Tuesday, May 24, 2005

Premio Andel

PREMIO ANDEL 2003-2004

TAGILANGA

Sarita ni Noli S. Dumlao

MAIKA-2 A GUNGGONA

Salip iti Sarita ni Ayat

Dagiti Hurado: Dionisio Bulong, Juan S.P. Hidalgo, Reynaldo Duque

Napintas a sarita. Kasingin ti Umuna a Gungguna. Ngem singin man, adda latta iti nagdumaan iti tunggal maysa. Isu dayta ti rason no apay nga adda iti first prize ken second prize met daytoy.

Iti “Karayo iti Tanap” ni PN Bermudez, ket nalaokan ti sarita kadagiti mental images a makuna a napintas a produkto ti literary arts. Daytoy iti awan iti “Tagilanga.”

DAGITI PALIIW:

1. Nabileg ti naratibo a namay-an ti author. Nagballigi itoy a wagasna, babaen iti Third Person Participant a Point of View.

No Third Person Participant no kuna, karaman ditoy ti narrator a kas karakter iti sarita isuna laeng ta saan nga isu ti bida. isu laeng iti agisalsalaysay iti mapaspasamak. Isu ti ruaran ti amin.

2. CIRCLE STRUCTURE ti inusar ti author. Ditoy nga impasakayna dagiti eksena a trinatarna. Uray no saan unay a nagameran ti narisiris a situation ti inkawesna nga eksena, ta saan met nga isu daytoy ti importante ti narisiris la unay a pagteng no di ket ti panangiparang ni author dagiti ayat a naikawes.

Circle structure no kuna, no ania daydiay a nangrugianna, isu met laeng iti nangigibusanna. Kastoy man iti panangirugina:

“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”

Sana met la inggibus a kastoy:

“ADDADA man aminen. Nagsasangpet manen dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda man aminen dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko. Pasken a pangpalubosda met ita iti maysa a panglakayen. Nangaramidda iti baro a panteon iti abay ti panteon ni Lelang Rosa. Ditoy ti nakaidulinan ni Lelong Roque.”

Adda ti pagkanaigan ti rugi ken gibus ti sarita.

3. Addaan ti sarita iti positive insight, nga isu daytoy iti namagtung-ed kadagiti hurado. Kas iti mabasa, awan iti marikna ken makita iti sarita a nakausaran iti apas, gura, ken negatibo a pampanunot.

Daytoy ti nangpapintas. Ngamin maipapan iti “Ayat” ti topiko a pagsasaritaan, ngarud nasken a maipapan laeng iti “ayat” iti suraten.

Masarakan dagitoy nga AYAT iti sinurat babaen kadagitoy a paset ti sarita:

a) AYAT KEN AYAN-AYAT DAGITI AGASSAWA A ROSA KEN ROQUE--- ti panagkasar manen ti lakay ken baket, ket kaipapananna iti panangpabaro manen ti ayan-ayat iti tunggal maysa. Ayat nga agingga iti panungpalan, a kas iti nakabatbatad nga insurat ti author.

Ket daytoy nga ayan-ayat dagiti agassawa a Rosa ken Roque ket naipasagepsepda met kadagiti annakda. Ta idi pinabaroda manen ti kari ti ayan-ayatda, mabasa iti rugi:

“ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”

Daytoy idi nagkallaysada manen. Ket iti ipapatay ni Lelang Rosa: kastoy manen ti mabasa:

“ADDADA man aminen. Nagsasangpet manen dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda man aminen dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”

Ngarud, nabileg ti ayat nga immula dagitoy agassawa kadagiti annakda. Saan laeng a kadagiti annakda no dipay ket kadagiti appokoda.

Kas iti Umuna a Gungguna, ti kaadalem daytoy nga ayat ket naglabas iti henerasion iti henerasion.

b) AYAT DAGITI KAARRUBA -- wenno ti sibubukel a komonidad. Adtoy daytay kaugalianen ni Ilokano. Sinnaranay. tinnulong. Kastoy ti panangibaga ti author itoy a paset iti rugina:

“Tunggal maysa, adda yarayatna. Umarikiak dagiti maisangpet a manok. Sumarungikngik dagiti kalding a maibaud kadagiti alad. Agkakanayon ti uriris dagiti burias (a maletson) ken baboy. Adda pay nagkokontribusion tapno makagatangda iti maysa a nuang ken maysa a baka. Anian a naggarbo a pasken. Pagiinniliwan, pakaurnosan met dagiti babassit a di panagkikinnaawatan, pakarisutan dagiti babassit a parikut, pakaibingayan dagiti pampanunot.”

