Thursday, March 24, 2005

Burburtia-Pangalatok

KAMALIG

Burburtia Dagiti Pangalatok: Maysa Taldiap

Sinukisok ken inamiris ni Jaime M. Agpalo, Jr.


Ti panangadal ti bukod a kultura ket makuna a nayaat nga addang para iti dur-as ti puli.

Ngem nasken met no maminsan iti panangadal iti kultura iti sabali pay a puli wenno etniko tapno intay makapidut met iti adal a kas iti napiduttayo kadagiti bukodtayo.

Intay ngarud taldiapan man dagiti burburtia dagiti Pangalatok:

1. lan, aliwan dalan
got aliwan kambing
si aliwan dayat

Patarus iti Iluko :

lan, saan met a dalan
got di met kalding
si di met baybay.

Sungbat: langotsi

Paliiw: Maysa napintas a word-play. Mayat iti inna panagay-ayam kadagiti balikas ken pananggennegenned kadagiti silaba ti balikas.

2. Dinan yan say pinalsay Dios ya
say kinan to linma ed ulo to?

Patarus iti Iluko:

Ania ti imparsua ti Dios,
a no mangan ket mapan iti ulona?

Sungbat: Kurita

Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Adda ngamin ti ngiwat ti kurita iti mismo nga ulona. Lalo ket awan ti bituka daytoy.

3. Abong ni Tia Ines
aliber na butones.

Patarus iti Iluko :

Abong ni Ikit Ines,
napalawlawan iti butones.

Sungbat: atis

Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Kasla ngamin nagdedekket a butones ti ukis ti atis. mayat a simile.

4. No agaw, manlamping
no ombaleg labos.

Patarus iti Iluko :

no ubing aglampin
ngem labus no lakayen

Sungbat: rabong

Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Adda ngamin ukis ti rabong. Ngem no Nagbalin a kawayanen wenno bayog, awan metten ti ukisna isu a labus.

5. Tawen ed tagey
tawen ed liksab
danum ed pegley.

Patarus iti Iluko:

Langit iti ngato
langit iti baba
danum iti nagtengnga.

Sungbat: niog

Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Ti langit ditoy ket kaibatoganna iti puraw. No puraw ngamin ket kinasin-aw, awanan mulit, nga isu ti karakteristik ti langit. mangmangngegko met daytoy a burburtia iti Ilokos.

6. Pilmiro, lingisan
pidua lakapan
pitlo, yesyesan
pimpat paltogan

Patarus iti Iluko:

Iti umuna, minnatmat,
maikadua, innapros
maikatlo, rinnakep
maikapat, pinnaltog.

Sungbat: ti panaguli iti niog

Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Wen met ngamin piman. Sakbay nga umili iti niog ket tangadtangadenna pay nga umuna. Ta nasken ngarud a kitaen nga umuna no ania dagiti purosen no mabalin a purosen wenno saan. Pasaray nabayag pay a tangad. Sananton aprosan ti puon sakbay nga umuli. Rakepennan daytoy no umuli. Iti udina, kumanabtuogen ti niog a kasla agpipinnaltog. Isu a pinnaltog kunana.

7. No balo, lupok
No daan, mallet

Patarus iti Iluko:

no kabarbaro, narukop
no daanen nalagda

Sungbat: tambak

Paliiw: Maysa daytoy a nauneg a panagimutektek. Ta no di maimutektekan a nalaing iti kayatna a sawen, sigurado met iti saan a pannakaammo iti sungbatna. Wen met ngamin, no katamtambak pay laeng, lalo no pitak a tambak ket narukop a. Ngem no bumaybayag ta timmangkenen a ket talagan a nalagda.

8. say ulo to ayep
say kabalgan to kiew
say ikol to too

Patarus iti Iluko:

ayup ti ulona
kayo ti bagina
tao ti ipusna

Paliiw: Nauneg a panagimutektek ti kasapulan tapno matiliw. Ngem ketdi, nangnangngegko metten daytoy a burburtia iti Kailokoan.

9. apatiray manbabansag
duaray singa balatyang
duaray lupay-lupay
sakey so manwasiwas

Patarus iti Iluko:

uppat ti agkukuyog
dua ti limmandok
dua ti lupaypay
maysa ti agwaswasiwas

Sungabat: nuang

Paliiw: Nauneg a panagimutektek ti kasapulan ditoy tapno matiliw ti sungbat. Napintas a panangiladawan iti sibubukel a nuang manipud ulo agingga iti ipus. Nangngegko metten daytoy a burburtia iti Ilokos.

10. dalin ya amputi
binin andeket
intanem nan lima
inani sangi tan mata

Patarus iti Iluko:

puraw a daga
nangisit a bin-i
immula ti lima
inani da ngiwat ken mata

Sungbat: lapis ken papel, insurat sa binasa

Paliiw: Kasapulan iti nauneg a panagimutektek tapno matiliw ti sungbat. Uray no kastoy a detelkiado ti amin, narigat latta nga imutektekan.

11. no bantagen ko kapontian
singeran ko kabalitokan

Patarus iti Iluko:

no adayo, kasabaan
no asideg, kabalitokan

Sungbat: kamaisan

Palkiiw: Kasapulan iti nauneg a panagimutektek itoy tapno maarikap ti sungbat. Napintas a panangiladawan iti kamaisan. Kasla ngamin sinabaan ti langa ti kamaisan iti adayo. Ngem no iti asideg wenno iti mismo a kamaisan, bimmalitok ngamin dagiti sabong, isu a kasla karuotan a naaplagan iti balitok

12. duaran balbaloto
saksakey a too lugan to

Patarus iti Iluko:

dua a banka
maymaysa a tao ti kargada

Paliiw: Ne, mayat man daytoy a panangiladawan. Nasken iti nauneg a panangimutektek tapno matiliw ti sungbat. Narigat a tiliwen dagiti kakastoy a panangiladawan.

13. pusoy balolaki
gatas na marikit
payak na andirit
no sikaray manlantip
saksakey so pansumpalanda

Patarus iti Iluko:

puso ti baro
gatas ti balasang
payak ti tuwato
no nagtipondan a dua
isudan ti maymaysa

Sungbat: gawed, apog ken bua

Paliiw: no ukkisan ti bunga ti bua, kasla ngamin sinanpuso ti kortena. Gatas a pulbos met ti katukad ti apog. Kasla payak ti tuwato ti bulong ti gawed. Ket no nagtitipondan iti ngiwat a ket ania pay laeng no di nagmaymaysadan, saan?

14. senioran ambalbalingit
walad dalem na sabit

Patarus iti Iluko:

seniora a nabanglo
nagkorona iti siit

Sungbat: pinia

Paliiw: Nabanglo nga agpaysu a ti pinia. Kasla tudoktudok ngamin ti sinusuonna a korona. Narigat met nga imutekan ti kayat a sawen daytoy. Ta sabali ti bersion ni Ilokano: nabanglo a prinsesa, nagadu ti matana! Ta adu la ngarud ti mata ti pinia.

15. senioran masansanting
walad dalem na salming

Patarus iti Iluko:

seniora a napintas
naikulong iti sarming

Sungbat: Itlog.

Paliiw: Kasla ngamin sarming ti ukis ti itlog, gapu ta nalaka a maburak. Isu a no dadduma dagiti daniw ket maysa met a panamagdilig (comparison) kadagiti dua a banag.

16. seniora masansanting
nanespada ed moling

Patarus iti Iluko:

seniora a napintas
adda espada iti mugingna

Sungbat: pasayan, padaw

Paliiw: Ta ngamin ket adda ti tudok iti ulo ti pasayan wenno ti padaw. Sabali met daydiay seniora a napintas a nagiggem iti dua nga ipit, ta udang dayta.

Kasapulan unay iti nauneg a panangimutektek dagiti burburtia dagiti Pangalatok. Ngamin napintas unay iti inda panangiladawan (description) kadagiti banag nga inda iladladawan ken iburburtia.

Kadagiti dadduma a burburtia, naisakab met dagitoy iti word-play, iti napintas unay ken makaguyugoy a panagay-ayam kadagiti balikas no diman ket dagiti silaba.

Iti panagaramatda iti panamagdilig (comparison) iti dua a banag ket banag a nangpasayaat ti kalidad dagitoy a burburtia a kas paset ti oral arts.

Ta maysa met nga oral arts ti dandaniw. Paset ti literatura. ##

No comments: