Sunday, February 20, 2005

KANKANSION-PANGALATOK: MAYSA A TALDIAP

KAMALIG

KANKANSION-PANGALATOK: MAYSA A TALDIAP

NI JAIME AGPALO, JR.
(for column) DUYOG ITI SINGASING
TAWID NEWS MAGASIN


Padasentayo man met a taldiapan dagiti kansion-Pangalatok. Ti kansion dagiti Pangasinense. Ti kansion a kas maysa met a sanga ti literatura. Ta daniw met dagiti kansion a naikkan iti nota.

Ti intension daytoy a sinurat ket ti panangsirip ti linaon ken kaipapanan dagiti kansion iti bukodko nga interpretasion ken bukodko a patarus.

TI KANSION-PANGALATOK:

Natakuatan a dagiti lyrics wenno liriko dagiti kansion-Pangalatok ket idioms. Dagiti balikas ken uni dagitoy ket saan nga agsina--- a kayatko a sawen ket saan a kumpleto no daytoy no isao/idaniw laeng. Nasken a kantaen.

Adda daydiay sabali a rikna a sumamay a saan a matubngar a nasken a kantaen a saan ket a daniwen wenno isao laeng.

TAMBAYO – ti pangawag kadagiti ayug, lallay, rima wenno game song a pangay-ayo kadagiti ubbing wenno kadagiti maladaga tapno maturogda wenno agtungpal kadagiti nagannak.

Kurok, kurok, Manok

Kurok, kurok, manok
Masakbay ka pan ompokok
Ta talaranan yay libot
Libot ya sipok-sipok
Nakandilay tanos
Nanta kokoy galos


Ti Bukodko a patarus. Saanak a nalaing iti Pangalatok. Balet, daiset labat, Ket babaen ti tulong dagiti diksionari ken ni kaingungot, ti patarus ket napasamak.

Patarus iti Iluko:

Kurok, kurok, manok
“Maykan ket sapaem
Ti agbuya iti prosesion
Prosesion a dinsa aggibus
Dagiti kandela nga umag-agus
Ken binagkal iti bulong-saba

Daytoy ket maysa a positibo a banag nga awis no di man ket mandar wenno bilin iti/kadagiti ubbing iti langalang.

Anansata, positibo kunatayo, ngarud, adtoy met ti negatibo a partena:

Diman ama’d kaingetay dalan
Limmabat so ason alay kasubegan
Lapud siglat to et intangal toy ogaw
Imbalik ton tampol to linayman


Patarus iti Iluko:

Diay, ama, kakipeten a dalan
Agur-uray aso a kasubegan
Iti kinapartakna a sumikbab
Timmaray a paspas ti ubing


Itoy a parang, makita a dua a banag ti approach wenno ayab dagiti Pangalatok kadagiti ubbing, ti positibo ken ti negatibo.

ADTOY MET TI KANSION-KOMIS.

Komis kunada ti agaw-awir. Isu a mankukomisak natan,
no kunana, agaw-awir. Kadagiti sutil nga Ilokano a makaawat bassit iti Pangalatok, kunada met nga isutil: “A, komisionerka gayam!” Komision—komisioner.

Buabo, katatbo
Napelag so anak mi
Manbayar ka sanlibo


Patarus iti Iluko:

Buabo, a buabo
Natinnagmo ‘toy anakko
Agbayadkat’ sangaribu!


Napintas ti kanta a kas maysa a ballaag iti panagannad iti panagaw-awir. Lalo no ti komisioner ket saan nga isu iti akin-anak. No matnag ti ubing, agbayadka iti sangaribu—a kayatna a sawen, agbayadka iti nangina.

KANSION PARA ITI UBING A BABAI:

Kem, kem, kemakem
Say agik masansanting
Kaparpara na Birhen

Patarus iti Iluko:

Kem, kem, kemakem
Adingko nagpintasen
Karuprupa ti Birhen


Ti kinapintas ti anak a babai ditoy ket maikompara iti Nainlangitan a Birhen. Karuprupa ti Birhen. Kas kapintas ni Birhen Maria.

Kadatayo nga Ilokano, kunatayo met nga ibaga: Simmantamaria a rupa.

PARA MET ITI UBING A LALAKI:

Kem, kem, kemakem
Say agik mareereen
Pa pakaney kanen


Patarus iti Iluko:

Kem, kem, kemakem
Adingko nagsingpeten
Pakanentay ‘ti kankanen
*

Kankanen---ket general term ti ania man a kita ti makan a kas iti tinapay ken kadagiti naaramid manipud iti diket ken dadduma pay.

Daytoy a kansion ket adda gayam gungguna dagiti nasingpet. Ket wen a, saan laeng nga iti material a banag, no dipay ket ti mental ken spiritual. Ti kansion ditoy ket ipasimudaagna iti panagsingpet dagiti ubbing tapno maited kadakuada ti gungguna. Siguro, dagiti saan a nasingpet wenno welwel ken bangad nga ubbing ket awan ti gunggunada.

PANAGBILANG:

Isa, dua, bibingka*
Talo, apat, patopat
Lima, anem, intemtem
Pito, walo , ampetang-petang ya puto


Patarus iti Iluko:

Maysa, dua, bibingka
Tallo, uppat, patopat
Lima innem, intemtem
Pito, walo napudot a puto


Itoy a kansion, mabasa nga agar-aramat met ti pinaababa a balikas dagiti Pangalatok. Ngamin ti duwa—ket duwara ken ti apat ket apatira, limara, kdp…

Ngem nalawag a panangisuro iti anak nga agbilang ti panggep tri kansion a kas met laeng kadatayo nga Ilokano iti bersiontayo.

KANSION DAGITI UBBING:

Walay manok kon pugo
Sasaliwen da lay walo
Agko iter na walo
Ta maong ya manluto.
Walay manok kon sikling
Sasaliwen da lay binting
Agko iter na binting
Ta maong ya manpising


Patarus iti Iluko:

Adda tarakenko a pugo
Gatgatangenda iti walo (piso)
Ngem diak nga ited iti walo
Ta nalaing nga agluto
Adda tarakenko a tukling
Gatgatangenda ‘ti binting
Ngem diak ited ‘ti binting
Ta nalaing nga agdinengdeng


Panangipateg. Panagayat. Panangilala ti kayat a sawen daytoy a kansion, nga awan iti katukadna a kuarta.

No maminsan ngamin, lalo iti agdama, matukadan ti pirak ti ayat wenno panangipateg. Ngem daytoy a kansion, isursurona dagiti ubbing a ti ayat ken pammateg ket awan iti katukadna a pirak.

KANSION PARA ITI BALASANG:

Rosing*

Siopa may walad tagey na torre?
Si Rosing na amputi-puti
Siopa may labay na manserserbi
Si Berting ya maong na laki


Patarus iti Iluko:

Asino ‘diay adda iti torre
Ni Rosing a nakapudpudaw (kapipintasan)
Asino ‘diay kayatna nga agserbi
Ni Berting a kagapuan


TI ROSING ditoy ket general term para kadagiti amin a babbalasang; a katukad ni MANANG BIDAY kadagiti Ilokano, ni NENENG kadagiti Tagalog, INDAY kadagiti Bisaya. Kadagiti nalatak a mannurat iti lubong, dagitoy met ti nagan ti babai kadakuada: Ni Spencer ket Stella; ni Wordsworth ket Lucy; ni Alan Poe ket Annabel; ken ni Shakespeare ket Lenore.


KANSION NI MANONG BARO KEN NI ROSING:

Akar ak lan akar
Ed arawi lan dalan
Katanga tangay ko et
Abong ya sinalming
Balitok so takayan
Samporadoy dingding
Bangon ka pa agi, Rosing
Ta wadia ak lan pinabli


Patarus iti Iluko:

Nagnagnagak a nagnagna
Iti adayo a lugar
Ket nakitak ‘toy balayyo
Sarming a balay
Balitok nga agdan
Samporado a maris diding
Bumangonka koman, Ading Rosing
Ta adtoyakon nga agay-ayat kenka


Mabalin met a pammasungad iti tapat (harana) daytoy a kansion. Ta iti panagpasiar ti baro iti rabii ket ririingenna ni Rosing, saan?

Nadayaw ti lalaki ditoy. Sobra a dayaw wenno hyper a panagdayawna iti nasangpetanna. Iti ngamin ugali no maminsan ket nasken ti hyper a panagdayaw a panangitayok ti isem kadagiti dayawen. Sagad hanggang buto, kuna dagiti Anggalog.

KANSION A PARA TAPAT:

Maminsad san agew ya agtaka nanengneng
Sakiten toy olok lupoken toy pokel
Ganaganay kanen ko mansisimentod pagew
Inumen kon danum manbuknol ed beklew
No wala ni panangasim sambot mon subegan
Ganaganay remedyo walad saduan limam


Patarus iti Iluko:

Maminsan la nga a dika makita
Agsakit toy ulok, tumulang a sakit
Ultimo a kanek ket semento iti barukong
Ti inumek a danum sullat ti karabukob
No adda pay asim ken panangilalam
Ti ultimo a remedio adda iti imam


Makita manen ditoy ti sobra a panangiladawan para iti sobra a panagayat. Ketdi saan laeng a ni Pangalatok ti agaramat iti kastoy no dipay ket ni Ilokano ken ni Anggalog.

NO NAPAAY KEN AYAT NI MANONG BARO:

No onya lan onya
Mabetbet ya inuman koy lua
Ta pagew ngalngalin ombetag
Ed irap iran mansasabid siak
Masamit ko nin kaney
Samal ya mangekal na bilay
Nan say manbilay ak
Ed sankabalgan na irap


Patarus iti Iluko:

No kastoy la a kastoy
A kanayon nga inumek ‘toy luak
Ket bumtaken ‘toy barukong
Iti rigat a dumdumteng
Kaykayatko laengen iti uminom
Iti samal a makapatay
Ngem ti agbiagak
Iti nakaro a rigat


Ansakit met, amigo! Ania ket ti sakitnan, g’yem! Sabagay, daytoy a kansion ket ipaneknekna la unay iti kinapudno ni manong baro ken ni Rosing. Ta kaykayatna payen iti agsamal ngem ti agbiag. Ehemn, kitaem man la ti ayat ania?


DI MAPAGPIARAN A MANONG BARO:

Matila yan nunot
Isip ya magamgam
Agka napampian
Iner a la ra may
Samit day salitam
Angaro kay duara
Saksakey ka ya laman


Patarus iti Iluko:

Nalastog a nakem
Isip a nagamgam
Dika mapagpiaran
Yannan ti sam-it
Dagiti sapatam
Nagayatkat’ dua
Uray maymaysat’ bagim


Ne, ket adda met a ti translation ni King of Pangasinense and Ilokano Music, Bobby Gutierez:

Nawayway a panunot
Isip a nagamgam
Ulbodka a lalaki
Dika mapagpiaran
Ayandan dagiti karim
Ken sapatam
Nagayat dua
Ket siakon ‘tay binaybay-am


Narigat ti translation no kamatem dagiti nota. Isu a sinurot no apo Bobby ti nawaya (free) a translation.

NAAPPUT NI MANONG BARO:

Nen karomay ngarem
Apalabas ta ka
Ibam si inarom
Paypayongan to ka
Samar kini Agi
Kuan kon nansalita
Intuwek moy lupam
Tan agmo la intangwa


Iluko translation:

Di naminsan a malem
A napalabaska
Kaduam ni ay-ayatem
Paypayongannaka
Dumagaskay pay
Kunak nga imbaga
Indumogmot’ rupam
Ket dinak payen tinaliaw



Iti maudi a linia, ket kuna ni apo Bobby Gutierez: Ket siakon ‘tay binaybay-am.

KANSION PARA ITI PADI:

Lig, lig, ligari
Atombay abong na pari
Pakinsi kinsiam mi
Pana napan mi bii
Bii ya amputi-puti
Ya asawaen nen Berto naani


(Iluko translation)

Lig, lig, ligari
Natumban balay ti padi
A pangsapsapulanmi
Ti napudaw a babai
Nga asawaento ni Berto
No madamdama


Maysa nga inaangaw wenno pagraragsakan a kansion-Pangalatok daytoy. Ket adtoy met ti bersion dagiti taga-Sual:

Walay bakak ya kapon
Ambalanga tan malokon
Batik lan batik
Nakar toy San Isidro
“Erel yo, erel yo” kuanen pare
“Andi, andi” kuanen tiniente
Imakalar toy batik
Obet toy manpaparitpit


Iluko translation:

Adda bakak a kapon
Nalabaga ken masikog
Taray a taray
Nakadon San Isidro
“Tiliwenyo, tiliwenyo!” kuna ni apo padi
“Saan, saan!” kuna met ni tiniente
Lalo a timmaray a timmaray
Ket ubetna ti pumanerper


KASAR MET

Ay, Rosing apiger mo
Ta mankasal ka la no Sabado
Abeten kay musiko
Musikon manlapud Baguio


(Iluko free translation)

Ay, Rosing agan-annadka
Ta makikasarkanton no Sabado
Tuntonennakanto ti musiko
Musiko nga aggaput’ Baguio


Ken dadduma pay, kailian, ken dadduma pay. Adu pay dagiti nasagangko.

Idi inadal ken inamirisko ti Epiko dagiti Ifugao a “Hudhud ni Aliguyon” nasagangko nga adu met gayam dagiti Iluko a balikas iti lengguahe dagiti Ifugao! (Sumarunonto a dasar, apo.)

Daytoy ti mangipaneknek nga agaasideg la unay ti lenguahe ditoy pagilian.

Saan laeng nga Ifugao ti yan ti laok nga Iluko, no di ket ti Cebu. Ti balikas nga agturay ket agpada ti kayat a sawen iti Iluko ken Cebu. Ti agamang, iti Bicol ket isu met laeng ti agamang ni Ilokano ken adu pay.

Itoy a sinurat, adtoy met dagiti nasagangtayo nga Iluko a balikas nga isu met laeng iti Pangalatok. (Ilaksidtayon dagiti bilang):

1) subeg
2) intemtem (impapudot, indalangiding, indadang, indalamadam, kdp.)
3) pugo
4) binting
5) serbi
6) torre
7) balitok
8) bangon
9) sarming
10) samporado ( chocolate brown)
11) diding
12) danum
13) remedio
14) gamgam

Ken adu pay ngata no yat-atiddog ti adalen.

Nabatad ngarud iti kinaadda ti relasion ti lenguahe ni Pangalatok ken ni lenguahe ni Ilokano.

Wen met a, ta maymaysa ngarud ti puonda ti Astronesia wenno Malayo-Polinesian.

Malaksdi kadagiti kadaanan a papolar a folks song a kas iti Walay Manok kon Taras ken ti Pito-pito Combibi, kaadduan kadagiti kabaruanan a kansion Pangalatok ket adda ti bersion ni Bobby Gutierrez.

Ti kansion Pangalatok ket kaadduan a maprodius sadiay estasion ti radio a DZRI iti Dagupan City. Nagtrabaho ditoy ni apo Gutierrez, segun ken ni Reggie Castillano. Ni apo Reggie ket nagtrabaho met a kas spinner iti DZRI ken kaduana ni apo Gutierrez. Nagkuyog met la da apo Bobby ken ni apo Reggie idi agangay a napan iti Mt. Province Broadcasting Corporation wenno DZWT iti Baguio City. Ni apo Bobby ti kaunaan a nangawis kaniak nga agsurat iti radio idi arintaposen ti 1980’s. Pinagsuratnak iti BUKANEGAN. (Nakaposte iti sample iti Iluko.com). Lima laeng ti nalagipko a naisubmitarko. 1992 idi, binagtin ni Amor Cabaccang ti makinilia ken saggaysa a ream nga onion skin ken carbon paper ken ni Reggie Castillano ket immayda iti dagusko, ket pinilitda nga agsuratak iti radio. Ket immikkatak iti trabahok iti Regga Transport Corporation ket nagbalinak nga scripwriter, copywriter keen translator ti MPBC-DZWT agingga 1997.

Dagitoy ngarud dagiti kansion dagiti Pangalatok, kailian. Adda ti koneksion wenno relasionda iti Iluko.

Ket siempre, saan a kumpleto ti panagadal no di dakamaten ti kansion a paborito ti amin, ti NALINAK LAY LAY LABI

(Intro)
Agtaka malingguanan, anggad kauyos na bilay…
I.
Malinak lay labi, oras lay mareen
Makalkalnay dagem, katikep so linaew
Samit day kugipko, binangonankon tampol
Lapud say limgasmo, sikan-sikay amamaywen ,
II.
Lalo la bilay, sika lay manengneng
Napunas lan amin, so ermen ya agbibiten
No nanunotanko lay samit day ugalim
Agtaka malingguanan, anggad kauyos na bilay

(Repeat II)

Patarus iti Iluko:

(Intro)

Dikanton malipatan, uray mauyosen toy biag…
I.
Nalinak rabii, oras naulimek
Natalna ti angin, nagbukar linnaaw
Sam-it tagainepko, a nakabaringkuasak
Gapu ta pintasmo, a sika lat' parparmatak
II.
Lalon a biagko, no sikat' mabuybuyak
Napunas aminen ti liday a bakbaklayen
No malaglagipko ti sam-it ti ugalim
Dikanton malipatan uray mauyosen toy biag

(Repeat II)

Iti sumaruno, adalentayo ti bukodtayo a kankansion…##






3 comments:

rva said...

nagpintasen daytoy nga study, mang jim! rebbengna a maikkanka iti milion-a-pisos ti pategna a grant tapno maipamaysam koma dagiti kakastoy a research ken panagadal iti arte, kultura, literatura!

jim agpalo, jr. said...

nasken nga agaramidta tapno adda iti ikabil iti kolum,hehehe!

isarsarunok ngarud dagiti met kankansiontayo...ngem diak metten mabirokan daydiay files maipapan kadagiti Rima-Iluko...a kas daydiay adda iti duytog i...addansa bimmulod id ngen dina met insublin...hmmn... ipatulodmo man ketdi no adda dagiti rima-iluko dita, hehehe!

asseng said...

adda met sinurat ni apo amano a duayya ken daniw a para ubbing ket impablaak ti rimat hunio 2003.

yemailkonto manong no masarakak ti filena ta maitulongna lat maitulongna, aya.

awan kadi a talaga ti fileyo ti kadaanan nga estoria a para ubbing iti iloko? wenno mito iloko?