opinion da Mojares ken Agcaoili, nakabatbatad a maysa a politikal ti panagsurat. Ni mannurat a kas maysa a politiko. Dagiti sinurat ni mannurat ti makunkuna a political agenda wenno isu dayta ti platapormana iti panagbalbaliw ti gimong nga agturong iti narang-ay ken nakappia a panagbiag.

“Although Bulosan’s works are authobiographical, they are a reconstruction not of his personal life, but of the general condition of the working class.”

Daytoy ti nakuna ni Petronilo Bn. Daroy iti sinuratna a “Carlos Bulosan: The Politics of Literature”, St. Louis University Quaterly, 1968.

Ne, kailian, saan laeng a da Mojares ken Agcaoili ti mangibagbaga iti napolitikaan a sinurat. Pati pay ni Daroy. Ti kaipapanan ti imbaga ni Daroy ket saan laeng koma a para iti bukod a bagi wenno interest ti suraten no di ket para iti pagimbagan ti sapasap. Ngarud, no kayat iti agsurat iti napintas (a sinurat), nasken ngarud a, a daytoy ket napolitikaan. Isu daytoy ti politika ni mannurat para iti social change, intelectual intelectual change, spiritual change, moral change ken iramanen ti emotional change.

“I hope to find in (the social critics of his time such as Dreiser, Anderson, Lewis,
Hemingway, Caldwell, and Steinbeck) a weapon strong enough to blast the walls
that imprisoned the American soul. But merely describing the disease – they did
not reveal any evidence that they know how to eradicate it…”

Daytoy met ti opinion ni Susan Evangelista iti sinuratna maipapan iti “My Education” ni Carlos Bulosan, Ateneo de Manila University Press, 1985.

Ket ti Ilocano soul wenno kararua ni Ilocano, nakabalud kadi met? Saan laeng a maymaysa a pagbaludan no di ket naalud-alod a pagbaludan ti nakaibaludan ni kararua ni Ilokano. Ket awan iti asinoman a makabael a mangiruar iti daytoy a pagbaludan ti kararua ni Ilocano no di met laeng ni Ilokano a mismo. Ket kas politika dagiti natatarnaw a kapanunotan ti mannurat, kas politiko kadagiti nabibileg a balikas ti maysa a mannurat, akemna ngarud nga alut-oten, akemna nga iruar ti kararua ni Ilokano a balud iti damsak, kinakurapay, kinawatakwatak ken blah, blah, blah, blah! Front-liner iti panagbalbaliw ti gimong, komonidad ken iti panawenna ti maysa a mannurat.

“…ethnocentrism, self-alienation and crisis identity, lack of linguistic unity,
cultural dislocation, artistic divisiveness and fragmented diminishing
audiences, and evasion of the humanist commitment to literature as a human
institution…”

Daytoy kano ti bunga ti kolonialismo, a kas iti kuna ni Lucila Hosillos iti sinuratna a “Breakling Through the Wayang Screen: Literary Interdependence among New Literature in Southeast Asia,” Diliman Review 1984.

Puonayen, kailian, imbinsabinsan a mismo ni Hosillos dagiti pagbaludan wenno nakaibaludan a mismo ti kararua ni Asiano, ta karaman met ni Ilocano a kas maysa nga agindeg iti Southeast Asia.

Saggaysaentayo ngarud nga ibuksilan:

1) ethnocentrism---kaplastikan man daytoy, kailian. Plastik kadagiti amin a plastic. Kadagiti agtutubo iti agdama adun iti saan a makabasa iti Iluko. Saan a dayta pannakabasa ti rason dita no apay a dida kayat ti agbasa iti Iluko, ngamin kaykayatda a basaen ti Tagalog wenno English. Ken no dadduma pay kaykayatda ti ag-Tagalog ken ag-English ngem ti ag-Iluko ta kabainda ti bukodda a pagsasao. Agpaliiwka, kailian, lalo kadagiti ummong dagiti agtutubo. Iti Kailokoan, ibain met ni taga-surong nga isuna ket taga-surong. Kasla tagibassitenna ti bagina. Ni met taga-patad mas superior ti panagkitana ti bagina ngem ni taga-surong. Uray kadagitoy a panawen ket adda pay laeng daytoy. Nakabalud pay laeng ti kararua ni Ilokano iti pagbaludan nga ETHNOCENTRISM. No diak nagbiddut, iti annual conference ti Federation of Provincial Press Club ken Publisher’s Association of the Philippines a dinar-ayak, kastoy ti nalawag nga ehemplo ti lawlawatek. Manipud iti eksperiensa ni Asst. Prof. Jaime Raras ti University of Northern Philippines-Candon City Campus, a kas iti panangisaritana iti tungtonganmi maipanggep ti pasalip ti sarita a para kadagiti taga-surong wenno Upland Municipalities of Ilocos Sur. Dinamag ni Raras kadagiti estudiantena no asino ti agindeg kadagiti sangapulo ket uppat nga upland municipalities of Ilocos Sur. Awan a pulos ti nangitayag ti imana, ngem adu kano iti nagdumog. Sinaggaysa ni Raras a dinamag no sadino ti lugar ti tunggal estudiante.

“Pinapispisak a dagiti naglibak a lallaki. Dandanik la katosan dagiti naglibak a babbai. Agasem, nasurok a kagudua iti klasek ket taga-surong? Linektiurak a, ida, maipapan iti panangipateg ti puli…”

Kalpasan kadaydi, tunggal pasalip ti Upland Municipalities of Ilocos Sur, adun dagiti simmalip, lalo kadagiti estudiante ni Raras. Iti irony ken imasna, kunam, kailian, inabakdak pay dagitoy nga agdadamo a mannurat! He-he-he-! Third Prize (sarita, diak nakisalip kadagiti dadduma kategoria) laeng ti nadilamotak. At least, adun ti kaduak a mangiyik-ikkis a no kabaelan dagiti taga-patad iti agsurat kabaelanmi met a taga-surong! Wen sipapannakkelak a mangibaga a taga-surongak met, kailian. Taga-bambantay no isu. Maysa a Bago no isu. Igorot-nga-Ilokano no isu. Ilokano-nga-Igorot no isu. Kankanaey-Ilokano wenno Ilokano-Kankanaey no isu. Ngem ti Filipino a mangibain ti nagtaudanna a puli, mabainto met a mangibaga a maysa a Filipino. No mabain a mangitandudo nga isuna ket Ilokano, mabainto met a mangibaga nga isuna ket Filipino.

2) self-alienation and crisis identity---isu daytoy ti mangibain iti kinaasinona, mabain a mangibaga nga isuna ket Bago wenno Ilokano. Mabain nga agbasa iti Iluko wenno agimbabain nga agbasa iti Iluko isu a kaykayatna ti Tagalog ken English. Mabain nga ag-Iluko isu nga agtag-Tagalog ken agin-e-English. Panagriknana ngamin ket sikat, nalatak la unay no daytoy ket agbasa ken agsao iti ganggannaet uray pay no adda daytoy iti Kailokoan. No Tagalog, English, Pangasinense, Nabaloi, Kankanaey ti pagsasao ti kasasaom, wen kasaom ida iti maawatanda ta dida la ngarud met maawatan ti Iluko. Natural laeng dayta. Ngem Englishem ti saan pay a nakadap-aw ti hayskul iti away ti Kailokoan tapno ipakitam, iparupam laeng nga edukadoka, ngarud sika daytay nagiskuela ngem saan a nakaadal. Adda parikutmo maipapan iti crisis identity wenno self-alienation ta inyadayom dayta bagim iti pudno a kinaasinom. Ken adu pay a bersion itoy, lalo kadagiti adda ti an-annayenna a nangipusing ti bagida iti gimong, wenno ti gimong ti nangipusing kadakuada.

3) lack of linguistic unity----sabali ti Lowland Iluko ken ti Upland Iluko. Agsabali ti kayat a sawen ti patopat ti Ilocos Sur ken La Union. Agsabali ti agbansag ti Ilocos Sur ken Pangasinan. Agpada ti samsaping ti Pangasinan ken Ilocos Norte idinto ta sabali ti samsamping ti Ilocos sur. A, adu dagiti nagdudumaan iti Iluko. Isu nga idiay http://www.Iluko.com ket agpipinnapilit dagiti dap-ayero ti maipapan iti re-intelectualization iti Iluko. Maysanmaysa ket adda ti makunana. Ngem iti pananganalisarko kadagiti ibagbagada, awan man la ti nangdakamat met no apay a timpuar ti LACK OF LINGUISTIC UNITY. No ania ti puon daytoy. Makisawsawak koma iti saritaanda, ngem saan a napintas ti makidebate iti tao a saanmo nga am-ammo ta kaadduan no dipay isuda (dap-ayero) ket nakaabungot.

4) cultural dislocation---adun dagiti tagipatgen (values) ni Ilokano a napukaw. Iti laengen pannanganan ket maysamaysan ti mangbagtin ti platona sana sanguen ti telebision kabayatan ti pannangan. Pati orasion, mapukpukawen. Adu ken adu dagiti napukaw a tagipatgen ni Ilokano iti agdama a panawen. Saantayon a saggaysaen no di ket paliiwentayo iti uneg a mismo ti pamilia ken iti komunidad. Ti rigatna, daytoy a cultural dislocation ti in-inut met a nangpatay iti kina-Ilokano. Saan laeng a cultural dislocation no di pay morally dislocating effect of our higher educational system, a kas iti tema ti sarita ni Antonio S. Encarnacion a napauluan iti “Kampanario”. Dagiti edukado ket baybay-anda dagiti saan a nakaadal. Dagiti edukado nga annak ket bay-anda dagiti saan a nakaadal a nagannak. Kinaawan ti modo wenno naimbag a nakem ti kayat a sawen dagitoy a cultural dislocation ken morally dislocating effect of our higher educational system.

