Monday, April 11, 2005

PREMIO ANDEL 2003-2004



KRITIKA KEN PANIRIGAN
Premio Andel 2003-2004

Iti bukod a Kritika ken Panirigan ni JAIME M. AGPALO, JR.



Criticism should not be querulous and wasting, all knife and root-pulling, but guiding, instructive, inspirational.

—Ralph Waldo Emerson—


KARAYO ITI TANAP
UMUNA A GUNGGONA
Salip iti Sarita ni Ayat
Premio Andel 2003-2004

Dagiti Hurado: Dionisio S. Bulong, Juan S. P. Hidalgo, Jr., Reynaldo A. Duque



AMA, AMA, NAGPINTAS KET A SARITAN!


Ita laeng a mabasak daytoy a sarita, Abril 7, 2005. Diak nga impagarup, a makabasaak pay iti kastoy a klase ti sarita.

Idi sinuratko ti Kritisismo ken Panirigan ti sarita nga “Idi Inyawid ni Manong Leon ti Asawana,” ni Manuel Arguilla ken naiserie iti TAWID NEWSMAGASIN ken mabasa iti http:kamalig.blogspot.com napukawsan ti ayat kadagiti pluma ni mannurat, kunkunak la ket ngarud.

Ngem adtoy ti ayat, a kas iti ayat a nailadawan iti sarita ni Manuel Arguilla.

TI PUNDASION TI PAMILIA NI ILOKANO.

Wen, isu daytoy ti pakabuklan a ladawan ni sarita ni apo Prescillano N. Bermudez. Daytoy a saritana, imparangna, saan laeng a dagiti tradision ken kabibiag ni Ilokano iti eksena ti kallaysa no dipay ket ti kapipintasan amin a ladawan ti pamilia ni Ilokano. Ti ideal a pamilia-Ilokano.

Naiparang ditoy no kasano a pundaren wenno bangonen ti maysa a pamilia. No kasano a pundaren ni Ilokano ti pamiliana. Napno ti ayat. nabangon iti AYATken PAMMATEG, PANANGILALA ken SAAN A MANAGIMBUBUKODEN. Nga isu daytoy ti ipannakkel ni Ilokano nga awan iti sabali a puli.

Napno iti ayat. Wen, napno iti ayat. Sarita a napno iti ayat. Parang a napno iti ayat. Imparang ti author a ti ayat a kas pundasion ti nasiken ken naragsak a pamilia. Imparang ti author ti nasiken a relasion ti tunggal kameng ti pamilia.

Iti rugi, agingga iti gibus ti sarita, saanak a nakakita iti uray sangkabassit la koma a pagilasinan ti gura, lunod, ken negatibo a panunot. Saanko a nakita daytay risiris a naynay a mismisuotak a dinnadaelan iti kinatae, este, kinatao iti tunggal maysa. Diak a nakita daytay risiris a negatibo ti ipasana a ladawan kadagiti ubbing nga agbasbasa. Diak nakita ti risiris a naiyaon iti nangisit a puso.

Ti nakitak ket pasig amin nga ayat. Isu daytoy ti rason no apay a nangabak iti Umuna a Gungguna, iti salip ti maipapan iti ayat.

Nabayag met ngamin a nagnunog ti Ilocano psyche kadagiti sarita a nagrisiris iti no saan a napisikalan a ranggas ket dagiti bileg ti nangisit a sugpeng a naiyaon kadagiti ngiwat ti naimaldit a basaen. Dagiti risiris a napnoan iti liput, gulib, ranggas ken kinadangkok, a saan laeng iti maysa nga indibidual wenno ad-adu pay no di ket pati pay nakaparsuaan ken sanikua. Iti kababayag a kababasa kadagiti sarita a nabugasan iti ranggas, ket apektaranna ti Ilocano psyche wenno kaunggan ti readers.

Ket daytoy ket saanna nga iladawan ti pudno a kabibiag ni Ilokano; ti pudno a pamilia ni Ilokano; ti ipagpanpannakkel ni Ilokano no apay nga Ilokano a kataknengan ken kadayawan amin a puli.

Puraw ti puso ken isip ni Ilokano. Puraw ti kaunggan dagiti mannurat-Iluko. Mamatiak pay laeng a saan laeng a napulpulos a pulkok ti apiten iti talon ti Literatura Ilokana.

Ket daytoy a sarita ti mangipaneknek.

TI BALABALA TI SARITA:

Nagkatlo a paset.

1. Ti panagpitik ti puso.

Bertdey ni Pedong. Ket ditoy malagipna pagraywanna a ni Milagring. Ti panaginnaddayoda ken ni Milagring. Ti irurukuas ti sabali nga ayat, kalpasan iti ipupusay ti immuna nga ayat….

Itoy a paset, inladawan ni author ti tipikal a buya iti away. Ti buya iti away a kabarbaro a nagdappatan. Ti biag dagiti babbaro ken babbalasang iti away. Ti aramid, ugali ken kultura ni Ilokano a naikawes kadakuada.

No kasano ti irurukuas ti baro a sulbod ni ayat kalpasan ti ipapatay ti immuna nga ayat. Naiparang ti pinget ti ibabangon iti namnama kalpasan iti pannakadaleb. Ket iti itatakder mulien manen ti sabali pay nga arapaap.

Daytoy a paset ti prefigure/foreshadowing wenno paripirip ti pakabuklan wenno summation wenno nagkaysa a pakabuklan ti sarita. Ti panangbangon ti maysa a pamilia. Ket daytoy ti rugina.

Nagdappat met ni Pedong tapno maaddaan met iti bukod a daga. Ti daga ditoy ket
saan laeng a napisikalan a daga no dipay ket maysa a simbolismo. Maysa a simbolo. Diak a masibbolen no asinon ti authorna daytoy a binatog: “Ti lalaki, dinto naan-anay a lalaki, agingga maaddaan iti bukod a daga.”

Isu daytoy ti suma total a lablabiden ti author itoy nga umuna a paset ti balabala ti saritana. Ti panangsapul ken pannakasapul ti “bukod a daga.”

2. Ti panangtagikua ti bukod a daga.

Iti pisikal wenno iti aktual a pasamak, addan ti bukod a daga ni Pedong. Nalawa ti nadappatanna.

Iti simbolismo ti sarita, adda metten ti daga a tagikuaen ni Pedong. Ket tapno matagikuana dayta a daga, nasken ngarud ti kallaysa a maiparang tapno “matagikua dayta a daga.”

Ket itoy a paset, naiparang ti ritual ti kallaysa. Dagiti ugali ken pammati ni Ilokano maipapan iti kallaysa a kas iti: parwad, ti innuna ti nobio ken nobia a tumakder wenno weno umaddang ken umuli, ti sala, ti panagibitor iti kuarta, tinnulong ken kinnarrubaan ken dadduma pay a nakail-Ilokano a pagteng. Ti kanta. Ti dallot ken ti dallang.

Ti dallot ken ti dallang, ket gagangay a pammagbaga. Ngem itoy a dallot ken ti dallang nga imparang ti author ket adda ti bugas ti angaw ken pantasia.

Ti pantasia a parang iti dallot ken ti dallang ket iparangna ken ibagian ti pantasia a mapasamak iti “panangtagikua” kadayta a bukod a daga. Ti author ket dina kayat nga ibaga iti direkta ti kayatna a sawen. Kas disipulo ti arte ti literatura, nasken a dagiti naalas a banag ket pamintasenna, padaegenna ken pagbalinenna a bunga ti malalaki nga arte. Arte a nakadadaeg ken pagdamdagan.

Artista ti maysa a mannurat. Kas maysa a literary artist, adda kenkuana dagiti kalidad a mangpapintas ti saan a nanakman a pagteng ken parang a dina maliklikan. Dagiti eksena a di maiparbeng iti sapasap nga agbasbasa.

Ket imbes nga indetalie ti author ti eksena, inaramatna ti dallot a kas parang ti sumaruno nga eksena ti sarita. Ti eksena a saan a nanakman nga iderekta nga ibaga. Ngem imbagana ditoy iti artistiko a wagas a mamagtinnag nga isem ti mauy-uyos a misuot. Kastoy ti panangiladawan ti author:

Ay, di babai a nasarakak napnuan gayam iti galad
Ta idi tumupra, ay, tinukel ti perlas!
Idi umisbo, Kabsat, puro nga arak!
Idi agdigos ket agis-iso-- dagiti kursingna
Ay, pasayan a rumanisak!


Ket wen a, makabartek a talaga ti “agay-ayam iti bukod a daga.” Dayta pasayan a rumanisak. (Rumanisak, kayatna a sawen: aglaglagto, agpangato-agpababa).

Ania la ket daytan! Kasla perlas ti ituprana? Kasla sago ngarud nga agtutukel a. Saan a nadaruy nga adi-adi ti isbo.

Ipasegundana pay daytoy a kanta, a kas pammasingked ti eksena:

Annay, pusok, annay, annayyy!
Nasakit, naut-ot la unay
Itdem kaniak ta pannaranay
Ta kaasiak a maidasay…!


Dayta no damo a bangkagen ti TI BUKOD A DAGA.

Kadagiti tumitiliw ti simbolismo ken paripirip iti sarita, maysa a sutil nga eksena daytoy. Eksena a mapasamak iti naan-anay a panangtagikua ti “TI BUKOD A DAGA.”

3. Ti daga. Ti eksena iti daga. Ti paynal a daga.

Agurayka man ketdi. Dagaak a daga, ditoy amangan met no sabali a daga ti adda dita utekyo?

Sus amaya, ti daga nga ibagbaga ditoy ni apo Prescy Bermudez ket PAMILIA!

Ti Daga ditoy ket ti PAMILIA.

Ti daga a pagitukitan ni ama iti bin-i ti namnama ken arapaapna.

Ti daga nga inspirasion iti biag ti ama.

Ti daga a pagrusingan wenno pagtubuan dagiti saringitda ken ni kaingungot.

Ti daga a maibilang a kabassitan a porma ti gobierno, gobierno nga iturayan ni ama ken ni ina.

Ti daga a pundasion ti nalinteg ken nanakman nga umili iti gimong.

Ti daga, nga inladawan ditoy ni apo Prescy ket daga a kapipintasan ken kasisikenan amin a daga a ladawan ti natakneng ken nadayaw nga Ilokano.

Daytoy a daga, nga inladawan ni author ket nagkaysa (summation) a daga ni Ilokano. Nagkaysa a pamilia ni Ilokano.

Daga ni Ilokano. Pamilia ni Ilokano a napno iti ayat.

Kasano iti kaadalem dayta nga ayat iti pamilia ni Ilokano?

From generations to generations!

Iti sarita: imparang ni author ti napnuan nga ayat ti asawa ken ni asawana. Ti anak ken ti nagannak. Ti apo ken dagiti apong. Isu adayta nga AYAT a pundasion ti pamilia ni Ilokano ket naadalem la unay ta uray la naglabas iti henerasion ken henerasion.

No awan ti AYAT iti pamilia ni Ilokano, masinasina daytoy. Sumiasi kadagiti tagipatgen (values). Ket saan laeng a dayta a pamilia ti maapektaran no dipay ket ti gimong. Ta ti pamilia ti kabassitan a porma ti gobierno. No ti pamilia ket awanan ti AYAT, ekpektarem met ngarud nga awan iti namnamaem nga urnos, dayaw ken kananakem.

Nalaka laeng nga iladawan ti pamilia nga awanan iti AYAT. Maamiris daytoy iti/kadagiti annak babaen iti tignay, panagpampanunot, panagsasao, ken kinaawan iti panagdayaw saan laeng a ti bukodna a bagi no dipay ket iti padana a tao. Makita dagiti pagilasinan iti saan a nanakman a pannakipulapolna kadagiti padana. Itoy a parang, ti pamilia a nagtaudanna ket saan a nabangon iti AYAT.

Ti puso dagiti annak ditoy ti daga. Daytoy a puso-daga, ti pagitukitan dagiti nagannak iti bin-i ti tagipatgen-Ilokano (Ilocano-values). Ket inton dumakkel dagiti annak, apitendanto ti bunga dagitoy a bin-i nga isu met ti indanto itukit iti padana, iti gagayyemda ken kapulapol, iti gimong ken iti sangkataw-an. No nagmulaka iti ayat, ayat met laeng iti maapit.

Pamilia ni Ilokano a napnuan iti ayat. Isu daytoy ti inladawan ni apo Prescillano Bermudez, Sr. itoy a saritana.

Kastoy ti kapintas daytoy a sarita, isu a nangabak iti Umuna a Gungguna. ##

__________________________________________________________________

**(Padaanan ti sumaruno a sarita: ti TAGILANGA ni Noli S. Dumlao, a nangabak iti Maika-2 a Gungguna)


No comments: