Sunday, March 13, 2005

MAYSA A TALDIAP ITI ILUKO

KAMALIG

SANGKATALDIAP ITI ILUKO: IDI KEN ITA

Sinukisok ken Inamiris Ni Jaime M. Agpalo, Jr.



Apay ania ti husto? Iloko? Iluko? Iloco?

Ti husto ket Iluko.

Apay nga adda dagiti mabasa nga Iloko?

Iluko iti husto. Ti Iloko ket biddut ta iti panangibalikas ti ket nadagdagsen daydiay maikadua a silaba ngem daydiay maikatlo. I-lu-ko.

Kastoy ngamin ti standard ti pannakaisurat dagiti balikas iti Iluko. Umun-una nga umun-una daydiay letra “U” ngem daydiay letra “O” a kas iti RUOT, BUOK, DISSUOR, DURUDOR, TUOK, DUGYOT, TUGOT, BUNOT, KULOT, DUGOL, GULGOL, KUMOT, UTTOT, NAULLOM, NALUOM, PAGTUTUTTOTAN, KUTO ken dadduma pay.

Daytoy nga standard iti panangisurat, naiyaplikar met laeng iti balikas nga ILUKO, a saan ket nga ILOKO. Ti standard ket adda daytoyen uray idi sakbay nga agsuratak iti bukodko a lenguahe.

“Ti balikas nga Iloco ket maiyaplay laeng a kas English.”

Wen, a ngem adda met ti mabasbasa kadagiti sinurat nga adda met dagiti balikas nga umun-una ti letra “U”.

No “U” ti umun-una, kayatna ngarud a sawen dayta ket pinutar a sao. Saan a patneng nga Iluko no di ket PINUTAR A SAO (derivative word) manipud iti GANGGANNAET A SAO (foiregn word). Kaaduanna daytoy Iluklish wenno Iluko a nagtaud manipud iti English—naisurat a kas iti pannakabalikasna ken kas iti pannakaisuratna.

Adtoy dagiti ehemplo: KOLUM (column), PORUM (forum), KORUM (quorum), KOMUNIDAD (co0mmunity) ken dadduma pay.

No apay a nasken pay nga aramaten nga aramaten ti pannakaibalikas daytoy a saan ket koma a mangparnuay iti bukod a sao a katukad dagitoy a sao (word)?

Kas koma dagitoy:

KOLUM-- BENNEG
KOLORUM-- DI BIGBIGEN
PORUM—PAGSASARITAAN/PAGTUTUTTOTAN

KORUM—NAKITARIPNONG/DIMMAR-AY

KOMUNIDAD—PUROK, LUGAR. LAONG

Ket nasaysayaat met laeng koma a, no dagiti patneng a balikas/sao ti usaren tapno makuna a ditay bumulbulod.

Wen, husto dayta. Ngem daytoy mga isyu ket panawen pay laeng met dagiti mannurat a da , Crisologo,Pechay, Gaerlan ken kaedadna.

Idi panawenda, dida met kayat nga adaptaren no mabalbalin dagita espaniol a balikas a maitipon iti patneng nga Iluko.

Isu a napataud dagitoy a balikas:

BATON-LAGIP --- MANIPUD ITI MONUMENTO
LUPNAS –MANIPUD ITI PANIO
BUYOMING—MANIPUD ITI BUYOBOY A SARMING
ARIBAI—REYNA
DIOSARI—PRINSESA
ANGKAY- MANIPUD ITI APONG LAKAY
ANGKET –MANIPUD ITI APONG BAKET
KEN DADDUMA PAY.

Ngem saan a nagpapolar dagitoy nga inruping dagiti makunkuna a patneng nga Ilukanista ta ad-adda met laeng a nasurot dagiti gagangay ken naruay (common) a panangibalikas. Ti standardization kadagiti patneng a balikas ket rinimbawan dagiti binulod a balikas.

Isu nga adu dagiti balikas-Kastila (Espaniol).

Isu a kuna ni Sonia A. Chan, iti sinuratna a PHD. Dissertation iti St. Louis University idi 1981:

“…it is exotic…a knowledge of the internal structures and peculiarities of the language enables to enter into the fascinating psyche of the native speakers.”

Husto ti kuna ni Dr. Chan. Nasurot dagiti pagsasao a naruay nga isao dagiti agsasao. Ngamin nalaklaka a maawatan ta gagangay ken naruay dayta a sao. Ngarud nalaklaka nga awaten.

Ngem idi daytoy. Idi panawen da lilong ken lilang. Kada Angkay ken Angket.

Itoy a panawen, natural, awanen iti bumulod iti Espaniol no di ket kadagiti lenguahe a kapulpulapol a kanayon, iti man eskuelaan ken iti pagtaengan. Isu a naruay iti panangbulod iti English ken iti Tagalog.

Ta adayo unayen a generation ti nagbaetan dagiti panawen ti Kastila ken ti agdama a generation.

Iti kaso ti Tagalog, narikrikut bassit daytoy. No ibasar iti panangpaliiw kadagiti agsasarita. Adda dagiti panangsurot iti sibubukel a balikas a kas koma itoy:

Patneng nga Iluko: “ Mag-an nay, ading?”
Sungbat: “ Napia met , manong. Sika ngay?”

Nalaokan iti Tagalog: “Kumustakan nay, ading?”
Sungbat: “Okey met, manong.”

Ti balikas a mag-an ken napia ket saanen a papolar iti agdama. A kas iti saan a kinapopolar dagiti dadduma a pakaibilangan dagiti sumaganad nga ehemplo:

1) titser—manipud iti mannursuro
2) obrero—mangmangged
3) iskul—eskuela
4) sori—ladingitek
5) tenkio—agyamanak

Lalo pay a nadegdegan ti pannakapataud dagiti Iluklish gapu iti kababalin ken kapanunotan dagiti nagannak a timmaud. Ubing pay la a di makapagna ni baby ket sursuruannan daytoy ti English. Isu nga adun ti timmaud a carabao English nga idi agangay naadaptaren a kas insurat dagiti agtutubo. Iti rigatna ad-adu met ngarud ti agtutubo ken sumarsaruno kadakuada ngem ti tumubngar kadaytoy. Di lalo a dumur-as? Ket iti agangay, napukawen ti basbassit a bilang. Nasurot ti ad-adu, ta kasano koma ngarud nga ipapilit ti basbassit a bilang ti kayatda iti ad-adu ti bilangda?

Lalo pay a nadegdegan ta maakseptar met ngarud dagitoy a balikas iti literatura a kas paset ti figure of speech a MISPRONUNCIATION, INFORMAL ken COMICAL. Ket no dagitoy ti nakaaramatan dagita a Tagiluko (Tagalog a nalaokan iti prefix, infix, ken suffix nga Iluko) ken ti Iluklish a naisurat, ngarud naynayen a maaramat dayta a kas madlaw.

Isu a nagbaliwen ti patneng nga Iluko.

At least, diak pay la inusar ditoy ti PURO NGA ILUKO, no di ket patneng kunak.

Patneng means pure.

Ken dadduma pay.

Exotic, kuna ni Dr. Chan. Ket wen a, uray daydiay balikas a NAPIA, PIA ket LATIN.

Iti panaglabas ti henerasion iti henerasion adda latta dagiti mapasamak a panagbulod. Ngem saan a dagiti nataengan iti gagangay nga agbulod no di ket dagiti agtutubo. Iti rigatna, ad-adu ti bilang ti papolasion dagiti agtutubo ken ubbing ngem kadagiti nataengan. Ket iti panaglabas ti panawen, mapukawton dagiti balikas da tatang ken lelong ta sumukat ti balikas da manong ken manang.

Ngem saan a kabarbaro nga isyu daytoy. Kastoy a talaga ti panagtaray ti amin a lenguahe. Adda dagiti maitabon ken adda met dagiti maipasngay.

Uray ni Dr. Jose P. Rizal a nailian a bannuar ket napaliiwna met daytoy a banag, isu a kinuna, ken inadaw met da Vito C. Santos ke Luningning E. Santos iti sinuratnda a “New Vicassan’s English-Pilipino Dictionary:

“The Filipinos now entered a new era. Little by little, they lost their ancient traditions, their memory of the past. They forget their own system of writing…”

Idi da lilong ken lilang ti bimmulod iti Espaniol a balikas. Iti “now generation” ti bimmulod kadagiti Tagalog ken English. Ta mas papolar met ti “now generation” iti Tagalog ken English. Ti Espaniol ket natayen no dipay ket saanen a naangotan ti “now generation” nga agsasaon iti Iluklish ken Slanguage.

Ti Slanguage ket dagiti lenguahe iti agtutubo iti agdama a panawen a naglalaok a Tagalog, English, vernacular a pagsasao ken pinutar a sao.

Apay a timpuar ti slanguage?

“Tapno maaddaanda iti bukod a lubong a kas nawaya nga indibidual a maiduma kadagiti dadakkelda, no diman pay ket panangilemmeng ti banag a di maawatan dagiti dadakkel.” Daytoy ti kuna ti nalaing a mannurat ken professor iti Linguistics ken English iti St. Louis University iti research workna a naipablaak iti SLU Research Journal, the journal of the Graduate Studies. Dagiti mismon nga estudiante ti SLU ken iti komunididad ti nagpaliiwan ni Magdalena B. Catriz idi sinuratna ti “Slanguage: the Language of the Now Generation.”

Daytoy a phenomenon ket inawagan ni Catriz itoy a sinurat iti “nangpadagsen wenno pagibasaran iti kinaadda iti generation gap.”

Daytoy ti maysa a sampel ti saritaan ti slanguage:

“Naggimikkami idi rabii.”
“Super doper a talaga!”
“Dinedmak laeng isuna. So what? Sino ba ‘suna?”
“Yo’ repapips, pormada ti wheels mo a!” “Ken ni erpatko ‘to ‘tol!”
“Why ngay you make misuot?” “Dagiti katropam ‘ya, puroda met drawing!”

No dagiti oldies ken goldies a ket dida la ketdi maawatan slanguage.

Lalo a nanayunan pay daytoy babaen kadagiti balikas dagiti “three times a lady” ken dagiti “more than a woman.” Simmagpaw ti ekspressions dagiti katropa wenno barkada.

“Three times a lady” kuna ti slanguage, daytoy ket maysa a bading, badaf, mamwa, ken dadduma pay a pangawag kadakauda. Tomboy, tibo, t-bird met ti kayat a sawen ti “more than a woman.”

Apay ngamin aya a dimteng dagitoy a panagbalbaliw ti lenguahe? Ti sungbat ket manipud iti Whorfian Hypothesis a dinakamat ni Peter Trudgill iti “Sociolinguistics: An Introduction, (Great Britain: Hazell Watzon and Viney Ltd., 1974 a kunana: “tawa a pagtan-awan ti asinoman maipapan iti lubong.”

Ngarud, itoy a hypothesis, addaan iti bukod a panawen ken lenguahe iti tunggal generation. Isu a saan a maikanatad a piliten wenno ipapilit ti kayat ti napalabas a generation iti agdama a generation. Ngamin agdumada ti lubong. Amangan no ibagadanto pay la ketdi kenka: “Isut’ laikda, pilitem? Bad tripkan a!”

Iti kaso ti maibagbaga a reintelectualization, iti Iluko, diak patien iti panagballigi daytoy. Ken diak met suportaran daytoy. Ngamin agduma ti LUBONG dagiti agus-usar iti daan a otograpia ti Iluko ken iti agdama nga ortograpia. Dakkel unay ti generation gap a lapped iti panggep.

Ti panangipapilit ken panangiselsel ti napalabas a lubong iti agdama a lubong ket maysa a kaso a narikut. Saan a napapolar a panirigan (views) agsipud iti kinaadu iti parnuayenna nga isyu a pinalakay ti panawen.

Kas pagarigan, adtoyen ti nariingak nga ortograpia, isu ti ammok ken nabayagen a panagsursuratko ken panagsursurat dagiti nagannak kaniak. Sa isubli manen dagita letra a C, Q, F, J ken dadduma pay a kas panakaisurat iti daan nga ortograpia?

Agduma ti lubong idi ken ita. Adda lenguahe idi ken ita. Amin a lenguahe ket nagbaliw manipud idi ken ita. Ta no saan nga abaliw ti maysa a lenguahe, matay metten daytoy babaen iti saanen a panagsao dagiti agtutubo iti bukodda a elnguahe a kas iti napaspasamak kadagiti dadduma pay a lenguahe iti Amianan a Luzon.