5) artistic divisiveness and fragmented diminishing audiences---- kinaawan iti panagkaykaysa. Pinnangatuan iti isbo. Kaniakania uttot. Innuttotan. No dimo kayat ni kastoy ta dimo gusto ti aramidna, inka ken ni kasdiay nga isu iti inka idaydayaw, ket kagiddan iti pananglais ni daydiay. Kasla kappi nga aggiginnuyodan iti alat ti angpep nga antukab. Ngem no sumaen ti amin, padapada dayta nga aramid ni Ilokano, padapada nga Ilokano. Isu a ti nasken koma ket ti panangitandudo ti aramid, partuat, putar ni Ilokano napintas man ken saan unay a napintas, agdadamo man ken saan ti nangaramid, nabaknang man ken saan ti nangaramid, adda man ti an-annayenna wenno awan ti nangaramid, edukado man ken saan ti nangaramid.

6) evasion of the humanist commitment to literature as a human institution---nadlawko, lalo iti salip ti sarita, kadagiti naisalip a sarita, manmano ti mangtratar ti humanism. Kasla saan nga ammo ni Ilokano iti agdama ti HUMANISM. Naimbag la ketdin ta adda ti Juan S. P. Hidalgo, Jr., Lorenzo Tabin, Agustin D. C. Rubin, ken dadduma pay nga agsursurat maipapan iti humanism. Ulitentayo man ti kunana: EVASION OF THE HUMANIST COMMITMENT TO LITERATURE AS A HUMAN INSTITUTION! Nairuam ngamin dagiti mannurat a dadduma, no dipay ket kaadduanna a, ti agbatay iti REALISM. Realista dagitoy. Ti sarita ket nasken a nakapappapati. Ngem kasano ti pangngarig a sarita? Dagiti sarita a saan a ti kinapudno wenno realismo ti dakdakamatenna no di ket adda ti kayat a sawen ti lablabidenna?

Iti Literatura Ilokana, saan ngata evasion wenno panangliklik ti mapaspasamak no di ket mabilbilang ti makaammo iti agsurat iti kastoy? Nalabit a wen. Ngamin naipangpngruna dagiti sinurat a ti targetna ket para iti komersial ken entertainment a saan ket a para iti naun-uneg a kaipapanan ti literatura ken sinurat a taraon ti isip ken kararua.

“Abakek. Abakek isuna, ngamin ket awan ti nasuratna a humanism. Dagiti
pangngarig. Ad-adda a dagiti sinuratna ket agbatay iti realistiko a pasamak.”

Daytoy man ti palawag ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti maysa a chance conversation iti maysa a GUMIL Filipinas Convention sadiay Suso Beach Sta. Maria , Ilocos Sur. Imbagak ngamin kenkuana ti nasao ni Dr. Noemi Ulep Rosal iti sinuratna nga Introduksion iti libro “Silang Nagigising sa Madaling-Araw” ti Ateneo de Manila University Press, 1993. Ti paulo ti Introduksion ket “Ang Nobelang Iloko at si Constante Casabar.” Imbasa met laeng ni Dr. Rosal daytoy iti GUMIL Convention sadiay Suso, a kagiddan ti panaglektiur/panagsarita met ni Dr. Agcaoili ti maipapan ti alienation kadagiti daniw dagiti taga-Hawaii, a kas iti nadakamat iti immuna. Kastoy ti kuna ni Dr. Rosal:

“… iwinaksi ni Casabar ang kombensyonal na estilo ng mga nobelistang nauna sa
kanya – ang mahaba at sanga-sangang banghay ng kuwento at ang madalas na
paggamit ng mabulaklak, sentimental, masalimuot at maligoy na pangungusap.”

Binaliwan ni Casabar ti taray ti sinurat. Simrek daytoy iti napudpudno a pasamak. Napakarealistiko a pasamak. Ala ket editor ti Bannawag ni apo Casabar. Ngem sabali dagiti putar ni apo Hidalgo, a maikumpara kadagiti putar ni Casabar. Isu a kinasaok idi ni apo Hidalgo maipapan kadaytoy a banag. Managpaliiwka met, kuna ket idi ni apo Hidalgo kaniak, sana inyangaw no asino ti kakaisuna a mannurat ti Iluko a no agsurat ket agsasainnek? Ket am-amirisek amin a, a basbasaek ken dagiti putar ti asinoman a mannurat. Husto ti kuna ni apo Hidalgo, no agdaniw daytoy a mannurat ket agsasainnek latta. Diak ammo no apay. Adun ti daniwna a nabasak ngem agsasainnek latta. Siguro a ket napintas nga adalen ken ammoen no apay nga agsasainnek. Idi ngarud paseminar ti Poet Essayist and Novelist (PEN) of the Philippines sadiay Oasis Resort, San Fernando, La Union, kasaritak koma ‘toy idolok a mannaniw no apay nga agsasainnek ti daniwna, ngem nasinga laeng ti tungtonganmi iti idadateng ken pannakipatpatang ni Dr. Isagani Cruz. Sipud idin ingpek lattan a makatungtongkon ni mannaniw no apay nga agsasainnek. Daytoy a mannaniw ket ni Manang Emma Sol. Aguinaldo ti Ilocos Norte.

No inrugi ni Casabar ti realismo, inrugi met ni Hidalgo ti humanismo. Makasurat met ni Hidalgo iti realismo.

Adda ti taray dagiti sarita-Iluko a kas no ibasar kadagiti nag-editor ti Bannawag. Idi sinublat ni Jose Asia Bragado ti kina-editor, napimpinsan a napunas dagiti humanismo a sarita ket ad-adda a timpuar dagiti maaksion la unay a sarita. Dagiti nakaad-adu a conflict situation iti sarita. Dagiti sarita a marisiris la unay. Sa la adda tumpuar dagiti sarita a humanismo ken plot-less a sarita kadagiti nangabak iti salip.

Kailian, adu pay ken adu pay dagiti nakaibaludan ni Ilokano. Saan laeng a ni Ilokano ti naibalud no dipay ket dagiti mannuratna, ta saan a makaadak kadagiti dadduma pay a sanga, klase, genre iti sinurat.

“Isu met la nga isu! Di met la agbaliwen.”

Daytoy ti komento ni apo Prescillano Bermudez, Sr. maipapan kadagiti sarita a mabasbasa. Napasamak daytoy iti maysa a taripnong dagiti kameng ken opisiales ti GUMIL Pangasinan iti pagtaengan ni Fernando B. Sanchez sadiay Burgos Street, San Nicolas, Pangasinan. Kameng ti board of directors ‘toy biang, kailian, a kas pasado a presidente ti GP.

Kasano koma ngarud nga agbaliw ket ala latta met ti panagnunog kadagiti sinurat a pangkomersial wenno entertainment.

Isu a kuna ni Dr. Mario G. R. Rosal iti sinuratna a “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation,” St. Louis Research Journal (Journal of the Graduate School of Arts and Sciences):

“In most, if not all instances, the spirit of social commitment and protest has
become primary character of the experience of alienation in this country as
expressed in our literature. To our writers, however, in Iloco that spirit came
relatively late…”

Husto ti paliiw ni apo Rosal. Naladaw a naipangato ti agpang dagiti sinurat. Isu a maud-udi a kanayon ni Ilokano no maipapan iti tema ti suraten. Ngamin, manmano dagiti sinurat nga addaan iti politika. Nagnunog dagiti mannurat iti komersial a sinurat wenno pang-entertainment. Iti rason ngamin itoy, nangrugi dagiti sinurat nga Iluko a para iti entertainment.

Nasken a napolitikaan dagiti sinurat a kas kuna da Dr. Ariel S. Agcaoili, Petronilo Bn. Daroy ken Resil Mojares. Ngem nakisang pay laeng dagiti sinurat a napolitikaan. Saan pay laeng nga umanay a mangwayawaya ti nakabalud a kararua ni Ilokano.

Ne, kailian, di kad uppaten dagitoy a madaydayaw a kritiko ti Literatura Filipina ti mangibagbaga a nasken a napolitikaan ti sinurat?

“…attempt to get rid of chaotic personality through the power of medium,”

Kastoy met ti opinion kano no T. S. Eliot, a kas iti nasao ni Epifanio San Juan iti sinuratna a “Philippine Literature in Crisis: An Interrogation, St. Louis University Quarterly.

Dayta a medium a kukuna dita ni Eliot ket dagiti sinurat. Siguro a ket isu ngata a, nga imparabur ti Namarsua ti talento ti panagsuratan ken ni mannurat tapno iti kasta ket katulonganna a mangirakurak, mangpaadda ken mangitandudo iti nalinteg, nakappia ken nadur-as a biag ti tao. Tapno makaalut-ot ni Ilokano iti nakaikulonganna.

TI TEMA NGA ALIENATION

Anansata, naglektiur ni Dr. Ariel S. Agcaoili maipapan iti “tema ti alienation” kadagiti dandaniw dagiti taga-Hawaii ti GUMIL Filipinas Convention sadiay Suso Beach. Dinakamat ni Dr. Agcaoili a kinaisalsalumina, kinaisangsangayan ken kinaidumduma ti tema dagiti daniw dagiti taga-Hawaii a maikumpara kadagiti daniw iti Ilocos. Mangisursuro idi ni Dr. Agcaoili sadiay UP Diliman.

Uray ni Dr. Leoncio Deriada, ti UP Visayas ket nasaona met babaen iti suratna ‘toy numo toy biang ti kinapintas ti tema nga alienation.

Uray ni Dr. Florentino Hornedo ti Ateneo de University ken University of Sto. Tomas ket sinuratna met ti maipapan iti kinapintas alienation a kas topiko, ken kas mabasa iti salaysayna maipapan iti Bago Oral Arts.

Kastoy met ti kuna ni Valerio L. Nofuente, iti sinuratna a “Sikolohiya ng Pagkasal sa Maikling Kuwento ni Lorenzo G. Tabin,” Philippine Collegian, 1975 a kas inadaw ni Dr. Mario Rosal iti sinuratna a “The Iloco Short S0tory in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation:

“The theme of social alienation rendered from a psychological and
autobiographical perspective is in fact the strongest point in the fiction of Tabin, a major contemporary writer in Iloco who has actually undergone the same
subhuman conditions in which many of his characters in his stories are entrapped. In his rendition of said theme, the hero’s or heroine’s state of being boxed in a cheap, dirty, narrow dilapidated room emerges as the eloquent symbol of the sordid human condition that is alienating man in our kind of social system.”

Ngarud, maysa daytoy a mangipaneknek ti tema nga alienation wenno ginaganggannaet ti tao ket napintas a suraten.

Ngem kadagiti amin a nangdakamat iti maipapan iti tema nga alienation, ni Dr. Mario G. R. Rosal ti nangibinsabinsa dagiti tema iti alienation. Saan laeng a maysa a topiko no di ket imbinsabinsana ti/dagiti posible a suraten maipapan iti tema nga alienation.

Iti palawag ni Dr. Agcaoili, mabasa ti kinaganggannaet ni Ilokano iti Hawaii kadagiti dandaniwda. Ganggannaetda iti daga a yanda.

Iti palawag ni Dr. Deriada, ti kinaganggannaet ti kinaasino ti napigsa a kidag ti suraten. Ti kayatna a sawen ti kinaasino ditoy ket saan laeng nga iti bukod a bagi, ti kina-Filipino, kina-Ilokano, no dipay ket a kas tao iti dumaldaliasat ditoy lubong.

Ken Dr. Hornedo, impeksana ti kinagangganaet ti maysa a puli a nagdappat iti maysa a lugar, nga iti panaglabas ti panawen, nagpukaw dayta a kinaganggannaet ket nagbalin dagita a ganggannaet iti lugar a kasla patubo iti dayta a lugar.

Uray ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr., patienna met ti kinapintas ti tema nga alienation. GUMIL Filipinas Convention 1990, Bangued, Abra. Alasdos ngata iti parbangon. Sumagmamanokami laeng ngatan a mannurat iti nanglawlaw ken ni apo Hidalgo tapno agimtuod maipapan iti literatura. Agingga dimteng ti topiko ti kritisismo. Kadagidi a panawen, 1990 ken sakbayna, nagpipintas dagiti kritisismo dagiti hurado a naipabpablaak. Ngem gapu iti panagriri ti maysa kadagiti nangabak iti salip ken ti pangta ti damsak, diak ammo no apay a naisardengen ti kritisismo. Isu pay ngatan a, a nakuna ni Dr. Mario Rosal a naudin ni Ilokano. Siguro, kinaarsagid ken saan pay laeng a sisasagana dagiti mannurat a makritikar ti sinuratda. Dagiti sisasagana ket dagiti laeng nakapadas a dimmar-ay kadagiti workshops. Siguro, nakaadayo koman ti kritisismo ti Literatura Ilokana no saan a daydiay a pagteng. Agurayka, limmaksidak metten, hehehe! Kuna idi ni apo Hidalgo (adda pay laeng kaniak ti mapirpirpir a notbok a nangisuratak ti imbagana, ken naipintan iti utekko):

“…napintas dagiti naisangsangayan, naisalsalumina ken naidumduma a tema…”

Ket innagananna dagiti malalaki a mannurat iti lubong a nasken a basaen dagiti sinuratda ta makaali kano iti isip ken makaited iti inspirasion iti panagsurat no di man ridaw iti nalawlawa a panagimutektek iti literatura. Intuloy pay ni apo Hidalgo:

“…dagitoy a sinurat ket pinadasda nga inimpluensiaan wenno binalbaliwan saan
laeng a ti kasasaad ti kinaasino a kas indibidual no dipay ket ti gimong…”

Kastoy man ti panangibinsabinsa ni Dr. Mario G. R. Rosal ti tema ti alienation iti sinuratna “The Iloco Shrot Story in the 1960’s and the Theme of Alienation, “ St. Louis Reserch Journal, 1983:

“The causes of alienation come in various forms, but usually fall under
one or a combination of the following general categories: economic causes
(e.g. dire poverty and oppression of the working class); social and political
causes (e.g. the pain of racial and class discrimination and political oppression);
bureaucratic causes (e.g. the oppressive and dehumanizing effect of bureaucratic
system in which one finds himself trapped); educational causes (e.g. the dislocating effect of a defective educational system undergone by youth); and future shock (e.g. the dislocating effect of the speed of change in the contemporary world). There are other causes, of course, that may not conveniently fall under any of these general categories like for instance the pain of religious discrimination and the trauma of war.”

Ngarud, daytoy ti sungbat iti saludsod no ania ti kapintasan a suraten. Agsurat iti napolitikaan ken iti tema ti alienation.

Napalo no dipay la mangabak met dagiti agar-arapaap a mangabak met iti salip kalpasan a nabasana daytoy a sangaduyog a singasing.

Ala ngarud, kailian, babayu! ##

Tuesday, January 18, 2005

awan sabali a maisurat, part II

Interpretasion, Panirigan ken Reaksion iti “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana” a sarita ni Manuel Arguilla

ni JM Agpalo, Jr.
Iti Duyog ti Singasing
Tawid News Magasin


Ti kapintasan iti amin amin itoy a sarita ni Arguilla ket ti pannakarespeto ti otoridad ti ama, ken ti respeto iti tunggal maysa. Panagdayaw. Nagbileg tiu panagdayaw a naikawes.

Daytoy a panagrespeto iti tunggal karakter, karamanen ni Labang ket iladladawanna ti nakadakdakkel nga AYAT dagiti agbibiag nga ILOKANO. Ti nakadadakkel nga AYAT dagiti ILOKANO.

Iladladawan daytoy a sarita a napno iti AYAT ti puso ni Ilokano. Nagpintas ketdin ti agbiag ditoy lubong a napno iti ayat! Isu daytoy ti maysa kadagiti tema ti sarita. Pasig nga AYAT ti masarsarita. AYAT NI ILOKANO ti masarsarita. Ayat ken ayat lattan, awanen ti sabali pay.

Kadagitoy a panawen, manmanon ti mabasa a kastoy, a pasig nga ayat ken ayat laeng iti masarsarita awanen iti sabali pay. Awan ti laokna nga ulpit, liput, danes ken gundaway.

Saan kadin a makasurat ni mannurat iti nakapulpulos nga ayat?

“Apay a nagadu dagiti naulpit nga amma?" daytoy a saludsod ti limtuad kadagiti hurado apaman a nabasada dagiti sarita a naidatag iti pasalip ti RFAAFIL 2002-2003 a nangtratar ti tema maipanggep iti pamilia. "Apay a nagdakes ti ama iti panirigan dagiti kaaduan a mannurat a nakisalip? Maysa nga ama a sugador, bartekero ken aminen a bisio. Ken daytay pay ket tipo a bayolente- kugtaranda, sipatenda, disnogenda, sinturonenda dagiti annakda.”

"Ti panangiparangda a ti ama ket maysa a narungsot a tigre ti gapuna no apay nga impariknada met laeng nga adayo ti rikna dagiti annak kadagiti ammada. Isu a dagiti inna ti ad-adda nga ay-ayaten dagiti annak. Nabatad, nalawag ken madlaw a sigud ti pannakailadawan dagiti amma a kas dakes a maigiddiat la unay kadagiti manangipateg nga inna."

"Talaga a nasayaat ken nadungngo dagiti inna. Pudno a padastayo daytoy iti biag. Idi ubingtayo, no kasta nga agsakittayo, dagiti innatayo ti intay' awagan. Natural dayta. Ngem apay a madi ti pagkitkitaan dagiti mannurat kadagiti amma?"

No dagiti komento ken panirigak kadagiti nangabak RFAAFIL 2002-2003 ket LINAPDAK ti bagik a nangibaga, ngem itan, saanen, ibagakon a nakipagsainnekak met kadagiti hurados a da Juan S. P. Hidalgo, Jr., Dionisio S. Bulong ken Linda T. Lingabaoan-Bulong. Apay nga awan man laeng iti nasurat kadagiti naisalip a nangtratar iti nakalpulpulos ng AYAT a kas itoy sarita Arguilla? idinto ta panagayat (kadagiti nagannak) ti tema?

Maysa a banag a nasken nga usigen ken adalen ti makagapu. Maysa banag a nasken nga ipaayan iti umno nga atension. Nasken a mangaramid iti umno nga addang a pannakabaliw ti taray dagiti sarita ta dagiti putaren ket ladawan ti kinaasino ti puli. Ti gimong a pagtartarayamn ti puli. Wen, saan a kabukbukodan ti panunot, duyos, ingpen ken essem tunggal mannurat ngem tumaud koma dagiti palagip a mangibunannag ti kinasin-aw. Dagiti palagip nga akay iti siasi nga addang. Dagiti palagip a di laeng mata no dipay ket aywan ken dayaw ti puli.

Kunada, ti LITERATURA ti KONSENSIA ti puli. Husto!
Tunggal putaren ni mannurat ket ladawan ti pulina. Husto!

Sinurat ni Arguilla ti kinadakkel ti AYAT ni Ilokano idi panawenna. Husto!

Sinurat dagiti mannurat iti agdama ti KINAULPIT dagiti amma. Husto!

Apay saan kadin a makasurat ni mannurat iti agdama nga awan ti mailaok a kinaul-pit?

Saan kadi a napintas ti sarita no awan ti mailaok a kinaulpit?

Tunggal sinurat, saan a masasaan nga impluensiaanna ti agbasbasa a mangtulad iti nabasana. Ngarud, apay a suraten dagiti nakaro a kinaulpit no daytoy a kinaulpit ti posible tuladen dagiti nakabasa?

Apay a saan a suraten dagiti nakapulpulos nga ayat a mangimpluensia kadagiti agbasbasa?

Awan kadin ti nakapulpulos a ladawan ni Ilokano a napno iti ayat?

Awan kadin ti Ilokano a napnuan iti ayat?

Awan kadin ti mannurat a napnuan iti ayat?

Daytoy kadin ti Ilokano ti agdama, a nalaokanen iti kinaulpit?

Daytoy kadin ti mannurat iti agdama a nalaokanen iti kinaulpit?

No wen, daytoy ti ladawan ni Ilokano iti agdama, nalaokan iti kinaulpit. Daytoy ti ladawan ni mannurat iti agdama, nalaokanen iti kinaulpit. Wen, daytoy ti agdadata a kinapudno. Napudpudno a kinapudno ta addatayo la ngarud iti nariribuk a lubong.

Ngem apay a saan nga aramiden ni mannurat iti agdama ti akemna a mangbalbaliw ti konsiensia ni ILOKANO iti agdama a panawen?

Ammo ni mannurat nga Ilokano a NALAOKANEN ti konsiensia ni Ilokano iti KINAULPIT iti agdama a panawen a kas maaninag kadagiti sinuratna, ngem apay a saan nga agtignay? Apay a saan nga agaramid ni mannurat iti mangbag-ot ti konsiensia ni Ilokano iti lubo ti KINAULPIT?

SAAN NGA UMANAY nga iladawan ti kinaulpit no awan ti naidiaya a posible a panagbalbaliw. Dayta posible a panagbalbaliw ken panangalaw iti lubo ti kinaulpit ti KANGRUNAAN NGA AKEM ni mannurat.

Apay a saan a suraten dagiti nakapulpulos nga ayat tapno maikkat dayta a kinaulpit iti konsiensia ni Ilokano?

Nasken kadi a maulit-ulit a maipablaak daytoy a sarita ni Manuel Arguilla tapno maawatantayo laeng ti kaipapananna?

Nasken kadi nga ulit-uliten nga ipablaak daytoy a sarita ni Manuel Arguilla tapno maugasan ti kinaulpit iti konsiensia ni Ilokano?

Saan laeng a ni Ilokano ti inladawan ni Arguilla itoy a saritana no di ket ti kina-Filipino.

Ut-utobek, apay a mabilbilang ti sinurat ni Ilokano a maikabil kadagiti textbook tapno mapagadalan dagiti estudiante. Kasano ngarud a mapagadalan dagiti sinurat a nalaokan iti kinaulpit? Ti kinaulpit kadi ti iyadal kadagiti estudiante?

Ti talento ti kinamannurat ket imparabur ti Namarsua a kas katulonganna a mangipaduyakyak ti AYAT ken KAPPIA a saan ket a katulongan ti panangiwaras ti kinaulpit. No saan a maakem ni mannurat ti naikumit kenkuana a talento, saan laeng a ti kinamannuratna ti napaay no dipay ket ti masakbayanna ken ti Namarsua nangited kenkuana ti talento ti panagsurat.

MY POINT IS, DIGOSEN KOMA NI MANNURAT ITI AGDAMA A PANAWEN TI KONSIENSIA NI ILOKANO A NAALIANEN ITI KINAULPIT A KAS MAILADAWAN KADAGITI SINURATNA. SAAN LAENG A DAGITI NAPASAMAK, MAPASPASAMAK, MAPASAMAKTO ITI GIMONG A PAGGARGARAWANNA NO DI KET KOMA MAIPANGRUNA A SURATEN TI KINASIN-AW TI KONSIENSIA NI ILOKANO.

Iti agdama panawen, kailian, mano a sinurat ti naputar a nangtratar iti kinasin-aw ti konsiensia ni Ilokano a kas itoy a sarita ni Manuel Arguilla?

Masurat dagiti pasamak ti biagtayo (life) nga Ilokano ngem di man la a masurat met ti maipapan ti konsiensiatayo nga Ilokano.

URAY MAYSA LAENG TI PUTAREN TI TUNGGAL MANNURAT A NANGTRATAR ITI NAPUDPUDNO NGA AYAT ( A KAS ITOY SINURAT NI ARGUILLA) NGA AWAN ITI NAILAOK A KINAULPIT, ITI KINAADU TI MANNURAT KADAGITOY A PANAWEN, NAPNO KOMAN ITI AYAT TI KAILOKOAN. TI LITERATURA ILOKANA KOMAN TI KAINDAKLANAN ITI AMIN A LITERATURA ITI LUBONG TA ADDA KENKUANA TI NAPUDPUDNO NGA AYAT.

URAY MAYSA LAENG TI PUTAREN TI TUNGGAL MANNURAT A NANGTRATAR ITI NAPUDPUDNO NGA AYAT (A KAS ITOY SINURAT NI ARGUILLA) MADIGOS LA KETDI TI KONSIENSIA NI ILOKANO KET MAREGREG KEN MAIYANOD ITI ESTERO A KAIKARIANNA DAYTA NAY KINAULPIT A KIMPET.

Umisemka met a, kailian, amangan no lumnek dagiti butillogko no naseriosoka unayen, hehehe!

Itoy a sarita ni Arguilla, ultimo baka ni Ilokano ket ammona ti AGAYAT ta di man la nagwang-it ni Labang idi inaprosan ni Maria. Ti kayat a sawen ditoy ket ammo ni Ilokano a riendaan ken paammoen dagiti ayup. Ammo ni Ilokano nga isuro ti AYAT uray kadagiti ayup. Ammo a suruan ni Ilokano uray dagiti NAGSARA! Iti ababa a pannao, MANAGAYAT ni Ilokano. Ammo ni Ilokano no kasano nga isuro ti AYAT iti asinoman tao (iladawan ni Maria) ken uray iti ayup (iladawan ni Labang).

Inladawan idi ni Arguilla nga uray ayup ken kinaayup ket kabaelan ni Ilokano a paammuen. Uray ania a nagsara, ayup man ken tao ket kabaelan ni Ilokano a paammuen.

Napaamo ni Ilokano ti katanapan ti Cagayan, dagiti kabambantayan ti Cordillera, iti kabakiran a siudad ti Kamanilaan, dagiti nagkalaegan a daga iti Visaya ken Mindanao, dagiti ubasan ken unasan ken kaniebean iti Amerika ken dadduma pay a suli ti lubong. Iti agdama, manon a sinurat iti naputar a nangtratar iti BAEL ni Ilokano a nangpaamo iti ayup wenno kinaayup? Wenno ti/dagiti didiosen?

Iladladawan ni Arguilla itoy a sinuratna no kasano ti panagayat ken panangrespeto dagiti Ilokano nga anak iti amana (kadagiti nagannak kenkuana in general).

Idi 1980’s nagruar dagiti sarita naipadron iti pangngarig maipapan iti napukaw nga anak. Iti agdama, kailian, manon a sarita iti naputar a nangtratar iti napudpudno a panagayat ti anak kadagiti nagannak?

Iladladawan ni Arguilla itoy a sinuratna ti panagrespeto ti tunggal anak iti kakabsatda.

Awan kadi ti Samaritano nga Ilokano? Adu dagiti sinurat a maipapan iti panagaapa iti tawiden. Ti gubat. Ti rebellion. Dinnanogan, innungawan iti biag. Iti agdama, kailian, manon a sarita iti naputar a nangtratar iti napudpudno a panagiinnayat dagiti agkakabsat nga awan a pulos iti nailaok a kinaulpit?

Iladladawan ti sarita ni Arguilla ti panagayat ni Ilokano iti asawana.

Adda dagiti sinurat maipapan iti pre-marital sex, hiwalayan blues ken dadduma pay. Iti agdama, kailian, manon a sarita iti naputar a nangtratar iti napudpudno a panagayat ni asawa iti asawana a di nalaokan iti kinaulpit ken liput?

Iladladawan ni Manuel Arguilla itoy a sarita ti umno nga aramid ti maikamang.

Ti tao a dina ammo a respetaren ti padana a tao, rumbeng laeng met a saan a marespeto. Iti agdama, kailian, manon a sarita iti naputar a nangtratar iti napudpudno a panagayat ni naikamang kadagiti nakaikamanganna?

Ti ama ditoy ket iladawanna ti kinasirib ni Ilokano.

Iti agdama, kailian, manon a sarita iti naputar a nangtratar iti napudpudno a kinasirib ni Ilokano nga awan iti nailaok a kinaulpit, liput ken pananggundaway?

Wen, iti laksid iti kinakapsut wenno kinaawan pay ket ngata a ti risiris ti sarita, nakapimpintas ti pannakailadawan dagiti pasamak. Nakapimpintas ti pannakalukais dagiti banag a kayat nga iyallatiw ti author.

Adda daydiay banag a kayat nga ibaga ti author ngem dina met imbaga. Nupay kasta, adda ti naibagana nga isu ti panglukaisan ti agbasbasa. Makaammo ti agbasa a manglukais kadayta a banag a kayat ti author nga ibaga.

Manmano ti sarita iti Iluko a mabasa a kastoy. Nagsayaat ketdin ti panangipablaak ti RIMAT Magasin kadaytoy.

Nupay kasta, iti kabayagko met bassiten nga agam-amiris ken agpalpaliiw iti sarita, kasla nadlawko a nagkadua ti klase dagiti kakastoy a sarita. Adda ti kayat nga ibaga ti author ngem saanna nga imbaga, ngem ammo dayta ni agbasbasa a dayta ti kayat nga ibaga ti author. Dinagullitko manen. Dagullitak met no maminsan, hehehe! Ngem ti panagdagullit ket panangawag met ti atension. A daytoy a dagdagulliten ti pakaituonan ti atension. Emphasize kunadansa itay iti Ingles?

Mabilbilang iti ramay ti nasurat a kastoy. Sa ket nagkadua pay iti kunak, wenno kunaek lattan a nagkadua a ta siak met ti agam-amiris, saan, hehehe!

1) Ti umuna a klase ket daydiay NAIPADRON wenno nai- pattern wenno adda modelona. Saan ketdi nga interemente a natulad ti pasamak iti modelona no di ket iti panunot ti agbasbasa ket ammona a ti taray ti pasamak ket umarngi daytoy iti modelo. Mabalin pay a sawen a connotation ti sarita iti maysa a pasamak wenno ti pakasaritaan ti ili, tao, ken dadduma pay.

Adtoy dagiti ehemplo dagitoy a sarita: (a napidut ti isipko kabayatan iti insamsambot a panagsurat ken panangkamakam ti deadline ti panagisubmitar iti sinurat iti Tawid News)

1) RUPA, ni Lorenzo Tabin
2) BITUEN TI ROSALES ni Juan S. P. Hidalgo, Jr.
3) TI EKLEKSION ITI BARANGAYMI ni Meliton Brillantes
4) APLAT ni Salvador A. Espejo

Ti sarita ni apo Loring Tabin, uray no dina imbaga, ket ammo dagiti readers a maipapan ti pakasaritaan ti Filipinas ti sarita. Ti pagilian ket mismo a ni Baket Sepa, ket dagiti tallo nga annakna iti nagduduma nga ama ket dagiti tallo a nangsakup ti pagilian nga isuda: Espania, Amerika ken Japan. Ti pakasaritaan ti pagilian a nakapadron ti sarita.

Ti sarita ni JSP Hidalgo, Jr., ket uray no dina imbaga, ammon ken nakalawlawag nga ammo ni agbasbasa a naipadron met iti pakasaritaan ni APO Jesus. Adda ti Christ figure ti sarita.

Ti sarita daydi apo Itong Brillantes ket naipadron met iti moromoro nga eleksion ti pagilian. Pinagbalinna laeng met a barangay. Ngem dagiti pasamak iti nasional nga eleksion ket umarngi iti inkawesna kadayta nga eleksion ti barangay

Ti APLAT ni apo Badong Espejo ket naipadron met iti kudeta.

Ken adu pay.

2) Ti maikadua a klase ket daytay awan ti nangipadronanna wenno modelona a pasamak, tao, ili wenno ania la ditan. Bunga daytoy ti panunot. Nakabalbaludbod a bunga ti panunot. Awan modelona. Ngem ammo ni agbasbasa dagiti lablabiden ti author uray no saan a naibaga wenno mabasa. Narigrigat a suraten daytoy ngem iti immuna. Dagiti laeng managimutektek a mannurat ti makabael.

Adtoy dagiti ehemplo ti sarita a napidut ti utekko kabayatan a sursuratek.

1) daytoy a sarita, ITI INYAWID NI MANONG LEON TI ASAWANA
2) TARAON DAGITI DIDIOSEN ni Juan S. P. Hidalgo, Jr.
3) NI PARAN KEN TI UNIBERSIDAD TI CARMEN ni Juan S. P. Hidalgo, Jr.
4) SIASINOAK ni Fredelito Lazo
5) Ken dadduma pay.

Nasaotayon ti immuna a sarita.

Ti maikadua, TI TARAON DAGITI DIDIOSEN ket saan nga agpaay daytoy kadagiti realista wenno dagiti agduyos iti REALISM. Ta maysa a HUMANISM ti sarita. Ti nanang ti ubing ditoy ket pinarti dagiti didiosen sada inluto nga isu ti taraonda. Isu a taraon dagiti didiosen. No dagiti REALISTA ti makabasa, saanda la ketdi a maawatan ti sarita, ta saan met ngarud a nakapaypaysu a ti tao ket mangparti iti tao tapno adda ti sidana. Di met ngarud uso ti cannibalism ditoy pagilian. Ken asino met ti mayat met a mangan iti karne ti tao? Ngem kadagiti HUMANISTA ken uray saan basta nasidap ti panagimutektekna a, ket ammona wenno kumpet iti mugingna a dayta nga ina ket isu met laeng ni Inang Bayan wenno ti pagilian. Ta ti nagan dayta nga ina ket ni Filipinas Lazaro. Ti pagilian ti taraon dagiti didiosen. Ti ubing ket inampon dagiti makakannigid. Iti politika ti pagilian, awanen ti sabali pay a kamang dagiti inrurumen dagiti didiosen no di ti nakatag-ay ken nalukot a gemgem. Dagitoy a pagteng, ket saan nga imbaga ni apo Hidalgo iti saritana, ngem nakalawlawag nga isu dayta iti pakaitarusanna. Maysa a pangngarig a sarita.

NI PARAN…ket pakasaritaan ti biag ti tao ditoy lubong a kas agdaldaliasat. Ti lubong a kas maysa nga unibersidad. Mangrugi nga agdaliasat ti tao manipud iti pannakaiyanak agingga iti ipapatay. Manipud iti isisingising ti init agingga ilelennek. Maysa a pangngarig a sarita.

Iti SIASINOAK ni apo Lazo ket maysa pangngarig iti panangsapsapul ti kinaasino ni Ilokano kalpasan ti gubat. Iti tallo a gubat.

Itoy maikadua a klase, kalian, ket kaarngina dagitoy sumaganad.

1) Ti pakasaritaan ni Sisyphus nga agidurduron iti bato ngem maarikuskos ngem agiduron manen…adda ti kayatna a sawen ti author ditoy a nalawag a maawatan

2) Ti pakasaritaan ni Atlas a mangaw-awit ti lubong

3) Pakasaritaan ti Florante at Laura

4) Noli ken Fili ni Jose Rizal

5) ti Bernardo Carpio

6) ti pakasaritaan a “Kinnan ni Adan ti mansanas ni Eba” (Kunam la no maliksab ti kanawan a lapayagko iti nakaaaaaaaaaaair-irut a lapigos ni Sister Ma. Fierra a prinsipalmi ken teachermi ti religion idi 4th year hayskulak sadiay Narvacan Catholic School idi ipettengko nga ilawlawagna iti actual no kasano iti pannangan ni Adan iti mansanas ni Eba. “Maawatamto latta no sumangpet dayta nakemmo, barok,” Kuna ni Fr. Vic a katulongan a reberendo ti kura paroko ti ilimi. Maymaysa a compound ti simbaan, kombento dagiti padi ken ti NCS. “Luto ni APO DIOS,” kuna met daydi lilongko idi nagdamagak met kenkuana, ngem, “lipak-libong, kunam, pari!” imbungisngis daydi Lakay Ignas a kainninumanna iti basi. No malagipko daytoy ita, agil-illekak, ta kasano koma nga ilawlawag ti padi ken madre ti actual a kayat a sawen dayta “Kinnan ni Adan ti mansanas ni Eba?” Ngelngel ken nangelngelak met idi, saan? E, diak ngarud maawatan, di damagek, hehehe!

7) ti pakasaritaan ni Lazaro iti Bilia. Adu ti masarakan a kakastoy a sarita iti Biblia, ngem mas gusgustok dagiti “Pangngarig Maipapan Kadagiti Makitaltalon iti Kaubasan, ti Pangngarig Maipapan Kadagiti Sangapulo a Babbalasang ken Pangngarig Maipapan Kadagiti Tallo nga Adipen. Ay, aduda pay, kailian!

Dagitoy a naagapad a sarita/nobela/pakasaritaan ket adda ti kayat nga ibagbaga ti author ngem dina imbaga. Nupay dina imbaga ammo dayta dagiti agbasbasa, lalo dagiti intelektual wenno nalawa ti mugingna. Ta di met laeng mangimpluensia, mangpasangit, mangray-aw-mangpakatawa, mangbutbuteng ken dadduma pay ti sarita. Adda met dagiti sarita a rukodenna ti intelektualidad dagiti agbasbasa. Impluensiaanna. Duroganna. Pagtignayenna. Pakirdenna ti nakem. Papigsaenna ti nakem. Pasidapenna ti panunot. Taraonanna ti kararua, blah, blah, blah, blah!!!

Kas met laeng kadagiti daniw nga intelektual ti sarita nga intelektual. Adda ti ibagbagana ngem saan nga isu ti kayatna a sawen wenno saan met, padamgidamgisanna laeng no di ket piningpiningenna laeng nga ipasirip agingga iti maay-ayoka ket sikanton nga agbabasa iti makaammo a manglukais ken mangapput ti kinadayag dayta a sasawen ti mannurat.


DA ARIEL T, VIRGILIO, MANG USTING KEN MANG LORING

Kadagitoy a klase ti sarita ket bandos iti Literatura Ilokana. Nanipud idi tawen 2000 agingga iti agdama, bandos ti nagparang wenno naapit kadagiti nangab-abak kadagiti nadumaduma a pasalip. Adda sumagmamano a naiyaw-awan. Sumagmamano a bandos.

Maysa ti rimuar iti Umuna a Klase, ti sarita ni Agustin DC Rubin a “KARI ITI PARBANGON NGA APAGSIPASIP a nangabak iti RFAAFIL 2003-2004 a nakapadron daytoy iti pakasaritaan ni APO Jesus. Kas iti ninamnama, saan a nakapappapati kuna dagiti realista idi nabasada. Ngem ti sarita ket saan a para kadagiti realista. Ta humanismo ngarud ti sarita. Ngem kaadduanna ketdi ti ammok a dagiti agkumkomento iti Dap-ayan iti Iluko.com ket dida ammo no ania ti nagdudumaan ti realismo, naturalismo ken humanismo a sarita.

Iti maikadua a klase:

1) ti sarita ni Ariel Tabag a napauloan iti SUDARIO a nangabak iti Maika-2 a Gunggona iti Palanca 2003

2) ti sarita ni Virgilio Naungayan a TORIBIO DE PALACA a nangabak iti Umuna a Gungguna iti Salip ti Makapakatawa a Sarita 2003-2004, ti Pacioles Awards.

Ti sarita ni apo Tabag, uray no dina imbaga ket maimutektekan ti panaguurnong dagiti umili nga umalsa. Kas iti sarita ni apo Arguilla, adda ti banag a kayat nga ibaga ni apo Tabag ngem dina imbaga. Ngem ammo daytan dagiti agbasbasa.
Pagammuan addaytan ti yaalsa dagiti umili a sidadaandan a makirinnapuk.

Iti sarita ni apo Biyyong, uray no dina imbaga ammo dagiti agbasbasa no asino daydiay sinubli ti al-alia (a bida) nga insalakan iti maur-uram a balay. Ammo dagiti managimutektek ken intelektual a ni APO JESUS daydiay.

Daytoy a ramen ti nangpapintas kadagiti sarita da Asseng ken Biyyong.

Nupay kasta, ad-adu koma pay ti inkawes da Ariel T ken Ka Biyyong a lukaisan dagiti agbasbasa a saan laeng nga iti udina. Amin koma a pasamak wenno kaaduan a pasamak iti sarita. Ad-adu koma ti lukaisan ken arikapen. Ta daytoy ti kamayatan iti amin ket, ti aglukais iti nakalemmeng babaen iti in-inut a panangikkat ti abbong santo apputen ti dayagna. No makitan ti naabbongan, makedngan metten no makapnek met laeng dayta wenno saan; no dakkel wenno bassit ti kidagna; no natambok wenno kuddapit ti pangamilna.

Ad-adu koma pay dagiti sarita a maputar a kastoy. Dagitoy dagiti sarita nga agtinnag iti kinaimmortal no pulido ti pannakasuratna.

Ngem asino ngarud ti agsurat kadagiti kakastoy a klase ti sarita iti agdama? Naginanan ti pluma ni apo Johnny Hidalgo, Jr., ta impamaysanan ti RIMAT Magasin nga editen. Ni apo Buddy Espejo, impamaysana metten ti panagedit ken panangimaton ti TAWID NEWSMAGASIN.

Ad-adu koma pay ti suraten da Ariel T, Mistro Virgilio ken Mang Usting, Mang Loring ken dagiti amin a makabael a mangsurat ti kakastoy a sarita. Maysa a tanguap ken lidok ti sammigel kadakayo appo! Ur-urayen ti TAWID NEWSMAGASIN ken ti http://kamalig.blogspot.com ti putarenyo a sarita tapno maamiris.

Ania ngata no dagitoy nga uppat a malalaki a mannurat, (dua ti bangolan ken dua ti a bumaro, ehek, madinsa, dua a super lolo, maysa a kasado ken maysa a baro) ket mangsuratda iti nakapulpulos nga ayat a kas iti sinurat ni Arguilla?
Sigurado met, kailian, a maganasanak la ketdi nga agamiris.

Panagluluto manen? Innak pay agluto, kailian, isu nga igibustayon a, babayu, hehehe!! #


Wednesday, January 12, 2005

awan sabali a maisurat

Rebiu iti “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla
(for DUYOG)


PAKAUNA: (Inadaptarko ti sagkabassit nga impormasion manipud kadagiti datos iti RIMAT MAGAZINE, Oktubre 2004 Isyu. Impablaak ti RIMAT Magazine daytoy a sarita a kas panangilagipna ti maika-60 nga ipupusay ni Manuel Arguilla. Manipud iti daytoy met la a magasin iti nangamirisak iti sarita. Agyamanak iti komplimento a kopia manipud kada Djuna Alcantara, Philippine Bureau Chief ti RIMAT iti probinsia ti La Union ken ni Dr. Rogelio Tangalin, ti kalaingan ken kasiriban a propesor iti Don Mariano Marcos State University. Ti REBIU (review) ket bukodko a panirigan ken komento.)

Manmano ngata iti saan a makaam-ammo ken ni Manuel Arguilla nga agduyos iti literatura. Maysa isuna kadagiti kalaingan a mannurat iti Ingles. Daytoy a saritana ket imparangna ti kabibiag iti away. Naipasngay iti Brgy. Naguillian, Bauang, La Union. Ilokano.

Nasurat iti Ingles daytoy a sarita: “How My Brother Leon Brought Home a Wife.” Iti Iluko, impartarus ni Constante C. Casabar. Iti Tagalog, impatarus ni Centeno San Miguel, “Kung paano nag-uwi ng maybahay ng Manong Leon ko”.

Impablaak ti patarus ti Iluko iti Bannawag, Disiembre 18, 1961 ken Saluyot Espesyal nga Isyu 2001. Impablaak met ti Bulawan 3, ti journal ti National Commission for the Culture and the Arts ti Tagalog a bersion.

TI REBIU

TI PLOT: Inyawid ni Manong Leon ti asawana, a ni Maria iti away. Sinabat ida ni Baldo, nga isu ti agsarsarita wenno narrator iti sarita. Imbes a karitela (wenno kalesa koma) iti isabat ni Baldo, kareton (wenno karison) a guyoden ti baka a ni Labang. Imbes a surotenda koma ti dalan, saan ta kinamang ni Baldo ti waig ken ti kataltalonan agingga nakaawidda.

POINTS TO CONSIDER:

1) The Story’s Central Issue---ti panangiyawid ni Leon iti asawana ket maysa a behikulo iti pannakaiparang ti kabibiag iti away. Nagtaray laeng ti sarita iti “panangiyawid” ni Leon iti asawana. Manipud iti panangsabat ni Baldo kadakuada agingga nakagtengda iti balayda.

Iti story’s central issue, bassit no dipay ket kasla awan ti makuna a risiris sarita.
Kadagiti immuna a sinursurattayo a rebiu, kritika ken panirigan, kanayontayo latta a dakamaten ti kinaadda ti sarita nga awanan iti risiris. Isu daytoy ti maysa. Saan a commercial story dagiti kakastoy a sarita ta rukodenda ti intelektualidad dagiti agbasbasa. Kakastoy a sarita dagiti kaadduan a mangabak iti sarita, kas iti mapalpaliiw.

Nupay awanan iti risiris, nakadakdakkel ti kidagna daytoy a sarita. Maysa a local color a sarita. Adtoy dagiti makagapu no apay a dakkel ti kidagna daytoy a sarita:
a) makaay-ayo a basaen
b) ababa ngem namsek
c) naisupadi
d) nalaokan iti adbentura
e) agdiskubre wenno agsukisok a sarita

a) makaay-ayo a basaen--- iti panagasawa ti maysa a taga-siudad ken taga-away ket kasla kape ken gatas. No saan a nasayaat ti pannakailimogna wenno ti pannakaptemplana, saan a naimas nga igupen. Tumaud no kua ti umuna a saludsod kalpasan a nabasa ti paulo. Ania ngata ti reaksion ti taga-siudad iti away?

Iti kritisismo ken panirigan iti sarita a “Ti Nalusak a Karabasa ken Tabungaw” ni (daydi) Bagnos Cudiamat, a nangabak iti Maika-5 a gungguna iti Reynald Antonio Awards for Iluko Literature 2003-2004, dinakamattayo ti makunkuna nga EXPECTATION a kawes ti sarita. Ti banag a namnamaen a mapasamak iti sarita ket saan a napasamak. maysa kadagiti kalaingan nga agaramat iti kastoy a sarita local color ket daydi apo Cudiamat.

Itoy a sarita ni Arguilla, ti EXPECTATION dagiti dear readers iti nangtengngel ti gaganasanda nga agbasa. Ti panangay-ayo ni author kadagiti readers nga agbasa iti sinuratna. Kangrunaan ngamin daytoy nga ipakat ti mannurat iti sinuratna iti panangawisna kadagiti readers a mangbasa iti sinuratna. Ta no dina maawis, ania ngarud ti serbina a sarita ti sarita no awan ti agbasa? Kas nakunatayon kadagiti immuna a rebiu, maysa a performative art ti sarita iti nagbaetan ti author ken reader.

b) Ababa ngem namsek. Saanen a nagpalpalikaw ti author. Dipay ket nagaramat iti taldiap napalabas. Direkta a pasamak. Saan a simrek ti makunkuna a paset ti sarita a COMPARISON wenno panangikompera ni Maria iti kabibiagna ken ti datnganna a biag. Apay a saan a naserrek? Pakasaritaan daytoy ni Leon, iti dayta laeng a pagteng. Saan a pakasaritaan ni Maria, ken saan nga ammo no Baldo a narrator ti pakasaritaan ni Maria. No apay a nadakamatko daytoy, ngamin iti situasion posible met a maisapit ti nadakamat a taldiap babaen iti pangaramat ti “ngata” ti narrator a ni Baldo. No naiparang daytoy, bimmuntog koma ti sarita. Madadael no kua ti PACING wenno taray ti sarita. Ti presentasion ti sarita a diredirekta nga awanan likaw. Ababa ngem namsek.

Iti laengen paset a dinamag ni Manong Leon no asino ti nangibaga a a magnada iti waig ken kataltalonan iti rabii, ket sinungbatan a met a dagus ni Baldo a ni tatangda ti nagmandar. Nupay ni Baldo ti narrator, mabalin latta koma met nga iserrek ti flashback no kayat, ngem kaykayat ti author ti ababa ngem namsek a panagiparang. Iti daytoy a banag, simreken ti PANAGSUKISOK KEN PANAGDISKUBRE TI SARITA.
Saanen a nagpalikaw ti author kadagiti pasamak. Nupay ababa, minantenerna dayta a “panagdiskubre ken panagsukisok ti sarita” a kas paset ti sarita. Maysa a tekniko wenno wagas ti pamuspusan ti author a panangngednged (concise) iti sinuratna. Maysa pay a tekniko a mangtengngel ti iimasan ti agbasa. Ngamin itoy a tekniko, ipaay ni author ti maysa a pagpampanunotan ti reader kabayatan nga inna basbasaen. Ken uray pay dagiti karakterna.
Saan laeng a ti pannakaisuratna ti ababa ken namsek. Uray ti time element wenno ti panawen ti sarita ket ababa. Isasabat ni Baldo agingga dimtengda iti balayda. Ababa a panawen.
Ababa ngem namsek a sarita.

c) Naisupadi----naisupadi, kayatna a sawen itoy a sarita ket ti pannakaiparang ti kabibiag ni Ilokano iti away. Ilocano experience iti sarita nga English (nga isu ti immuna a pannakaisuratna). Saan laeng a ti tema ken panakaisuratna ti naisupadi, no dipay ket iti kinabaked ti karakterisasion a naikawes kadagiti agbibiag. Naakem dagiti agbibiag iti bukodda a nga akem a siwawaya.

d) nalaokan ti adbentura---ania ngarud ti ekspektarem iti taga-siudad nga aglugan iti kareton a nagna iti waig ken kataltalon? Imbes a ti dalan ti purok ti nagnaanda ket iti waig ken kataltalonan. Ngarud, narikut dayta a pagteng.

Apay a nagna ditoy? Paset manen dayta ti PANAGSUKISOK KEN PANAGDISKUBRE ti sarita. Ta agsukisok ken agdiskubre ti reader kabayatan nga agbasbasa. Kasna la kuna ti sarita: BASAEM, KET AWISENKA A MANGDISKUBRE KEN AGSUKISOK KADAGITI NAPIPINTAS A BAMBANAG ITOY A SARITA!

Kinaagpaysuna, iti kaaddada iti waig ken kataltalonan, sisiimek met man, balet, no adda ti negatibo a reaksion ni Maria. Ngem pulos ketdin nga awan ti reaksionna. Sitatallugod nga inawatna dagita. Nagkantada pay iti kanta da Leon ken ni tatangna.

No nagreak koma ni Maria, saan a maikari ni Maria ken ni Leon. Ta iti dayta nga idadalanda iti waig ken kataltalonan ket isu ti inted ni tatang a kas pannubok ti asawa ni Manong Leon no maikari met laeng wenno saan.

Ngem awan ti reaksion ni Maria nga insurat ti author. Apay? Tinengngel daytoy ti tema ti sarita wenno ti tema ti panagasawa, a kas kadagiti sumaganad:
1. maikari nga aginnasawa dagiti agkinnaawatan
2. iti pannakiasawa, saan laeng a ni asawa ti ayaten no di pay ket ti aminna, ti lugarda, dagiti dadakkelna ken kakabagian, amin amin kenkuana
3. sitatallugod a panangakseptar iti aniaman a banag a maidiaya ken panangilaksid iti panangikompera iti naggapuan ken iti sangbayan

f) agdiskubre ken agsukisok ti sarita---- ti kapigsaana pangamil ti sarita…daytoy ti a paset ti panangibagaam no apay a dekalidad daytoy a sarita. Nakabakbaknang daytoy a sarita para iti psychological approach to literary criticism.

dagitoy dagiti banag a pagpampanunotan iti sarita:

1) apay a karetela ti naglugananda a saan ket a kalesa? Tapno masubok ni Maria no maikari met laeng iti “nanumo” a taga-away.
2) apay a nagnada iti waig ken kataltalonan imbes nga iti kalsada? Tapno masubok ni Maria no maikari met laeng iti “nanumo” a taga-away.
3) Apay a dinamag ti ama, no ania ti inaramidda ti panagdaliasatda? Ti insungbat ni Baldo ket ti panagkantada dagiti agassawa ti “Sky Sown With Stars” a naynay a kantaen da tatang ken ni Manong Leon.
4) apay nga awan ti reaksion ni Maria a kareton ti luganda imbes a kalesa? Ken apay a nagnada iti waig ken katatalonan imbes nga iti kalsada? nasungbatanen itay, a sitatallugod ni Maria ken ni Manong Leon. Inayatna daytoy ti amin-aminna. Adda ti maysa a maxim wenno pagsasao a kunana: silent water runs deep. Addaan iti karakterisasion ni Maria iti nauneg a pannakaawat. Mannakaawat la unay. Saan a nareklamo. Ken nalabit, a nasken nga aramidenna dayta a banag a di agreklamo tapno maikari a maikamang. Ngarud, makuna a nasirib ni Maria. Nauneg ti panangimutektekna, nga isu ti kayat a sawen ti maxim a silent water runs deep. Maysa daytoy kadagiti tema a dinepensaan ti author.
4. apay a di impapilit ni Manong Leon a ti kayatna, a magnada iti kalsada imbes nga iti waig ken kataltalonan? Inauna ngem ni Baldo, di kadi? Adda ti makunkuna ditoy a bileg ti inauna. Ngem saan nga impapilit ni Manong Leon ti pannagnada iti kalsada. Apay? Ngamin nalabit nga ammonan a subsoboken ti amana ni Maria. Isu ngarud a nagkanta pay iti paboritoda a kanta. Ket simmurot met ni Maria. Isu daytoy ti imbaga ni Baldo ken ni tatangda. Itoy a buya, ti mental images daytoy a buya, impapilit ni Manong Leon a maikari ni Maria a saan nga iti diskusion no di ket iti aramid. Ammo ni Maria ti kanta. Inakseptar ni Maria ti kanta. inakseptar ni Maria ti amin. Ti amin-amin ni Manong Leon, isu a maikari la unay ni Maria nga asawa ni Manong Leon. Maikari la unay ni Maria a maikamang iti Ilokano. Maikari la unay ni Maria nga agnaed iti Kailokoan.
5) ti ket laing ni author. Uray no di nakadamat iti sarita, ammom lattan, babaen iti mental images ti sarita nga adu ti makaammo ti panangiyawid ni Manong Leon ti asawana iti purokda. Apay? Wen a, ta ammo pay dagiti ubbing, anianto la ket dagiti nataenganen? Idi un-unana, saan a mairaman wenno alasen dagiti nataengan ti pannakairaman dagiti ubbing kadagiti banag a para laeng iti pakaseknan dagiti nataengan. Iti panagasawa, pakaseknan dagiti nataengan daytoy. Ngem ammo dagiti dua nga ubbing a nasabatda iti kataltalonan. Ngarud, pammaneknek dayta a banag nga adu iti makaammo iti panagawid ni Manong Leon ken ni Maria. Saan a naibaga daytoy ngem ammon ti agbasbasa.

Iti panagtultuloy a panagdiskubre ken panagsukisok kadagiti posibilidad a mapasamak a maikanatad, inikkanna iti kalidad ti sarita a maiyataday iti paulo ti sarita. Inikkanna ti klase a dekalidad daytoy a sarita a kas maysa a sarita a saykologikal.

2. Dagiti karakter:

a) Maria---- masirib ken nalawa ti pannakaawatna. Ammona ti kayat a sawen ti panagsawa ket panagmaymaysa iti dua a puso.
b) Manong Leon---masirib met nga inanak. Namsek met ti kinatao a naiakawes kenkuana. Saanna nga ammo ti mangsupiat iti otoridad ti nagannak kenkuana
c) Baldo---- naakemna ti akemna a kas narrator. Maysa daytoy a Third Person Participant. Nakipartisipar ti narrator iti pasamak wenno ti masarsarita. Sabali met ti Third Person Observer ta saan a mairamraman iti pasamak wenno iti masarsarita.
d) tatang--- inakemna ti akemna a kas ama. Ti otoridad ti maysa nga ama ket nabatad nga adda kenkuana, a saan a naisawang no di ket naipakita babaen iti pasamak ken aramid
e) ni Labang---wen, karakter met iti sarita ni Labang. Bilibak iti kinalaing ti author. Ni Labang, dina dinakamat no ania nga ayup daytoy. Ngem babaen iti mental images, ammom lattan a maysa a baka daytoy, a saan ket a nuang, babaen kadagitoy a pammaneknek: (1) Labang, ngarud baka, ta awan met ti labang a nuang, hehehe! (2) idi nagemmak, baka iti simmungbat, naemma a kabayan; ngarud maysa a nataraki a kalakian ni Labang. Dagitoy a bambanag ket di imbaga ni author, maammuan laengen babaen iti mental images. Isu nga agdiskubreka, agsukisokka iti pintas ti sarita.