Kastoy ti panangiladawan ti author ti ayat dagiti kaarruba. Agbibinnadangda. Nnamin daytoy a panagkallaysa ti baket ken lakay kalpasan iti limapulo a tawen ti panagdendennada a kas agassawa ket:

Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”

Kastoy iti panangiladawan ti author.

Idi natay ti baket ken ti lakay, kastoy manen ti imbaga ti author:

“Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko. Pasken a pangpalubosda met ita iti maysa a panglakayen. Nangaramidda iti baro a panteon iti abay ti panteon ni Lelang Rosa. Ditoy ti nakaidulinan ni Lelong Roque.”

Nabatad ngarud, a dakkel la unay daytoy nga ayat iti puso dagiti kaarruba wenno kapurokan ti baket ken ti lakay.

c) AYAT DAGITI ANNAK ITI NAGANNA--- iti panagkallaysa manen da Lelang Rosa ken Lelong Roque, kastoy ti imbaga ti author:

ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”

Ket idi natay ti baket ken ti lakay, isu met laeng ti imbaga ti author nga ayat:

ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”

Nupay awan iti direkta a pannakaipakita ti nasged a panagayat dagiti annak, malaksid iti ina ti author a nangigigir ti panagnaed ni Lelong kadakuadan idi natay ni Lelang ken dadduma pay a situation, umanayen dayta balikas a dakkel la ketdi ti panagayat dagiti annak babaen dayta balikas nga “Addada amin.” Iti man panagkallaysa manen da lelong ken lelang. Ket “Addada amin.” kunana manen iti ipupusay ni lelong.

Itoy a parang, nupay adda iti adayo dagiti dadduma nga annak ken appoko, immayda latta iti kallaysa ken iti idadateng ti ipapatay.

Ti kayat a sawen daytoy ket napateg la unay dagiti dadakkel. Banag a maibaga a nangnangruna ditoy ti AYAT ngem ti amin.

Ken wen ngata a, gapu iti kinaindaklan ti AYAT da lelong ken lelang kadagiti annakda, saan pay laeng a naakaran wenno naimpluensiaan dagitoy nga annak iti makunkuna a future shock wenno “dislocating effect of the speed of change in the contemporary world…” a kuna ni Dr. Mario G. R. Rosal, iti sinuratna a “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Theme of Alienation, St. Louis University Research Journal, 1983.

Ta itoy a panawen, agrarairan daytoy nga epekto ti speed of change wenno bunga ti napartak la unay a panagbalbaliw ti gimong.

Ken wen, gapu iti AYAT da lelong ken lelang, saan a naakaran dagitoy nga annak iti dakes nga epekto ti: “..the dislocating effect of a defective educational system...” a kuna met laeng ni Dr. Mario G. R. Rosal.

Ngamin, itoy a panawen, adun dagiti pasamak a baybay-an lattan dagiti nakaadal nga annak dagiti nagannak.

Itoy a sarita: ““ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”

Ngem itoy a sarita ti author, saanna nga imparang daytoy a “..the dislocating effect of a defective educational system….”

Rumbeng laeng a naaramid. Ngamin ti iparparang ti author iti saritana ket AYAT laeng awanen iti sabali pay.

No imparang ti author daytoy, uray iti maysa laeng kadagiti annak, nadadael koma metten ti sarita, ngamin agginnuyoden ti AYAT ken “DI PANANGIPATEG”.

Idi damok a basaen daytoy a sarita, daytoy ti sisiimek, no laokan ni author ti “sabali a tibnok” ti saritana. Ngem saan a napasamak. Saan a napasamak dayta a “horizons of expectation” a namungay iti isipko kabayatan a basbasaek.

Daytoy ngamin a “horizons of expectation” iti mangited iti gagar ken ganas ti agbasbasa ta adda ti pampanunotenna a mapasamak wenno maaramid iti sarita. Matungpal man daytoy a “horizons of expectation,” ket mapnek latta iti nagbasa ta NASUNGBATAN ti kayatna a saludsoden. Nalawlawagan ti kayatna a malawlawagan.

Ngarud, no maipapan iti CONCISTENCY ti sarita, nakabakbaked. No ania dayta nga AYAT nga imparangna idi damo wenno rugi ti sarita, isu met laeng ti imparangna iti gibusna a di man la pulos a nagbaliw.