Diyo kadi mapaliw: No dadduma mas kayat dagiti agtutubo iti Kailokoan iti agsao iti Tagalog wenno English wenno naglaok a Tagalog ken English. Apay a napasamak ti kastoy? Wen a ta ti Tagalog ken English ti papolar kadakuada a lenguahe! Ket dayta ti surotenda!

Saanen a suroten dagiti agtutubo ti naespaniolan a sao ta adayodan kadayta a generation.

Ket no baliwan pay laeng ti agdama nga ortograpia nga ammo dagitoy nga agtutubo iti ganggannaet kadakuada, ad-addan a dida agsurat iti bukoda a pagsasao. Ta makaulawen, e, di ba?

Ti isyu wenno kayatko a sawen ditoy ket bay-an koma dagiti agtutbo nga agsurat iti bukodda a pannakaawat ken lenguahe ta daytoy ti panangiyekspresda ti mabuybuyada iti lubongda, iti bukodda a lubong a SAAN KET A TI LUBONG DAGITI OLDIES KEN GOLDIES.

Saan a maibilang a deterioration of morals daytoy a banag no di ket maysa a pagteng a patauden ti “SPEED OF CHANGE” wenno bunga ti panagbalbaliw.

Kalpasanna, addanto manen a sumaruno a lenguahe a maisab-it, maikonek iti lenguahe ken istilo ti panagsuratan. Addanto manen ti bumulodan.

Ania ti kaasitgan a bumulodan?

A, nalabit nga iti lenguahe ti netizen ken txt? Nga isu iti kaasitgan a mapaliiwko. Iti agangay mailaokton dagitoy a balikas kadagiti sinurat. Ta napatauden ti daniw manipud iti text messages.

Ket kunanto ni kanong baro: “muzta n u, dng?”
Sungbat met ni manang balasang: “k nng. wer u goin?”
Sungbat ni manong: “cr. brb. lbas na ulo.”
Sungbat ni manang: “lol!”

Diak la maibaga no daytoy ket maawagan iti panagdur-as. Ngem ad-adda a patiek a daytoy ket panagbalbaliw. Paset ti panagbalbaliw. Ta adda aya ngarud permanente iti sirok ti init? Amin ket agbalbaliw iti panaglupos ti panawen. Ket saan a masasaan a kastoy met ti lenguahe.

Saan ketdi a naan-anay a napukaw ti Iluko iti panagbulod kada Tagalog ken ni English. Ta mas nabilbileg ita ti panagkunak ngem idi kada lelong a nagbulod iti Espaniol ket sibubukel a binagtinda ti binulodda.

Iti agdama, bimmulodda ngem binaliwanda. Adda ti makuna a bersionda.

Iti English, naisurat a kas English.

Iti Tagalog, nakabilbileg ti prefix, suffix, infix ni Iluko a saan a kabaelan a duparen ken suktan ni Tagalog. Dagiti balikas a binulod iti Tagalog ket nalaokan latta kadagiti prefix, suffix ken infix.

Paliiwen dagitoy a binatog.

1. Isu ti laikna ngarud, pigilem, bad tripkan a!
2. Pakinggam kadi met ti labko kenka.
3. Sige, ngarud, agtuluytuloyakon, babayu!
4. “Hey, yo’, taposen kenka?” “Wen, pinisen.”
5. Agpaspasalamatak kenka. Tenkio, ha?
6. Sori, no nabanggaka.
7. ken daddumapay

Ad-adda a pakangngegan ket dagiti agtutubo iti binatog a naglalaok iti Iluko, English, Tagalog.

Nalabit a kalpasan iti sumaruno ken sumaruno pay a kaputotan, dagitoyto met ti rumimbaw a naisurat a mabasa a kas gagangay ken nalaka laeng a maawatan iti kaadduan.



















3 comments:

rva said...

nagsayaat ketdin daytoy, mang jim! tira latta!

ariel said...

jim,
masapul ti kultura ti amianan--the nexus of all the cultures and all--ti maysa a nakem ken panagpampanunot a kas kenka. what a sensibility!

maysa pay, masapultayo ti nakarkaradkad/nakasalsalun-at a panagbibinnato iti adal ken paliiw.

ditoy a masapul makawayawaya nga edukasion.

jim agpalo, jr. said...

agyamanak, RVA ken apo Ariel

apo Ariel: kasano nga ipaw-it ti news a yan ti daniwmo? emailmo a ti adresmo, hehehe!