Thursday, November 17, 2005

Hawaii Update Manen!


Saludo para kadagiti Immuna a Sakada itoy a Selebrasion ti Sentenario, Maluktan iti Disiembre 10, 2005

Salaysay da Amado Yoro ken Melchor Agag




“Napateg unay ti kaipapanan ni Sakada iti biagko,” kinuna ni Mrs. Nenita Diga, maysa kadagiti imigrante a nakaumay met ditoy Hawaii gapu iti panangibilangna a ti gundawayna nga immay ket maigapu kadagiti immuna a nagdappat a kadaraan. Dati a maestra idiay Sta. Maria, Ilocos Sur..” No awan ni Apo a Sakada, mabalin nga awanak koma met ditoy Hawaii ita. Ni Sakada ti nanglukat ti ruangan ti kaaddak ditoy. Saan koma a kastoy ti biagko no awan ni Sakada. Nagtrabahoda a sipapasnek, nagrigatda iti plantasion dagiti kaunasan ken pinia. Inturedda ti pudot, ken bannog iti agmalem. Ti dadduma a matgedanda ket ipaw-itda iti ilida tapno adda nayon ti pagadal dagiti annakda a napanawan….”. kasla saan a mauma ni Nana Nenita a mangipeksa iti nalaus a panagyaman ken panangbigbigna iti napalabas a gapuanan dagiti kadaraan iti pannakadasdas ti dalan ti panagrang-ay iti Hawaii. Naandur, nagaget, naanus, saan a nasukr ngem natudio ngamin dagiti Ilokano iti pannakitegged. Iti sabali a pannao, saanda a basta sumangdo a dagus, ngem inurayda ti pannakabigbigda iti aramid ken kabaelan, ket pagangayanna, isudan ti daulo.

Adu pay dagiti sabsabali a nangipeksa iti panagraemda kadagiti sakada iti daydi naangay a seminar nga inangay ti Gumil Hawaii idi Setiembre 5, 2005 iti pagtaengan ti presidenteda ni M/M Brigido Daproza iti Waipahu.

Kas tema ti on the spot iti brief essay writing contest: “Ania ti Kaipapanan ti Biagmo Itoy Selebrasion ti Maika-100 a tawen dagiti Sakada”. Nakipartisipar dagiti kameng ti GH ken dagiti nakiseminar/workshop. Nagpili da Mrs. Pacita Saludes, Cleo Bala Casino ken toy nagsurat.

Iti agdanggay a ganetget ken panagsagana ti selebrasion, umayen ti opisial a pannakalukat ti maikasangagasut nga anibersario dagiti Sakada. Disiembre 10, 2005 babaen iti Filipino Centennial Celebration Commission [FCCC] a pannakidanggay ti First Hawaiian Bank [FHB], a maluktan ken maangay iti Hawaii Convention Center. Atendaran dagiti nangato a turayen iti gobierno a pakairamanan dagiti delegasion ti Hawaii idiay US Congress, dua a senador, da Senador Deniel Inouye, Daniel Akaka, dua a Congressmen da Neil Abercrombie ken Ed Case, Gobernador Linda Lingle, Mayor Mufi Hannemann, iti Honolulu, ken dadduma pay a turayen.

Maaramid ti opisial a proklamasion, adda met mangibagi ti gobierno ti Filipinas nga aggapu iti Philippine Consulate General, Honolulu, ket iti karabiyanna, Commemorative Dinner nga agpateg iti $75.00 tunggal maysa. Ni Dr. Serafin Jun Colmenares ken kakaduana ti mangimaton itoy a panaglukat.

Disiembre 17, 2005 ti pannakalukais [unveiling] ti Sakada Statue & marker, idiay daan nga Olaa Sugar Plantation, idiay Big Island. Ipanguluan ni Governor Linda Lingle dagiti dadduma pay nga opisial ti gobierno, dignitario, lider ti komunidad. Ni Dr. Fred Soriano iti Hilo ti nangaramid itoy nga estatua a naggapu iti solid, hard “blue-rock” ket ditoy met a maikitikit dagiti 15 a Filipino nga immuna unay a nagsangpet iti Hawaii da:1. Antonio Gironella, 14; 2. Francisco Gironella, 18; 3. Vicente Gironella, 19; 4. Celestino Cortez, 19; 5. Julian Galmen, 20; 6. Mariano Cortez, 21; 7. Martin de Jesus, 22; 8. Mariano Gironella, 23; 9. Apolonio Ramos, 26; 10. Emiliano Dasulla, 26, naasawaan; 11.Cecilio Sagun, 27, naasawaan; 12. Prudencio Sagun, 28,naasawaan; 13. Marcelino Bello, 28; 14. Filomeno Rebollido, 30; 15. Simplicio Gironella, 56, naasawaan. (Ni Simplicio Gironella ti ama da Antonio, Francisco, Vicente, and Mariano Gironella) Following the first arrival, here came the different waves of Filipino Immigrations: 1. First Waves – December 20, 1906- 1919; 2. Second Waves – 1920-1929 In 1925 about 50% Filipinos –sugar plantation workers. Pablo Manlapit led a fight for higher pay and better home; 3. Third Waves – 1930- 1934. The Tyding McDuffie Independence Act/Commonwealth; 4. Fourth Waves – 1946. Mass migration (Gran Exodus). Port Salomague, Cabugao, Ilocos Sur. Vigan, Ilocos Sur as a Recruiting Center via SS Maunawili and SS Falcon 5. Fifth Waves – 1965.

Kas paset ti pananglukat, adu dagiti nadumaduma nga aktibidad a pakairamanan iti cooking demonstration, lechon, fashion show contest. Mairaman met a mabigbig dagiti kangrunaan a Filipino iti Big Island a maipangpangruna gapu kadagiti propesion, tay-ak iti pagsapulan wenno pagsiriban.

Dagiti kameng ti Big Island Filipino Centennial Celebration Commission mairaman da Mayor Harry Kim, Honorary Chair, Commissioner Cornelia “Coco” Anguay, Chair; Mildred Asuncion, sekretaria; Thelma Merino, tesorera; Dagiti mangibagi kadagiti nadumaduma a distrito: Lito Asuncion, South Hilo; Lorraine Mendoza, Wainaku-Pepeekeo; Romel Dela Cruz, Laupahoehoe-Waimea; Gilbert Pagat ken Rose Bautista, Kohala; Dr. Dominador Genio ken Alan Salazar, Kailua-Kona; Rusty Obra ken Hilaria Panglao, Ka’u-Ocean view-Pahala; Estrella Balbag, Keeau-Pahoa; Elmer Gorospe, ILWU; Roxcie Waltjen, City Parks & Recreation.

Standing Committee: Margarita “Dayday” Hopkins, Lito Asuncion, Toni Lambayan, Carol Brown, Lorraine Godoy, Edwin Ranan, Elmer Gorospe, Adrel Vicente, Dr. Barbara Arthurs, Nick Los Banos, Romel Dela Cruz, Dr. Dominador Genio, Jr., Mildred Asuncion, Christina Ranan, Rose Bautista, Jeremy Agag, Melchor Agag, Jr.

Maangay met ti Centennial Kick-off iti Maui iti Disiembre 17, 2005 babaen iti Centennial Committee nga ipanguluan ni Vince Bagayo ken kakaduana iti Maui. Ni Judge Artemio Baxa ti commissioner a mangibagi iti Maui

Kalpasan daytoy a grand opening, agtultuloy dagiti aktibidad iti makatawen ti selebrasion babaen iti adu nga aktibidad a pakipartisiparan ti adu a gunglo iti komunidad. Aggibus no Disiembre 17, 2006.

Saluduantayo dagiti appo a sakada nga immuna a nangdana ti dalantayo.

Sangagasut a tawen ti napalabas, dagiti immuna a nakontrata a trabahador ti simmangpet iti daga a Hawaii. Intugotda ti pateg ken balor ti daan a lubongda ken tinarakenda a nasayaat ti kari ti darepdep ken arapaap ti America.
Dagiti nga immuna a simmangpet ti makuna a sakada.

Umaykayon…….tumipon ken padasen ti naragsak a seremonia daytoy selebrasion ti sentenario ti panagsanglad dagitoy a sakada.

Sabado, Disiembre 10, 2005
Nabaknang a pakasaritaan, serbisio dagiti nadumaduma a, proklamasion, paglinglingayan addanto ni Jordan Segundo. Addanto pangaldaw. Adda libre a Bus kadagiti mapili a lugar. Silulukat iti publiko. Iti ad-adu nga impormasion, awagan da Ethel Ward 235-8589 wenno JP Orias 387-8297. awagan ni Lynne Gutierrez maipapan iti libre a Bus a pagluganan.

Panglagip a panangrabii, Hilton Hawaiian Village Hotel, Coral Ballroom. Adda maiparang a Video, Pannakabigbig dagiti sibibiag a sakada, pananglinglingay ti ABS-CBN, adu a salsala. $75.00 ti maysa a tiket. $2000.00 no esponosran ti maysa a lamisaan a sangapulo ti laonenna. Para iti tiket ken dadduma nga impormasion, awagan ni Jun Colmenares 485-0390 wenno 349-9319 wenno Leo Gozar iti 230-0088

Sabado, Disiembre 17, 2005
Malukaisan ti Estatua ti Sakada iti Keeau, Big Island iti alas nuebe iti bigat agpatingga iti alas dos iti malem. Maawis ti publiko. Panangwarwar ti abbong, pangngaldaw, pananglinglingay. Para iti ad-adu nga impormasion, kontaken ni Margarita Hopkins 961-0319, Lito Asuncion 959-2255 wenno Coco Anguay 982-9023

Para iti ad-adu nga impormasion itoy agmakatawen a kalendario dagiti aktibidad, bisitaen ti website filipinosinhawaii100.org

Daytoy ti maysa a taldiap ti nabasami: Babaen ti “An Act for Government of Masters & Servants” Hawaii Legislature of 1850 naaprobaran ti linteg a mapalubosan dagiti agpategged wenno kompania tapno agalada kadagiti trabahador iti ganggannaet a pagilian. Sakbay ti panagsangpet dagiti Filipino iti Hawaii, addan dagiti sabali a nasion wenno rasa nga immuna kas iparang dagitoy nga urnos iti panagsangpetda:
- Chinese, 1852;
- South Sea Islanders, 1859-1865;
-Japanese, 1868;
- Portuguese, 1878;
- Norwegians, 1881;
- Germans, 1881;
- Puerto Rican, 1900;
- Korean, 1903;
- Filipinos, 1906;
- Spaniards, 1907.

Inkeddeng ti Hawaii Sugar Planters Assn (HSPA) ti mapan agrekrut ti trabahadorna iti Filipinas babaen iti pannakabagina nga agnagan A. F. Judd a napan iti Manila, ket adda dagiti sangapulo ket lima [ 15 ] nga immuna a naurnosna ken bin-ig nga Ilokano ken bin-ig a lallaki a naglugan iti SS Doric nga immuna a simmanglad iti Honolulu port idi Disiembre 20, 1906 ket kalpasanna naitarusda iti Ola’a Sugar Plantation iti Big Island. Dagiti kinse a lallaki: Antonio Gironella, 14 Francisco Gironella, 18 Vicente Gironella, 19 Celestino Cortez, 19 Julian Galmen, 20 Mariano Cortez, 21 Martin de Jesus, 22 Mariano Gironella, 23 Apolonio Ramos, 26 Emiliano Dasulla, 26 Cecilio Sagun, 27 Prudencio Sagun, 28 Marcelino Bello, 28 Filomeno Rebollido, 30 Simplicio Gironella, 56 (Ni Simplicio Gironella ti ama da Antono, Francisco, Vicente, ken Mariano Gironella)

Disiembre 17, 2005 ti pannakalukais [unveiling] ti Sakada Statue & marker, idiay daan nga Olaa Sugar Plantation, idiay Big Island. Kalpasanna, makatawen ti selebrasion babaen iti adu nga aktibidad a pakipartisiparan ti adu a gunglo iti komunidad. Aggibus no Disiembre 17, 2006.

Sumagmamano a rason no apay a nagpa-Hawaii dagiti Filipino. Nupay adda idi panagkedkedda nga umay iti Hawaii, ngem gapu ta adda met dagiti napintas a madamdamagda a kasla Gloria ti Hawaii, kas paraiso ti ragsak ken kinasaliwanwan. Immayda ngarud tapno agurnong ti adu a kuarta ket no makaurnongda, mabalin nga agsublida met la iti pagilian tapno mabalinda ti gumatang iti nalawlawa a daga a pagsanikuaanda. Mabalinda ti aggatang iti daga ken lote sa bangonanda iti balay.

Sumagmamano ken kangrunaan a rason no apay a kaayatanda dagiti trabahador a Filipino aglalo dagiti Ilokano:

Malaksid a kaaduanna ti addaan iti padas iti talon, patien dagiti agpatarabaho a ni kadaraan aglalo ni Ilokano ket:
Nagaget
Naanus
Natudio
Naandur
Managtungpal

1981 idi maigamgamuloak met iti Sakada affairs, iti 75th Anniversary nga indauluan ni Ambassador Juan Dionisio, sa ti 46 Sakada nga indauluan ni Cisco Ugale para iti 50th anniversary ken ni Rep Jun Abinsay. Nasken koma a pagbalinen a balligi daytoy maika-100 a tawen. Adu ti kaipapanan ti selebrasion. Dagiti nagduduma a padas, pannakigasanggasat dagiti nagkauna. Adda pay-balligi. Adda lagip iti kaunasan-kapiniiaan iti pannangged ken pannakatrato iti pannakitrabaho. Itan ti intayo met panangipakita ti panagyaman ken panangbigbig kadagiti amma, inna ken kakabsat a nangdesdes ti agdama a Hawaii. Maminsan la a mapasamak iti biagtayo iti las-ud ti sangagasut a tawen.
Tema: Filipinos in Hawaii: 100 years and Beyond

Dagiti kameng ti komision
1. Mr. Elias Beniga – Chairman
2. Mr. Jake Manegdeg – Vice Chairman
3. Mr. Eddie Agas, Sr. – Oahu Community Liaison
4. Ms. Cornelia Anguay – Big Island Community Liaison
5. Dr. Belinda Aquino – Chair, Global Conference & Trade Expo
6. Judge Artemio Baxa – Maui Community Liaison
7. Mrs. Leticia Castillo – Lanai Community Liaison
8. Dr. Serafin ‘Jun’ Colmenares –Chair, Opening & Closing Ceremonies
9. Mr. Leo Rojas Gozar – Chair, Festival & Cultural Arts
10. Dr. Raymund Liongson – Chair, Logo/Theme & Commemorative Book
11. Mr. Oscar Portugal – Kauai Community Liaison
12. Mr. Homer Rabara – Chair, Historical
13. Mr. Ben Saguibo – Treasurer & Finance Chair
14. Mr. Anacleto “Lito” Alcantra - Member
15. Mr. Amado I. Yoro – Chair, Media, Communication & Publicity

Umawag iti 845-3100 no adda kayatyo nga ammuen maipapan iti sentenario. Adda met toll free 1-866-509-FCCC [3222], ket madadaan toy kabsatyo a mangala ken mangsungbat iti saludsodyo.


***********
adda nayonna
ni Ben Saguibo kas naisangsangayan a lider dagiti mangmangged

Maikadua a paset


Ben Saguibo: naidumduma a lider dagiti mangmangged

Amado I. Yoro

Gapu iti aglaplapusanan a panagserbina iti komunidad ken kangrunaan iti Union dagiti mangmangged iti man construction ken non-construction industry iti Hawaii, naikkan ni Ben Saguibo, mabigbigbig a lider iti pammadayaw [standing ovation] kenkuana idi Oktubre 19, 2005, Fairmont Orchid Hotel iti North Kohala a nakaangayan ti maika-23 nga agtinawen a kombension ti Laborers’ International Union of North America [LIUNA] AFL-CIO idi Oktuber 18-22, 2005.

Aganay a limagasut dagiti timmabuno a gagayyem, kameng ti LIUNA, Local 368, ti pamilia ken dagiti agraem kenkuana.

Nupay nayanak ni Ben idiay Bacarra, Ilocos Norte, immay nagubing ken dimmakkel iti kampo ti kaunasan iti Waialua Sugar Plantation iti Waialua. Inkaubingna ti panagnegosio ket no kasdiay a saan a sumrek nga agtrabaho iti kapiniaan, makategged ni Ben iti kuartana babaen iti panagideliberna iti aginaldaw a pagiwarnak. Idi agadal iti Waialua High School, napaliiw a dagus ti maestrana a malaksid a naasintar ken sumrek iti klasena iti umisu nga oras, managdayaw ken napasnek iti panagbasa ni Ben.

Idi nasapa a paset ti 1950’s nga isu metten a bumangbangon a mangpasubli ti dati a kasasaad ken itatakder ti Hawaii gapu iti epekto nga imbati ti sangalubongan a gubat a maikadua [ WWII] nasarakan laengen ni Ben ti bagina nga addan nga agtrabaho iti construction, project by project, paycheck to paycheck. Gapu ta adda met kenkuana ti puso a kinapatriota, inkeddeng ni Ben ti sumrek iti National Guard Reserves tapno agserbi iti pagilian. Nagretiro a kas Sergeant First Class idi 1989.

Simnek met ti pana ni Kupido ket idi 1950, inkallaysana ti kaayan-ayatna a ni Eleanor ket aginggana ita, iti nasuroken a limapulo a tawen a kallaysada, naparaburanda iti tallo nga annak da Alan, Clayton, ken Cynthia.

Idi agbalin nga Estado ti Hawaii idi 1959, isu met ti pannakadutok ni Ben a kas job steward babaen ken ni Elmo Samson, teddek ti Local Union 368.

Agtrabaho nga inaldaw iti konstraksion iti ania man a panawen, tudo, init. Iti rabii, agboluntario a mapan kadagiti balbalay dagiti tattao tapno agawis kadagiti agbalin a kameng ti Union. Rinagpat ni Ben ti agdama a puestona babaen iti anep, agawana ken saldet nga agtrabaho ken mangidaulo.

Iti nasayaat a kababalin ken galadna nga agtrabaho ket nadaras a nabigbig ken nagunggonaan. Nadaras a naikkan ti gundaway a mangidaulo kas porman a mangkita kadagiti kakaduana a mangmangged. Intedna ti panawenna ket kinuna: “idi maikkanak ti akem, innalak a serioso ket saanak a nagpamayan tapno magun-odko ti panagtalek ti pakitrabahuak kasta met dagiti idauluak.”

Gapu ti balligi ni Ben a nangpasayaat ken nangpaadu ti kameng ti union, idi 1961, naikkanen ti full time organizer, ken mabayadan payen saanen a gratis a serbisio. Pagsayaatan unayen ti dumakdakkel a pamiliana para iti agserbi kadakuada.

Binusbos ni Ben dagiti saan a mabilbilang nga oras kas “talking story” a mangam-ammo kadagiti tattao, ti man grupo dagiti agpatpategged ken mangmangged, tapno agiserrek iti adu a kameng.

Nalaing nga agluto ni Ben. Saanna a sanudan ti panagisagana iti nasayaat a kanen para kadagiti awaganna iti “da bruddahs”

Iti uneg ti union, ammona ti ar-aramidenna tapno maguyugoyna dagiti kakaduana a mangisagana kadagiti estrahedia ti politika ken iti panangipakaammona iti mapaspasamak iti union. Napagbalinna ida nga aktibo.

Nangrugi ni Ben a timmapog iti politika ti union idi nasapa a 1970 kas auditor, simmaruno nabotosan a Recording Secretary ket nagangayanna a nagun-odna a a kas Business Manager idi 1987 ket nainayon a kas pagrebbenganna iti nagtipon a saad ti Secretary-Treasurer idi 1993, ks kangatuan a puesto iti Local 368. Malaksid iti union, nagserbi wenno agdama nga agserbi pay ni Ben iti nadumaduma a puesto iti community trusts, boards, committees, executive councils and alliances. Saan a makideman ngem bigbigen dagiti nadumaduma a lider adda iti gobierno kas iti senador, gobernador, mayor, dagiti adda iti militaria, dagiti dagiti gagayyem ken kameng, dakkel ti panangbigbig ken panagraemda itoy Ilokano a lider

Ibilangna a kangrunaan a nagpuonanna iti balligi ti pigsa ti suporta ti pamiliana. Tallo nga annak, pito nga appoko ken maysa nga apo a babai iti tumeng.

Binigbig ken naikkan ti pammadayaw babaen iti panangyawat kenkuana ni Rocco Davis, Special Assistant to the General President Terry O’Sullivan. Iti komperensia kinablaawan met ni Terry O’Sullivan ni Ben Saguibo, babaen iti teleconference call a nagkunaanna: “the best labor leader in Hawaii Local 368”.

Malaksid iti regular a trabaho ni Ben a kas Business Manager, Secretary-Treasurer, Local 368 AFL-CIO, maited pay la ni Ben ti panawenna nga agserbi iti komunidad. Isu ti agdama a tesorero iti Filipino Centennial Celebration Commission ad-adda nga am-ammo nga Act 159 ti komite a mangisagana iti pannakaplano, pannakaisagana iti makatawen a selebrasion ti maikasangagaust nga anibersario ti panagsangpet dagiti immuna a sakada a kinontrata ti Hawaiian Sugar Planter Assn nga agtrabaho kadagiti plantasion ti unas iti Hawaii. Isu pay ti agdama a Chairman ti Finance Committee iti nasao a komision.

Daytoy ti surat ni gobernador Benjamin J. Cayetano idi dutokanna ni Ben Saguibo a kas maysa kadagiti 15 a komisioner ti Filipino Centennial Celebration Commission:

November 2002

“It is my pleasure to appoint you to FCCC until December 31, 2006. You have a vital role to perform which will place many demands your time and energy. I am confident, however, that your background and expertise, you will contribute significantly as a member of the Commission. I thank you for your willingness to serve in this capacity.
(SGD) Benjamin J. Cayetano

Governor of Hawaii

Idi 1996, maysa kadagiti pinadayawan ti United Filipino Council of Hawaii a kas Progress Awardee, Labor and Construction Category. Pinullo metten dagiti sertipiko ken plake kas mangpaneknek nga adun ti nagapuananna a saan a para kenkuana ngem para iti sapasap a Local 368.

No comments: