Monday, July 25, 2005

Sta. Rafaella Ilocano Community Literary Awards

KAMALIG

Paulo ti Sarita: Pait ti Ubbog iti Disierto.
Sarita ni: Julio V. Belmes

Maysa a namsek a sarita. Napintas ti namay-an ti author. Ammona iti inar-aramidna a pinangtiliw kadagiti readers ti immatangda. Ammona dagiti insawsawangna (author) wenno inlaga a balikas kadagiti binatogna. (Ta maysa met idi nga OFW ti author). Makapatengngel iti anges kabayatan iti inka panangbasa.

Ti balabala ti sarita: Maipapan daytoy iti nabalud nga OFW iti Saudi Arabia. Balud nga awanan iti pigsa a mangdawat iti tulong kadagiti pamiliana wenno iti gobierno tapno mawayawayaan. Nakapukos ti sarita iti kinaadda ti balud iti uneg ti selda nga isu iti pangbasbasaanna kadagiti surat ni baketna ken kabsatna a dina nasungbatan ken dina pay nabasa. Ditoy a mawarwar ti sarita, no apay a nabalud ken no ania dagiti linaon ti surat a pakainaigan ti biagna.

Nairamraman laeng iti basol ti bidana ni Samuel. Isu a nabalud. Nairana nga agtartrabaho idi sumangpet ni Edgar a mangsapsapul iti nobiana iti balay. Nagpursar ni Edgar a simrek ngem di palubosan ti guardia. Napasamak ti ranget. Dimteng ti polisia ket iti kinaadda ni Samuel dita, nairaman a napabasol.

Iti pannakabalud ni Samuel, agrigat met ti pamiliana. Nakikamalala ni baketna. Nagsardeng a nagiskuela dagiti annakda. Iti di agbayag nagpakamatay ti anakda a balasang ken nagpukaw met ti barito.

Iti sarita, nakapimpintas ken nakapappapati iti bersion ti kabibiag ni Samuel iti Saudi Arabia. Makuna a nakapappapati a pagteng dagiti nailaga. Amin a pasamak ket pulido a pagteng ken awan iti pagkunaam, malaksid iti saan a nadukomento a salaysay ni Fatima Sharwawa, ti Indonesiana katulong, ta makita ken madlaw a minapolar daytoy ti author ti umuna a paset daytoy ket isu met laeng ti synopsis wenno summary ti pagteng sadiay Saudi.

Ngem nagbiddut ti author iti inlagana a pagteng no maipapan iti pakasaritaan ti pamiliana. Morbid unay nga aydea wenno kapanunotan para iti maysa a salip. Pudno man a napasamak ken mapasamakto, saan a rekomendado a topiko para iti salip iti sarita. Ta iti salip ket saan laerng a pinnintasan iti pannakasuratna no dipay ket pinnintasan iti aydea.

“No morbid unay, saan a napintas ta awan iti maitedna a pagsayatan
dagiti agbasbasa. Isu a nasken iti panangliklik ti nakaro unay a morbid
a pagteng no mabalbalin kadagiti sarita nga isalip. Ngamin salip ti
pinnintasan ti sarita daytoy. No pinnintasanen no kuna, napipintas dagiti
banag a mailaga…”


Dayta man kuna daydi Pelagio A. Alcantara, iti diskusionmi iti uneg ti dyip nga agturong iti downtown San Fernando no ania ti paniriganna wenno kapanunotanna maipapan iti napintas nga isalip iti sarita. Ti nagdamag idi ket daydi Bagnos Cudiamat. Kaduami iti uneg ti dyip da apo Juan SP Hidalgo, Jr., Nid Anima, Pedrito Sanidad, Art de Castro ken maysa pay nga agapeliedo iti Lopez a taga Philipine Information Agency a nagmaneho. Gapgapumi idi iti Kapitolio, a nakapasamakan ti GUMIL La Union Seminar Workshop 1990.

Positive hindsight…”

Dayta met ti kuna ni Manuel S. Diaz iti komentona iti napintas a sarita nga impablaak ti Bannawag. Addaan kano iti positibo a pagtungpalan iti inka sinurat. Ket dayta a positibo a pagtungpalan wenno ngudo ti sarita adda ti maitedna a pagsayaatan uray pay no ti inka sinurat a topiko ket maipapan iti negatibo a banag.

Ni apo Manuel S. Diaz ti maysa kadagiti hurado itoy a salip. No ibasar kadagiti naglabas a pasalip, dagitoy dagiti patiek a mangay-ayon a rumbeng ti kinaaddda ti redeeming quality kadagiti negatibo a sarita: Dionisio S. Bulong (maysa met a hurado itoy a salip), Juan S. P. Hidalgo, Jr., Reynaldo A. Duque, Crispina Belen ken ti kaingungotna a ni Leonardo, Dr. Noemi Ulep-Rosal ken ti kaingungotna, Herminio Calica ken Greg Laconsay. No dagitoy ti naghurado ket awan ti redeeming quality ti negatibo a saritam, dimon namnamaen a mangabakka pay iti maysa kadagiti major prizes.

Ket no paliiwen met dagiti nangabak itoy a salip, napakapositibo ti ngudo wenno gibus dagiti sarita a nangabak kadagiti major prizes. Ala, usigenyo manen a, basaenyo manen ida ket pagkukumperaenyo ida.

Isu daytoy ti aw-awagan ni apo Diaz iti hindsight.

Namin-adu metten a beses a dinakamattayo kadagiti komentotayo kadagiti nangab-abak a sarita kadagiti nadumaduma a pasalip iti kinapositibo a ngudo ti sarita. Masapul a positibo.

Ta kunatayo pay, saan a napintas nga isuratmo dagiti parikut, rinuker, riper ken daddduma pay a negatibo a banag no dimo met ammo nga ited ti solusion dayta a parikut. Ti solusion a makunkuna ditoy ket dayta hindsight a kunkuna met laeng ni Diaz.

Ngamin, kas iti naynay nga maibagbaga, saan laeng a mangpasangit, mangpakatawa, ken dadduma pay, ti akem ni mannurat no dipay ket koma kangrunaanna iti pangidiayana iti posible a solusion dagiti parikut a sinuratna. Ta dagiti sinurat ket posible a napasamak iti pudno a biag wenno mapasamakto. Ken kas depinision payen a, no ania ti kayat a sawen ti sarita.

Kitaentayo a nalaing ti sarita:

Iti biag ni Samuel iti Saudi. Kinawesan ni author kadagiti pagteng a kinaadda iti pinget ken pannakibakal iti biag iti laksid iti kinaawan. Sana inggibus iti trahedia, krimen, inhustisia ken di naintaoan a pagteng.

Iti biag ti pamilia. Nakikamalala ti asawa, nagpakamatay nga anak. Nagpukaw nga anak. narakrak a pamilia.

No dasigentayo a nalaing, napakanegatibo ti panirigan ni author iti sarita. Indiayana dagiti pagteng a posible a patien a napasamak wenno mapasamakto. Dagiti pagteng a posible met a mangited iti impluensia kadagiti readers a mangtulad kadagiti pagteng nga inaramid dagiti karakterna.

Agsipud iti kinaawan iti positive hindsight wenno positibo a ngudo ti sarita, ngarud, kunaen a ti kayat a yallatiw a mensahe ti sarita ket dagiti pagteng a negatibo a kas iti napasamak iti sarita? Adda ti posibilidadna, saan kadi? Maysa a nakabilbileg nga impluensia dagiti sinurat lalo kadagiti sisasango iti nauneg a gungugong ti depression. Ket ti aniaman a nabasa a kalakaan nga aramiden tapno mapaksiat daytoy a depression ket posible a maaramid uray pay no daytoy ket agdadata nga ammo a saan a nasayaat nga aramid wenno dakes, ngamin ti importante ditoy ket ti pannakaalut-ot iti gungugong ti depression.

Ket no ti maysa nga ina nga addaan met iti umarngi a kasasaad dagiti karakter ket nabasada daytoy a sarita, di kadi adda met ti posibilidad a tuladenda ti panangbaybay-ada kadagiti annakda ken panangliputda ti asawada? Adda posibilidadna, saan? Ta maimpluensia dagiti basbasaen.

Agsipud iti kinaawan iti positive hindsight ti sarita, ngarud, dagiti pagteng a nailaga, a kas iti pannakikamalala ti asawa ti OFW, ti pannakabaybay-a dagiti annak, ti panagpakamatay ti maysa nga anak, ti panagpukaw ti maysa pay nga anak ket okey laeng nga aramiden inkaso no ti maysa a pamilia ket kapadana ti situasion iti sarita? Adda posibilidadna, saan kadi?

Ngarud, ania koma dagiti nasayaat iti ngudo ti sarita?

Ti kinaadda koma ti positive hindsight.

Isu met laeng daytoy ti redeeming quality ti sarita. Isu ti mangallangon iti kinarugit a naiparang iti sarita tapno agbalin a napintas.

Daytoy ti mangsaka, mangsubbot kadagiti banag a posible a bunga ti saan a nasayaat nga impluensia iti sinurat.

Itoy a sarita ni Belmes, awan met ti nasayaat nga impluensiana kadagiti agbasbasa. Negatibo ti mapidut.
Ngamin imparangna dagiti nalaad a pagteng ngem saan met ngarud a nangited, nangiproponer, nangisingasing iti posible a solusion ti indiayana a parikut ti gimong. Saan a naakem ti sarita ti ridaw ti panagbalbaliw.

Iti kaudian a tallo a tawen (2003-2005), iti laksid dagiti imbagbagatayo a positibo a ngudo, (hindsight), positibo a panirigan (insight), nagsurattayo met kadagiti nakaad-adu a negatibo a panirigan, negatibo a ngudo, ken kinaawan iti redeeming quality dagiti naiparang a negatibo a pagteng, ket insalipko. Ania iti nagbanaganna? Saanda a nakadilamot iti premio. Inrantak nga inaramid dayta a banag, tapno iti kasta ket maikkan laeng iti pudno nga ekspieriensa ken pammaneknek dagiti sawsaw-ek maipapan itoy a banag.

Suerte daytoy a sarita ni Belmes, ta innem amin dagiti mangabak. No saan, no tallo laeng ti premio a kas kadagiti dadduma a kontes, saan koma met a nakadilamut iti premio.

Wen, napintas ti pannakaisuratna. Wen, napintas ti pannakabalabalana. Napintas ti topiko ta makaawis iti immatang ken makawis iti simpatia dagiti agbasbasa. Ngem agpatingga laeng dita. Awan iti maitedna a pagsayaatan dagiti agbasbasa a kas bunga iti panangbasada kadayta a sarita no tuladenda dagiti pagteng a napamasak iti sarita.

Dayta perception after the fact ket importante la unay a banag iti salip ti sarita. Ti salip a kas salip iti pinnintasan.

Apay saan kadi a mabalin a suraten dagiti banag a kayat a suraten idinto ta addaantayo met iti wayawaya wenno freedom of the press ken freedom of expressions?

Lalo la unay dayta freedom of expressions.

Makaisemak pay ket idi imbarsakda kaniak daytoy a saludsod. Lalo ket maysa pay ni author kadagiti kinomentoak, inikkak iti kastoy met laeng a komento ken panirigan iti saritana a naisalip.

Wen, apay ket a saanen? Mabalin a suraten, suraten! Addaanka iti wayawaya. Addaanka iti freedom of expression. Addaanka amin iti wayawaya a mangisurat iti kayatmo nga isurat uray pay no daytoy ket pagbalinem a naalas kadagiti amin a kaaalasan a pagteng. Apay ket a saan a mabalinen? Suratem! Ania la ketdin nagbayagkan…!

Ikontesmo iti pasalip, kunam? Ikontesmon, ania la ketdin nagbayagkan…!

Mabalin, ikontesmo, apay ket a saan a mabalinen nga ikontes ket addaanka met iti freedom of expressions.

Ngem isublik met la kenka ti saludsodmo. Mangabak ngata dayta nga insalipmo?

Damagem ita iti bagim. Honestly, damagem dayta bagim.

Mangabakak ngata? kunam man iti bagim.

No siak, kas paliiwko, kas eksperiensak a kas hurado, kas eksperiensak a kas mannurat, a kas pinaliiwko ken inaramidko iti napalabas a tallo a tawen (2003-2005), kas iti napamasak itoy a salip, ad-adda a mangabak dagiti addaan iti positive hindsight.

Dagiti kakastoy a sinurat (negatibo nga awanan iti positive hindsight) ket napintas a material a para pablaak, apay ket a saanen. Sinurat met dayta. Sarita dayta. Apay ketdin a saan a material para pablaak no napintas ti pannakasuratna? Makaay-ayo ti pannakasuratna?

Ngem daytoy met ti saludsod? Material kadi met dayta a para iti salip?

Ti salip ket pinnintasan. Nasken ngarud nga adda ti mapidut, maadaw, matulad dagiti dear readers a napakapositibo a panirigan, ugali, aramiden, idoloen no isu, wenno dipay ket sungbat ti nabayagen a parikutda met no isuda ket addaanda met iti kapada a biag iti kas iti topiko a nadakamat. Daytoy ket material para iti salip. Kastoy ti material a para salip.

Material a para pablaak. Dagiti agtinag a kas entertainment: pagkatawaen, pagsangiten, paglidayen, ipasidong iti estado iti kinaay-ay wenno pannakisimpatia iti tao nga agsagsagaba iti nakana a liday, trahedia, saan a malapdan a pasamak a nangibunga iti limdo ken dadduma pay a rikna.

Ngem ti trend wenno taray ti sarita-Iluko iti agdama a panawen ket saanen a nakapulpulos nga entertainment. Dakkelen ti nagbaliwanna ti Literatura ni Saluyot. Entertainment man dagiti dadduma a sarita, addaanda met dagiti makunkuna a literary value.

Ti literary value ken ti hindsight a lablabidentayo ket dakkel la unay iti pagkanaiganda.

Kinapudnona, daytoy a sarita ti kapipintasan amin iti pannakaisuratna, kaniak a biang. Nasiken, namsek, saan a palawapaw dagiti karakter, nakabilbileg dagiti balikas a naaramat.

Ngem saan a nasaka, nasubbot, naallangon ti dayawna ti nalaad a parang. Nayaw-awan dayta redeeming quality a literary term.

Ket ti pannakaiyaw-awan ti redeeming quality ti sarita, naiyaw-awan met ti premiona, nga isu koma ti Umuna a Gungguna. Ti kinapintasna, wenno uray isu ti kapipintasan iti pannakaisuratna, impababa ti negatibo a kapanunotan. Ket tapno maallangon, masaka, masubbot dayta a negatibo a kapanunotan, nasken nga allangonen, sakaen, subboten ti redeeming quality ket agtalinaed ti kinapintasna.

Bukodko laeng a panirigan daytoy. Ti pangngeddeng ket adda kenkan, kailian, no patiem wenno saan. Total saritaan met laeng daytoy, saan kadi? ##

2 comments:

rva said...

napintas, mang jim. natumpongam unay ti maysa kadagiti "kalidad" dagiti pasalip iti literatura iloko. addanto met makunak maipapan iti daytoy. madama ti sukisokko.

ariel said...

jim, pagsasaganadem koma. great!
ariel