3) Ti TEMA
a) environmental influences---no ti maysa a mangop-opisina iti siudad a sigud a taga-away iti makabasa daytoy, namnamaem a manglagip la ketdi. Malagipna ti away a nagtaudanna. Impluensiaanna a manglagip. Amangan no ti iliwna ket ibakasionanna pay. Ngamin, nakapimpintas ti panangiladawan ti author ti waig, ti kataltalonan, ti kareton, ti kalesa, dagiti kuriat, dagiti bituen iti rabii, ti puyupoy, ay…napapalo no dika pay la mailiw…a kasla kaniak, makaaw-widenakon iti Narvacan!
b) ti tema ti panagasawa----nadakamaten itay
c) ti tema ti panagtulnog
- ni Baldo iti amana
- ni Manong Leon iti pannubok ti amana
- ni Maria iti asawana
- ni tatang iti bukodna a bagi----wen met a, a kalpasana sinubokna ni Maria ket mailadawan met a sitatallugod met a nangawat iti manugangna. Iti udina, awan ti masagangmo a negatibo a reaksionna iti panangiyawid ni Manong Leon ti asawana. Iti panagulimekna kalpasan a naamuanna dagiti kayatna a maamuan ken ni Baldo, ammo lattan ni reader a kayat met ama ni Maria. Ta ultimo a ni Labang ket kinanayat ti balasang nga aprosan. Iti panangapros ni Maria ken ni Labang, ket makunakuna a characterization of submission, ti panagtallugodna a mangawat ti amin amin, pannakipagmaymaysana ken ni Manong Leon, iti pamilia ni Manong Leon, kadagiti kapurokan, kadagiti taga-away ken ti away a mismo. Sitatallugod a nangited ti bagina iti away, iti laksid a nagtaud iti siudad. Taga-siudad ni Maria. natural a namikki. lalo ket baka daytan nay a kalakian. Mabuteng a. Ngem gapud ti characterization of submission a naikawes kenkuana, saan a napasamak dayta nga expectation.

4) Dadduma pay a paliiw ---

a) nagaramat ti author iti makunkuna a PALINDROME iti sarita. natakuatak itoy a sarita, nga uray gayam kadagiti un-unana a panawen wenno iti panawen ni apo Manuel Arguilla ket agaramatda met iti PALINDROME. Sabagay, saan laeng met a Philippine Literature ti pakabasaan ti PALINDROME, no dipay ket iti Singapore Literature, a kas iti sarita ni Stella Khon a napauluan iti: “Vroom Down New Bridge Road”. Iti Iluko adda met dagiti sumagmamano nga agar-aramat iti PALINDROME. Maysa kadagitoy ni apo Reynaldo A Duque. No diak a nagbiddut, inaramatna daytoy iti nobelana a “Centerly Your’s, Manong”. Ta ania aya ti PALINDROME? Minamasuni met, ti pangawag ni apo Duque kadaytoy a kas mabasa iti librona a “No Agsuratka iti Sarita”. Idi agis-iskuelaak pay laeng sadiay San Fernando, La Union, nakaparpartak iti panagsao ni Ynnad (taga-Brgy, Sevilla), Otil (Brgy. 2) ken dadduma pay a kaeskuelaan. Daytoy man daytay lenguahe a pabaliktad. Ti nagan a LEON ket nagbalin a NOEL. Mabasa met kadagiti English a sinurat, a pakaibilangan ti sinurat ni Stella Khon, a kunana: ERGO. No inawagandaka iti ERGO a ket, sika ket maysa nga OGRE, wenno kaputotam, kapulim ni SHREK, hehehe! Managay-ayam ngamin kadagiti balikas ti maysa a mannurat. Mabalin pay a kunaen, a maysa met a pre-figure ti nagan ni Manong Leon a nagbalin a Noel. Ta ti karakterisasion ti maysa a Leon ket nabileg, natured, nauyong. Ngem kabaliktad met ti karakterisasion ni Manong Leon iti saritana, ta nagbalin ketdin a Noel wenno kasla karnero met ti kasingpetna. Banag a dakkel a talaga iti panagraemko iti author, kadagiti kakastoy a bambanag. Saanmo a matiliw ti kinabaknang daytoy a sarita no dimo nga analisaren a nasayaat wenno dimo a batoken ti kinaadalemna. Isu met laeng a daydayawenda la unay daytoy a sarita ta pagwerretenna la unay ti utek. Kasla man karkaritenna ti reader a mangbatok ti perlas a nanguneg ti sarita. Kadagiti masulit a mangbatok, dida matagikua ti kinapintas ti perlas.
b) Intag-ay daytoy a sarita ti kina-Ilokano. Ilokano nga ilokano, Ilocano experience, awan surok ken kurangna ti sarita, nupay naisurat iti English. Iti Tagalog bersion, kuna ti editor ti RIMAT MAGASIN, a ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr.: “…nakitami dagiti parikutna (ni apo Centeno San Miguel a nangipatarus iti Tagalog. maysa a pen name) kadagiti umno a kaibatogan dagiti balikas nga Ingles iti Tagalog, ken ti panangtiliwna iti nakail-Ilokano nga atmospera ti sarita. Nupay kasta, saluduantayo ti reggetna a nangpatarus iti sarita iti sabali pay a lenguahe ti Filipinas. Ket wen, a, maysa a tanguap ken lidok iti sammigel para ken ni apo San Miguel!
c) inladawan ni author dagiti napapateg a tagipatgen nga birtud ni Ilokano itoy a sarita….
d) ad-adu koma pay a sarita iti masurat a kakastoy
e) nayunakto pay iti sumaruno, ta indardarasko laeng daytoy a sinurat ta para iti sumaruno nga isyu ti TAWID NEWSMAGASIN iti kolumtayo a DUYOG TI SINGASING…##


_-----------------------------
katabok ti panagsurat iti tawid...naatianan ti pundo.


Tuesday, January 04, 2005

TI DANIW TI MARAPAIT

Panaglalammin, manen. No kastoy a malammin datao, ti la mapampanunot met nga isurat…di met ngarud datao makapasiar ta no kastoy a panaglalammin ta uso met ti meningococcemia. Mas grabe pay ngem SARS daytoy, ta awan pay beinte kuatro nga oras, “agpalangit koma ti kararuam” kunadan nga idung-aw, yors. Di laeng tao iti nameninggo, no dipay ket turismo ken negosio. Ala, ngarud, daniw latta iti di met daniw! Marmaradaniw lattan...


TI DANIW TI MARAPAIT
(Para Ms. DIN, San Diego, CA)

linuktam ridaw ti barukong ket timmayab
ti sennaay ken ngilangil iti iliw iti marapait
iti kalbo a bambantay, iliw iti payapay ti marapait
kabalio iti wright park sinakayam a nanglawlaw
iti aglawlaw, naglawlaw ket naulaw
a naulaw iti aglawlaw a makaulaw
ta di makakita iti duyaw, sabong a duyaw
napika ti bakrang iti bakrang ti mines view
iti mines view pika ti throw money dagiti yagit
napikaka iti throw money dagiti yagit iti mines view
dinanogmo ti angin iti john hay
ti baro a rupa a pinag-otan buok-langit
ginasut a buok-langit pinag-ot iti john hay
tinupraam ti daga, daga a napnot’ basura
basura nga arkos ti burnham park
burnham park nga inarkosan ti komersio
basura ti arkos ti komersio iti burnham park
idi inluanaka ti cathedral, inluam met
sabidong ti dila iti kuldit ti yagit
yagit a dungrit, kuldit ti dungrit
a kimmuldit iti asi, iti asi iti nadungrit a yagit
dimo nabilang tukad agdan ti lourdes grotto
ti tukad ti kaasi, tukad ti pakaasi iti ina a naasi
pakaasi iti di nangaasi iti pakaasi iti nagpakasi
a yagit iti tukad ti agdan ti lourdes grotto
iti lourdes grotto dagiti yagit agpakpakaasi
iti asi iti dumawdawat iti kaasi iti ina ti kaasi
ngem di nangaasi ti agpakpakaasi iti asi
iti ina ti kaasi, kaasiam, ina, kaassiam ida
ta pika a tupra ti imbasura a kuldit ti pakaasi
ti natupraan a kuldit, pika dagiti nagbasura iti asi
adda met a, panawen ti amin, adda panawen marapait
ti panawen ti marapait ket saan a napapanawen
iti panawen nga inka il-iliwen ti marapait
ngem adda ti panawen ti marapait a di mapukaw
iti kamalig ti kamera ni eduardo masferre
iti dan-aw pluma ni sinai hamada
iti ubbog pluma ni gumiliano ken gumiliana
kadagiti abong iti ifugao village ni ben cabrera
iti video ni banasan ken ni tibaldo
iti pelikula a lubong ni eric de guia
kadagiti kambas ni baradas ken kaduana
saan a maag ti agdamag iti dayta a kanito
ngem ti di agdamag ket agnanayon a maag
napanan dagiti marapait, naginana
aginana met dagiti marapait iti kalgaw
iti kalgaw aginana ti kayaw ti marapait
tapno iti panaglalam-ek, ulsanda dagiti malammin
dagiti malammin a kalbo a bambantay
dagiti malammin yagit iti bakrang iti mines view
iti ridaw ti cathedral ken iti agdan ti lourdes grotto
pasam-itenna ti ayamuom ti angin iti john hay
abbunganna arkos ti komersio iti burnham park
marisanna iti duyaw ti nangisit a muging
agsublika, madam balikbayan, umayka manen
ita a panaglalam-ek, tapno maulsanka
iti naimeng a daniw, ti daniw ti marapait


--JAIME M. AGPALO, JR.
Enero 3, 1705 H

*** MARAPAIT---sunflower