Uray ti parapo a kas pagibasaran ti AYAT ket saan a nagbaliw. Banag a makuna a naisangsangayan a panangiparang iti kastoy. Pinabilegna ti sarita a kas bunga iti maysa nga arte.

d) AYAT DAGITI APPOKO KADA LELONG KEN LELANG --- malaksid iti AYAT ti narrator kada lelong ken lelang, uray dagiti appo ket mabasa met iti nalaus a panagayatda. Addada amin a kuna ti author. Mabasa met laeng iti nangrugian ken iti naggibusan:

“Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda…”

Mabasa daytoy iti rugi ti sarita kasta met la iti gibus.

4) Mapaliiw ditoy, a daydiay inrugi ni author ket isu met laeng iti nangigibusanna. No ania ti ayat dagiti nagannak, kapurokan ken appoko ket naikasakab iti maymaysa a parapo nga isu ngarud ti rugi ken gibus ti sarita.

Ti ayat dagiti annak, kapurokan, appoko ket addada aminen iti maymaysa laeng a parapo - parapo a naaramat iti rugi ken gibus ti sarita.

No apay a napasamak, ngamin kidkiddawen daytoy ti imparangna nga structure ti sarita.

Ketdi, manmano iti pakasabasaan kadagiti sinurat iti Iluko a kakastoy.

5) SUHESTION: no daytoy a parapo a nangrugian ken a ngigibusanna:

““ADDADA amin. Nagsasangpet pay dagiti agindeg kadagiti adayo a lugar. Kangrunaanna, adda amin dagiti annak da Lelong Roque ken Lelang Rosa agraman kadakami nga appokoda. Pasken ti sangabarioan, dayta ti mangmangngegko.”

Ket addaan iti sabali pay a nangtulong kenkuana, uray no maysa laeng koma a SIMILITUDE wenno ania la ditan a kaarngina a mangparnuay iti MENTAL IMAGE, agbinnitibitda la ketdi iti first prize.

Ken wen, no iti bukodko a kapanunotan, nalabit a napinpintas pay ngata ngem iti Umuna a Gungguna.

Kinaawan iti mental images a maparnuay iti nakaarusan daytoy iti Umuna a Gungguna.

Iti lektiur ni Ben Pacris itay napalabas a maika-37th GUMIL Filipinas Convention, maipapan kadagiti nangab-abak iti Umuna a Gungguna kadagiti pasalip, imbinsabinsana ti kinabaked dagiti sarita ta ngamin addaanda iti mental images.

Kaniak a biang ket lalo pay a napimpintas no ti mapataud a mental images ket ti paripirip a mismo wenno isu a mismo dayta ti prefigure ti sarita. Dayta ti pakabuklan ti sarita.

Kalpasan a nabasak daytoy, simrek a dagus iti isipko ti sarita ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. a napauluan iti “Dagiti Panniki iti Montalban.”

Agpada dagitoy a dua a sarita ti “plot pattern” a nausar wenno ti panangiparangda ti balabalada. Iti sarita ti apo Hidalgo, imparangna daydiay “abut” a rumuaran iti biag, wenno “abut’ a dalan ken dalanan iti panagbiag. Iti udina, maysa man met laeng nga “abut” iti serkan kalpasan ken ni patay.

Abut iti rugi, abut met laeng iti gibusna. Pakasaritaan daytoy iti nagbaetan iti biag ken patay.

Itoy a sarita ni Dumlao, makuna met a maysa pakasaritaan ti biag ken iti patay. Iti biag a nakariknaan iti AYAT. Iti ipapatay a marikna latta ti ayat.

Ket no nangisapit la koma iti imahen wenno maysa la a parapo a kas nayon ken mangpabileg daydiay a “parapo” a nagibasaranna iti ayat patiek nga abakenna ti Umuna a Gungguna.

Adu dagiti siimbolo a mangipaduyakyak iti “biag” ken iti “patay”.

Adtoy dagiti sumaganad a pasaray maaramat:

1) abut a ruaran (biag) ken abut a serkan (patay)

2) uggot (biag) ken natnag a nagango a bulong (patay)

3) nagangtan a candela (biag), naiddep a candela (patay)

4) sumingsingising nga init (biag), nagtabon nga init (patay)

5) bato iti karayan (biag), darat iti baybay (patay)

Ken adu pay a representasion nga agibunga iti mental images ti biag ken iti patay.

Daytoy ngamin a mental images ket agserbi pay a paripirip wenno prefigure iti sibubukel a pakasaritaan nga isu iti “biag ken iti patay” a kas iti napasamak iti sarita.

Ketdi, maysa a nakabakbaked nga apit ti Litertatura Ilokana daytoy a sarita. ##

No comments: