Wednesday, September 07, 2005

BARO A RUPA TI LITERATURA ILOKANA

Salip ti Sarita iti TESDA, Baro a Rupa ti Literatura Ilokana





TI salip ti sarita iti TESDA ket ininawna iti pannakaipasngay ti kabarbaro a rupa ti Literatura Ilokana. Baro a rupa a simiasi iti “sumalasu” a sarita: dagiti sarita a nalemmes iti sennaay, inrareb iti leddaang, binartek iti sentimiento, blha, blah, blah, blah!; dagiti sarita a no saan a mangbagbaga wenno mangaskasaba ket nadaripespes iti lua ken luluasit; dagiti sarita a naipadron kadagiti sinurat; dagiti sarita nga angot-simbaan ken sarita a naglubnak ken naguper iti ayat ken relihion.

Ti salip iti TESDA ket ipasngayna ti kabarbaro a rupa ti Literatura Ilokana: dagiti sarita a maawagan iti literature of hope and growth. Literatura ti panagbalbaliw ken dur-as. Ipasngayna dagiti sarita a makainspirar iti biag, dagiti sarita a mangpidut kadagiti linabag ti naburaken nga ekonomia; dagiti sarita a mangungaw ti kinakurapay; dagiti sarita a mangtulong ti gobierno a saan ket a mangirurumen; sagiti sarita a mangparnuay kadagiti ad-adu pay a trabaho; ken ii ababa pannao, dagiti sarita ti napudpudno nga Ilokano.

Yiddekmo ngarud, mannurat, tapno maipasngayen ti kabarbaro a rupa…

KALPASAN iti namitlo a panagbaliwbaliw iti petsa ti awarding, natuloy met laeng. Ala a, ket ganado met datao a, a mangawat iti premiotayo nga Umuna a Gungguna. Lalo ket tallo kadagiti nangabak ket saanko pay ida a nakita iti personal da Errol Abrew (maika-2 a gungguna), Vicente Palcong (maika-3 a gungguna) ken Casimiro Is. de Guzman (maika-4). Da apo Vicente ken apo Casimiro a ket nabasbasakon dagiti sinursuratda idinto ta awan a pulos iti mapalpalatpatak iti kinaasinona ni apo Errol.

Awan pay la ti alassais ti agsapa, kassangpeko pay la a napan nagmarket kadagiti nateng ken prutas nga ilako ni baket iti talipapa, sumanengsengen ti text messages ni Julio Belmes (maikalima). Ganado met a. Isu a pinaspasakon a iti nagdigos, nagsukat. Ket alas nuebe en punto, addaakon iti Regional Training Center ti TESDA. Madama pay laeng ti misa ta maika-11 nga anibersario ti TESDA. Ukkor ni Julio ti kamera a nakadalikepkep isu a pinayapayakon ket nagistambay ngamin iti sango ti opisina. Nakuttong, panglakayen ken mayat ti isemna iti dimteng ken nagdamag no dinno ti yan ti awarding. Inyam-ammona ti bagina nga isu ni apo Vicente. Nagkakatawakami laengen a ta agpadakami a mannurat a taga Ilocos sur ket saankami nga agam-ammo? Asus! Agnanaed ngamin iti Manila ni apo Vicente. Bassit a lakay, narapis ken nakakipis ti dimteng ket agginnargarakgakda met ken ni Julio. Diak ammo no asino daytoy. Inyawatak met iti Tawid News Magasin. “Sika ni Jimmy?” kunana. “Wen, apo,” kunak met. Ket inyam-ammona ti bagina nga isu ni Casimiro Is. de Guzman. “Nagdakkel ti bosesmo iti radio, agallangogan!” kunak ta komentarista ngamin ni apo Casimiro. Ket nagkakatawakami.

Nalpas ti misa. Idi makita ni Jun Valdez, secretariat ti pasalip, nga adukamin nga awardee, inkeddengnan nga irugi ti awarding. Ne, ket awan pay laeng dagiti hurado, ken ni laeng apo Abe Occasion ti adda kameng ti GLU! Nupay kasta, addan dagiti sumagmamano a kameng ti radio ken pagiwarnak iti La Union. Kunak no agkober ta inyam-ammona ti bagina a kas editor-in-chief ti Regional Dyaryo, ngem saan gayam ta isu ni Errol Abrew! Nagsursuratak met idi iti Regional Dyaryo idi ni Ka Roger Salibad ti nangiggem ti Baguio Edition idi taraudi ti 1980’s.

Ni Direktor Alanes ti Regional Training Center ti nangilukat ti programa. Sinaritana ti maipapan ti TESDA. Sa sinaruno ni OIC Director ti TESDA, Francisco B. Jucar, Jr. Awardingen! Pinagsaritada met datao ket inalunoskon nga imbasa ti insaganak, ta namnamaek a pagsaritaendak. Nagsarita manen ni apo Director Jucar maipapan iti globalization, trabaho, dagiti ingpen ti TESDA. Nalpas ti simple laeng a seremonia, ngem awan pay dagiti taga-GLU! Sinarunon ti tree planting.

“Apay a dikam mairaman iti tree planting,” dinamagko ken ni Jun Valdez, ngem saan kano ta adun dagiti kameng (pagiwarnak ken radio) nga agur-uray isu a nagdiretsokami laengen iti conference room.

Merienda. Panangiyam-ammo ti bagi. Balitaktakan kadagiti issues a nagduduma. Dimteng dagiti agkakaguapu ken agkakapintas a taga GLU. Nagsarita manen dagiti dua a director. Impanamnama ni Director Jucar nga agtultuloy iti kontes. Mapagadalan pay dagiti alagaden. Posible a saanen a makipartisipar ti nangabak ti umuna a gungguna. Kunak met: “Sanayakon ti kastoy, isu nga exemptedak kadagiti pakontes ti COVLLA a sarita ken daniw ta maparitan met a makisalip ti nangabak iti first prize, isu nga agkulkulomak lengen ken aghurhuradoak. No paghuradoendakto met ditoy TESDA, mabalin latta!” Imbalesko met a.

“Manon a first prize ti inabakyo, sir, malaksid ti Palanca ken ti TESDA,” inallawat ti napintas a komentarista ti MBC radio, a kasla agur-uray iti batangna a sumarita wenno kayatna ngata nga unaan a, ti naisem a bumabanat iti Bombo Radio La Union?

“Iti kadi Iloko wenno iti Tagalog? Iti daniw wenno iti sarita? Sumagmamano metten dagiti natsambaan. Suma total, iti sangapulo ket dua a tawen nga innak panagsursurat iti fiction, adda metten iti duapulo ket dua nga award a naawatko. One third kadagitoy ti first prize.” Impinalko.

“Kasano ti agsurat iti napintas a fiction, sir?” dinamag manen dagiti dua a media practicum ti MBC. Estudiante dagitoy iti mass communication.

Insingasingko a saan laeng a siak iti mangsungbat kadayta no di ket amin a nangabak no kasano a sinuratda ti sariada ken dagiti hurado no kasano iti inda panagpili. Isu a napagnunumuan a saritaen amin a nangabak no kasano a sinuratda dagiti saritada.

Amin a nangabak ket nagsarita. Malaksid ken ni Vic Palcong nga eksperto kadagiti trade business, nga isu ti liniana, kaadduanna iti nagresearch ken naginterbiu kadagiti isuratda.

“Maysa a detached autobiography a sinuratko idi 1992, pinangabakko a sarita,” kunak ket nagmalangada aminen. “Ngem binaliwak laeng ti kagudua a pasetna, agsipud iti kinaadda ti nagan da apo Peter La. Julian ken apo Prescy Bermudez. Saanak a naginterbiu ken nagreserts no di ket bukodko nga eksperiensa ti insuratko.”

“Isu met laeng a nakapappapati!” Inyagaw ni apo Ed Angco a maysa nga hurado.

“Apay ti sangapuon a niog?” dinamag ni Balasang Djuna Alcantara.

“Agduma ti balikas ti sarita ken ti salaysay. Iti sarita, adda dagiti ramen a kas ti symbolism wenno imaging wenno shadow. Ti sangapuon a niog ket simbolo wenno shadow ti bida. Iti rugi ti sarita, immula ti bida a lalaki ti niog, ket iti gibusna, pagap-apitannan daydi immulana a niog. Nakurapay ti bida idi damo, ket rimmang-ayen iti gibusna. Ti kinarang-ay ket maibilang a langit. Ket sakbay a nakagteng ti bida iti langit, nagtrening nga immuna ditoy Regional Training Center, nakastrek iti trabaho, napan sadiay Saudi ket bimmaknang. Isu a ti Regional Taining Center ti makunkuna a ruangan ti langit ti bida. Isu a napauluan daytoy iti “Ti Sangapuon A Niog Ken ti Ruangan Ti Langit.” Impinalko.

“Succes story,” inyagaw ni apo Ed Angco. “Kadagiti kakastoy a klase ti sarita a pagsalipan, nasken a success story,” impalawag ti hurado.

“We call this didactic literature, apo Ed!” intakderko pay nga innngato ti kanawan nga imak. Ket nagulimek ti amin. Nagpaliiwak iti panagsurat ti kaadduan ken panagurayda ti sumaruno nga ibagak. “Didactic literature means a literature designed more to teach lesson or instruct the reader than to present an experience objectively. Instruct, kunana, isu a generally, ti theme ditoy ti most important element of the story. Daytoy nga instruction, ket ti maipapan kadagiti programa ti TESDA, ken no kasano a makapanunottayo a mannurat iti solusion a mapataudan iti ad-adu pay a trabaho babaen kadagiti resources ti pagilian, dagiti sarita a mangibalat ti kinakurapay, dagiti sarita a mamngtulong ti gobierno a mangidur-as iti ekonomia, tapno saanen a nasken nga agpanaw dagiti skilled workers ken professional ti pagilian, ” Insentimientok ket pinatakder pay ti komentarista ti Bombo Radio La Union ti tanganna idi nagsabat dagiti matami.

Inallawat ti director ti saritaan. Ket nagistoria maipapan ti ethanol, enerhia a mapataud iti unas. Ti coco-diesel manipud iti niog. Ti solar energy. Ti bio-gas. Ken dagiti dadduma pay a resources ti pagilian a kas sungbat ti krisis ti enerhia. Inestoriana pay a ti TESDA National Awardee ita a tawen ket nagtrening iti Welding iti TESDA. Maysa a college drop out. Itan, kontraktoren. Agkonkontrata kadagiti ospital iti centralized oxygene. Saanen nga agaramat ti tangke ti oxygen ti ospital no di ket tubo ken hose laengen ken addaan met daytoy iti electronic gadget a mangibaga ken ag-flash iti screen no bassit ken awanen ti oxygen ti hose. Gapu ta adu ti kontrata ti national awardee, adu met a trabaho ti impaayna. Kunana pay, a posible a saanen a bumaba ti presio ti gasolina, no di ket ngumatnagto, isu a napanunot dagiti kaarruba a nasion iti agpartuat kadagiti sukat ken mangpabassit iti konsumo ti gasolina. Nalimed kano ti tignay dagiti kaarruba a pagilian. Ngem no ditay agridam, amangan no iti masanguanan nga aldaw ket agangkatayo met iti ethanol, idinto ta maysa kadagiti kaadduan a prudokto-agrikulura ti pagilian ket unas.

Ket napagsasaritaan a maipokus koma dagiti sinurat kadagiti pamataudan kadagiti enerhia, trabaho ken baro a takuat a makatulong iti ekonomia ken umili. Dagiti takuat pay laeng idi un-unana a panawen nga us-usaren dagiti immuna a kaputotan a nabaybay-an a no madebelop ket dakkel ti maitulongna iti ekonomia ken makapataud iti adu a trabaho wenno mangidaririag kadagiti nasken a takuaten para iti dur-as. (Futuristic fiction ti tinnagna kadaytoyen naudi. kinapudnona ket ti desalination ti panggepko nga isalip koma, gapu iti kinakurangen ti nadalus a danum a mainum ken pagluto, kasapulanen ti desalination ti danum baybay. Inresertsko payen iti internet no kasano ti proseso ti desalination. Inresertko met ti posible marketna. Nasken ti naun-uneg pay a reserts ken panagadal, nangruna ti marketing strategies nga iparang tapno nakapappapati ti sarita. Ta no saan, amangan no ibaga pay dagiti hurado a “balbalatongka met a mannurat!”)

Next. Dagiti komento dagiti hurado kadagiti naisalip.

Awan ni apo Prescillano Bermudez, isu a da laeng apo Peter La. Julian ken apo Ed Angco ti nagited kadagiti komentoda kadagiti naisalip a sarita.

Daytoy man ti panirigan ni apo Julian iti panangurnosna kadagiti rumbeng a mangabak. Dagitoy dagiti sinapulna iti sarita.

1. in control of language --- iti ababa a pannao, ammo ni mannurat dagiti balikasna nga isursuratna, a saan nga agkarkarawa wenno agpugpugto. Dagiti balikasna ket balikas kano iti panawen a kas iti panawen ti sarita a saan ket a balikas ti sabali a panawen. Nangibaga pay ni apo Julian kadagiti sarita a nabasana a nangab-abak kadagiti pasalip nga awanan iti umno a panawen dagiti balikas: a kas koma iti panawen ti Kastila a nakabasaanna iti balikas a KALABAN. Iti panawen ti Kastila ngamin ken awan daytoy a balikas ni Saluyot. Binabalawna ti nangabak a mannurat, ta insurat ngamin ti author a ti alaen ti bida a kurso iti kolehio ket pre-law! Ket awanen a ti pre-law kadagitoya panawen, ta a no nakagreduarka iti four year course ket mabalinmon iti mangala iti abogasia. Kinudkod pay ti ma0nnurat ti tuktokna iti panangaminna ti biddutna. Binabalaw pay ni apo Julian ti panagaramat dagiti dadduma kadagiti adu nga English ken Tagalog iti saritada, a kasla kano saan nga ammo ni mannurat iti agsao iti bukodna a dila. (Wen met ketdi a, saan? Ngem no iti dayologo, a ket kasano a sumungbat iti Iloko ti saan nga Ilokano? Kasano a kasao ni Ilokano ni Tagalog no di ag-Tagalog?)

2. panagpili iti tema a suraten --- wen met ketdi a, salip daytoy isu a nasken met a pilien a ti isalip a tema wenno topiko. Adda ti mensahe ken ibagbagana.

3. logic -- lohika ti sarita, a saan a ngalawngaw ti maisurat. Adda ti kinapudnona, a kas iti imparang. Ket sinaggaysana dagiti sarita a naisalip nga awanan iti lohika. Kunana a masapul nga in control of the facts ti author. Kadagiti nagreserts ken naginterbiu, nasken nga ammuenda ti kaipapanan ti facts iti salaysay wenno damag ken ti facts of the reword ti fiction. (Isu met ti kunkunak daytoy kadagiti komentok, adu dagiti sarita a naipasalaysay, agsipud ta imbasarda ti sarita iti actual facts, wenno akto a mapaspasamak ket nalipatanda nga agsursuratda iti fiction wenno bunga ti panunot. Ket no bunga ti panunot ti suraten, nasken ngarud ti facts of the reword wenno i-reword, balbaliwan nga ibalikas dagiti nasagap a kinapudno).

4. the story must be bearer and interpreter of cultural heritage -- wen met ketdi, a, nasken a nakail-Ilokano ti sarita, ta Iloco fiction ngarud, saan? Nasken ti panagiray iti kultura ni saluyot.

5. manner of execution --- no kasano kano a trinatar ti topikom ken wagas ti pannakaisuratna.

6. characterization -- nakapappapati a karakter, a saan laeng nga iti sao, no dipay ket iti aramid ken kinaasino

Kastoy met ti panirigan ni apo Ed Angco:

1. Nagsennaay ta kas iti umuna nga agpang iti panagpili kadagiti nagsasalip, ta umuna kitaen ti technicalities. Ket natakuatanna a kagudua ti naisalip iti nagsalungasing. Ngem insarwagda ti leniency wenno pannakapakawan gapu iti kinabassit ti nakisalip, santo pay la madiskualipay ti kagudua, amangan no saan a magustuan ti TESDA.

2. mastery of language -- grammar, kunana man. Kas ken ni apo Peter, a nasken nga ammo ni author ti isursuratna.

3. Facts -- nasken a nakapappapati dagiti maisurat.

4. symbolism ken imagery -- (wen a, kaniak a biang, iti ngamin fiction wenno iti short story ket nasken ti VERSIMILITUDE -- the quality of being lifelike or true to actuality. Daydiay symbol wenno imagery ti sarita ket maysa a lifelike wenno kapada ti isimsimbolo.

5. mechanism -- ti panankaisuratna

6. TVET (techvoc) impact --- ta ngamin ket mausar kano para iti information drive dagiti sinurat, isu a nasken a success story ti suraten.

NAPINTAS ti pakabuklan ti komento dagiti hurados. Nakapidut ti kaadduan kadagiti tips ti panagsuratan. Ken ti sumaruno a panirigan iti indanto manen panagpili. Ket kadagitoy nga imbagada, manamnama a mas napimpintas manen dagiti sumaruno a maputar a sarita. Ta naibagadan dagiti paniriganda nga agpili. Ken wen, nalabit nga isudanto manen dagiti aghurado.

Isagaanyo ngaruden ti pakisalipyo! Dagiti success stories iti trade business, wenno ti kapintasan iti amin, dagiti sarita a mangited iti impormasion iti pamataudan iti trabaho ken solbar ti krisis ti enerhia.

Kas iti sinarita ni apo Director Jucar, adda ti nakadakdakkel a potential ti tawwatawwa a kas lubricant. Ngamin kunana, nga idi ubing pay laeng ket mapalpaliiwna kadagiti agdapdapil a ti tutot ti tawwatawwa ti mausar a kas lubricant a saan ket a grasa. No madebelop kano daytoy, ket adu ti maprodius, di makasayan ti panagangkat kadagiti lubricant? Makapataud pay ti adu a trabaho ken makatulong iti ekonomia.

Nalaka a narigat daytoy a pakontes ta nasken ti panagsukisok ken panageksperimento. Daytoyen ti pakabennatan ti inalat ti maysa a mannurat.
Kasla datayo a mannurat iti nadutokan, dinutokan ti TESDA nga agdiskubre, saan? Mabalin latta met a, apay ket a saanen? Akem met ni mannurat iti agisurat kadagiti pamataudan ti dur-as, a kas napusgan a co-creator ti Namarsua.

Kunkunak ngarud iti bagik: idi un-unana ket imbaot wenno inirik ti pamay-an kadagiti nagapas. Ngem adda ti nakapanunot iti rice thresher a de-pidal, sa nagbalin a de-gasolina, ket agsipud ta nanginan iti agdama ti gasolina, nagbalinen a de-kuriente! Mabalin met a suraten daytoy. Wenno no asino ti nakaimbento ti kuliglig wenno Kubota a hand traktor ken naikkan iti trailerna ken mabalin payen a pagluganan nga agudong! Mabalin met suraten daytoy ket, saan? Ken adu dagiti imbento ken takuat a nakaited iti nam-ay ken tulong iti kaadduan, saan laeng nga iti itdenna a trabaho no dipay ket nakatulong iti ekonomia. Enterprise based kuna ti TESDA kadagitoy. No makapartuatka iti pagimbagan, i-TESDAM tapno matulongandaka no kasano nga idur-as, ilako ken no sadino ti pangalaam ti pagpuonam ken matarabaydaka a rumanga-ay. Ta kastoy ngarud ti akem ti TESDA iti enterprise based education a makunkuna. Agang-angkatayo iti ballasiw taaw kadagiti raw materials kadagiti aramiden a papel idinto ta ppupuorantayo dagiti garami a posible a pagtaudan ti maaramid a papel, asus!

Agbalin a scientist ni mannurat? Apay ket a saanen?

TI salip ti sarita iti TESDA ket ininawna iti pannakaipasngay ti kabarbaro a rupa ti Literatura Ilokana. Baro a rupa a simiasi iti “sumalasu” a sarita: dagiti sarita a nalemmes iti sennaay, inrareb iti leddaang, binartek iti sentimiento, blha, blah, blah, blah!; dagiti sarita a no saan a mangbagbaga wenno mangaskasaba ket nadaripespes iti lua ken luluasit; dagiti sarita a naipadron kadagiti sinurat; dagiti sarita nga angot-simbaan ken sarita a naglubnak ken naguper iti ayat ken relihion.

Ti salip iti TESDA ket ipasngayna ti kabarbaro a rupa ti Literatura Ilokana: dagiti sarita a maawagan iti literature of hope and growth. Literatura ti panagbalbaliw ken dur-as. Ipasngayna dagiti sarita a makainspirar iti biag, dagiti sarita a mangpidut kadagiti linabag ti naburaken nga ekonomia; dagiti sarita a mangungaw ti kinakurapay; dagiti sarita a mangtulong ti gobierno a saan ket a mangirurumen; sagiti sarita a mangparnuay kadagiti ad-adu pay a trabaho; ken ii ababa pannao, dagiti sarita ti napudpudno nga Ilokano.

Yiddekmo ngarud, mannurat, tapno maipasngayen ti kabarbaro a rupa. Suportaran ti Salip ti Sarita iti TESDA!

Ala ngarud! ##

2 comments:

dra said...

Jim,

Well said, well done. Again, Congratulations! Nabara a kablaawmi kenka iti panangabakmo ken iti isasangpet ti baro a rupa ti Literatura Ioko.

Sangailidakanto manen no umay a tawen? Ala ket itultuloymo latta ngarud a dagiti naimballigian a gapuanan. Adu ti naadalmi nga immay kimmamat iti awarding.

jim agpalo, jr. said...

thank you met, ading djuna iti isasarungkarmo ditoy kamaligko...tenkio met kadakayo a GLU, nangruna kenka ta pinasangbaydakami...