Wednesday, January 26, 2005

TI POLITIKA NI MANNURAT KEN TI TEMA TI ALIENATION

Ti Politika ni Mannurat ken ti Tema ti Alienation

JM Agpalo, Jr.
Tawid News Magasin


Ania aya ti kapintasan a suraten? Daytoy man ti naynay a masalsaludsod kaniak, lalo dagiti agdadamo a mannurat.

Kaniak a biang, narigat a sungbatan daytoy. Ngamin, ti saludsod ket kasla agdamdamag no ania iti kaimasan a luto ti adobo. Well, nagduduma a bersion ti adobo. A kas met ti nagduduma a klase ti suraten.

Kas iti adobo, adda latta met a ‘tay naidumduma, naisangsangayan iti amin a bersion. Kastoy met laeng ti napintas a suraten.

Kastoy man met laengen iti saludsod ni Josephine de la Cruz ken dagiti kakaduana nga estudiante ti St. Louis University, idi inenterbiuda ‘toy biang idi tawen 2000 a kas nangabak iti 1st Prize Palanca Awards.

Kastoy man met laengen ti saludsod da Kristel Ramos ken Divina Ambrosio, dagiti estudiante ti Social Science iti UP Baguio idi inenterbiuda ‘toy biang a kas maysa a mannaniw iti Siudad Dagiti Saleng idi napalabas a tawen.

Kastoy man met laengen ti naibato kaniak a saludsod iti open forum kalpasan ti Poetry Reading sadiay Baguio Colleges Foundation idi 2000. Kaduak a nagreading ditoy dagiti tallo a propesora iti UP Baguio ken ti Palanca Awardee for Poetry Francis “Frank” Cimatu.

Uray dagiti naglektiurak iti panagsuratan ti sarita a kas sadiay Tayug National High School ken sadiay Bantay, Ilocos Sur ket kastoy man met laengen ti saludsodda.

Ta ania aya ti kapintasan a suraten?

Ngarud a. Ania aya ti napintas a suraten?

Ti kunak a ket no napintas ti suratem wenno ti topikom wenno subject mattermo, uray no adda ti kuskuselna ti pannakasuratna ket napintas latta iti serrekna kadagiti mannakaawat. Saan a ti pannakasuratnan ti kitaen no di ket ti pakabuklan ti sarita wenno ti estoria a sinurat.

Kaadduan kadagiti sungbatko ket ti pannakapili dagiti suraten, iti man daniw wenno iti sarita.

Masapul a suraten dagiti naisalsalumina. Naisangsangayan. Naidumduma. Ta dagitoy dagiti makaawis iti immatang kadagiti agbasbasa. Daytay adda ti ibatina kalpasan a nabasa. No ania man daytoy a naibati, isu dayta ti naisalsalumina, naisangsangayan ken naidumduma kadagiti gagangay a sinurat.

`“The rise of the novel is tied to objective changes in Philippine society…”

Kastoy man ti kuna ni Dr. Resil Mojares ti University of San Carlos, Cebu City iti librona a napauloan iti “The Origins and Rise of the Filipino Novel”.

“Maysa kadagiti kalaingan a kritiko iti literatura ni Resil,”

Daytoy ti nakuna ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti maysa a chance conversation ken panangdamagko iti katatao ti kritiko. Kuna ni apo Resil Mojares ditoy a nakatali wenno nairaked dagiti nobela (wenno sinurat kunatayo lattan) para iti panagbalbaliw ti kasasaad ti gimong. Kayatna ngarud a sawen, a nasken ti pannakipaset ni mannurat iti panagbalbaliw ti gimong a saan laeng a mangray-aw, mangpasangit, mabutbuteng, blah, blah, blah!

“Ti daniw, kas aramid, kas panagimutektek ni mannaniw, ket maysa nga aramid a
politikal… amin a daniw, amin nga arte, ket addaan iti politika, addaanda iti diskurso maipapaniti bugas ti biag segun ti panirigan ni mannaniw, ni adipen ti arte a di mamingga a mangiparparipirip kadagiti mensahe ti uniberso amakitana. Awan arte a neutral, nga amin a kita ti arte ket adda latta iti tengnga ti pagbabalubalan, kankanayon a makibibiang, di agsarday ti inna pannakiramraman…”

Daytoy ti opinion ni Dr. Ariel S. Agcaoili, a kas imbaga ni Roy V. Aragon iti Introduksionna iti libro a Duyog Ti Singasing I – ti nakaurnongan dagiti sinurat maipapan iti daniw nga impablaak ti Tawid News Magasin.

No intay ngarud sumaen ti opinion da Mojares ken Agcaoili, nakabatbatad a maysa a politikal ti panagsurat. Ni mannurat a kas maysa a politiko. Dagiti sinurat ni mannurat ti makunkuna a political agenda wenno isu dayta ti platapormana iti panagbalbaliw ti gimong nga agturong iti narang-ay ken nakappia a panagbiag.

“Although Bulosan’s works are authobiographical, they are a reconstruction not of his personal life, but of the general condition of the working class.”

Daytoy ti nakuna ni Petronilo Bn. Daroy iti sinuratna a “Carlos Bulosan: The Politics of Literature”, St. Louis University Quaterly, 1968.

Ne, kailian, saan laeng a da Mojares ken Agcaoili ti mangibagbaga iti napolitikaan a sinurat. Pati pay ni Daroy. Ti kaipapanan ti imbaga ni Daroy ket saan laeng koma a para iti bukod a bagi wenno interest ti suraten no di ket para iti pagimbagan ti sapasap. Ngarud, no kayat iti agsurat iti napintas (a sinurat), nasken ngarud a, a daytoy ket napolitikaan. Isu daytoy ti politika ni mannurat para iti social change, intelectual intelectual change, spiritual change, moral change ken iramanen ti emotional change.

“I hope to find in (the social critics of his time such as Dreiser, Anderson, Lewis,
Hemingway, Caldwell, and Steinbeck) a weapon strong enough to blast the walls
that imprisoned the American soul. But merely describing the disease – they did
not reveal any evidence that they know how to eradicate it…”

Daytoy met ti opinion ni Susan Evangelista iti sinuratna maipapan iti “My Education” ni Carlos Bulosan, Ateneo de Manila University Press, 1985.

Ket ti Ilocano soul wenno kararua ni Ilocano, nakabalud kadi met? Saan laeng a maymaysa a pagbaludan no di ket naalud-alod a pagbaludan ti nakaibaludan ni kararua ni Ilokano. Ket awan iti asinoman a makabael a mangiruar iti daytoy a pagbaludan ti kararua ni Ilocano no di met laeng ni Ilokano a mismo. Ket kas politika dagiti natatarnaw a kapanunotan ti mannurat, kas politiko kadagiti nabibileg a balikas ti maysa a mannurat, akemna ngarud nga alut-oten, akemna nga iruar ti kararua ni Ilokano a balud iti damsak, kinakurapay, kinawatakwatak ken blah, blah, blah, blah! Front-liner iti panagbalbaliw ti gimong, komonidad ken iti panawenna ti maysa a mannurat.

“…ethnocentrism, self-alienation and crisis identity, lack of linguistic unity,
cultural dislocation, artistic divisiveness and fragmented diminishing
audiences, and evasion of the humanist commitment to literature as a human
institution…”

Daytoy kano ti bunga ti kolonialismo, a kas iti kuna ni Lucila Hosillos iti sinuratna a “Breakling Through the Wayang Screen: Literary Interdependence among New Literature in Southeast Asia,” Diliman Review 1984.

Puonayen, kailian, imbinsabinsan a mismo ni Hosillos dagiti pagbaludan wenno nakaibaludan a mismo ti kararua ni Asiano, ta karaman met ni Ilocano a kas maysa nga agindeg iti Southeast Asia.

Saggaysaentayo ngarud nga ibuksilan:

1) ethnocentrism---kaplastikan man daytoy, kailian. Plastik kadagiti amin a plastic. Kadagiti agtutubo iti agdama adun iti saan a makabasa iti Iluko. Saan a dayta pannakabasa ti rason dita no apay a dida kayat ti agbasa iti Iluko, ngamin kaykayatda a basaen ti Tagalog wenno English. Ken no dadduma pay kaykayatda ti ag-Tagalog ken ag-English ngem ti ag-Iluko ta kabainda ti bukodda a pagsasao. Agpaliiwka, kailian, lalo kadagiti ummong dagiti agtutubo. Iti Kailokoan, ibain met ni taga-surong nga isuna ket taga-surong. Kasla tagibassitenna ti bagina. Ni met taga-patad mas superior ti panagkitana ti bagina ngem ni taga-surong. Uray kadagitoy a panawen ket adda pay laeng daytoy. Nakabalud pay laeng ti kararua ni Ilokano iti pagbaludan nga ETHNOCENTRISM. No diak nagbiddut, iti annual conference ti Federation of Provincial Press Club ken Publisher’s Association of the Philippines a dinar-ayak, kastoy ti nalawag nga ehemplo ti lawlawatek. Manipud iti eksperiensa ni Asst. Prof. Jaime Raras ti University of Northern Philippines-Candon City Campus, a kas iti panangisaritana iti tungtonganmi maipanggep ti pasalip ti sarita a para kadagiti taga-surong wenno Upland Municipalities of Ilocos Sur. Dinamag ni Raras kadagiti estudiantena no asino ti agindeg kadagiti sangapulo ket uppat nga upland municipalities of Ilocos Sur. Awan a pulos ti nangitayag ti imana, ngem adu kano iti nagdumog. Sinaggaysa ni Raras a dinamag no sadino ti lugar ti tunggal estudiante.

“Pinapispisak a dagiti naglibak a lallaki. Dandanik la katosan dagiti naglibak a babbai. Agasem, nasurok a kagudua iti klasek ket taga-surong? Linektiurak a, ida, maipapan iti panangipateg ti puli…”

Kalpasan kadaydi, tunggal pasalip ti Upland Municipalities of Ilocos Sur, adun dagiti simmalip, lalo kadagiti estudiante ni Raras. Iti irony ken imasna, kunam, kailian, inabakdak pay dagitoy nga agdadamo a mannurat! He-he-he-! Third Prize (sarita, diak nakisalip kadagiti dadduma kategoria) laeng ti nadilamotak. At least, adun ti kaduak a mangiyik-ikkis a no kabaelan dagiti taga-patad iti agsurat kabaelanmi met a taga-surong! Wen sipapannakkelak a mangibaga a taga-surongak met, kailian. Taga-bambantay no isu. Maysa a Bago no isu. Igorot-nga-Ilokano no isu. Ilokano-nga-Igorot no isu. Kankanaey-Ilokano wenno Ilokano-Kankanaey no isu. Ngem ti Filipino a mangibain ti nagtaudanna a puli, mabainto met a mangibaga a maysa a Filipino. No mabain a mangitandudo nga isuna ket Ilokano, mabainto met a mangibaga nga isuna ket Filipino.

2) self-alienation and crisis identity---isu daytoy ti mangibain iti kinaasinona, mabain a mangibaga nga isuna ket Bago wenno Ilokano. Mabain nga agbasa iti Iluko wenno agimbabain nga agbasa iti Iluko isu a kaykayatna ti Tagalog ken English. Mabain nga ag-Iluko isu nga agtag-Tagalog ken agin-e-English. Panagriknana ngamin ket sikat, nalatak la unay no daytoy ket agbasa ken agsao iti ganggannaet uray pay no adda daytoy iti Kailokoan. No Tagalog, English, Pangasinense, Nabaloi, Kankanaey ti pagsasao ti kasasaom, wen kasaom ida iti maawatanda ta dida la ngarud met maawatan ti Iluko. Natural laeng dayta. Ngem Englishem ti saan pay a nakadap-aw ti hayskul iti away ti Kailokoan tapno ipakitam, iparupam laeng nga edukadoka, ngarud sika daytay nagiskuela ngem saan a nakaadal. Adda parikutmo maipapan iti crisis identity wenno self-alienation ta inyadayom dayta bagim iti pudno a kinaasinom. Ken adu pay a bersion itoy, lalo kadagiti adda ti an-annayenna a nangipusing ti bagida iti gimong, wenno ti gimong ti nangipusing kadakuada.

3) lack of linguistic unity----sabali ti Lowland Iluko ken ti Upland Iluko. Agsabali ti kayat a sawen ti patopat ti Ilocos Sur ken La Union. Agsabali ti agbansag ti Ilocos Sur ken Pangasinan. Agpada ti samsaping ti Pangasinan ken Ilocos Norte idinto ta sabali ti samsamping ti Ilocos sur. A, adu dagiti nagdudumaan iti Iluko. Isu nga idiay http://www.Iluko.com ket agpipinnapilit dagiti dap-ayero ti maipapan iti re-intelectualization iti Iluko. Maysanmaysa ket adda ti makunana. Ngem iti pananganalisarko kadagiti ibagbagada, awan man la ti nangdakamat met no apay a timpuar ti LACK OF LINGUISTIC UNITY. No ania ti puon daytoy. Makisawsawak koma iti saritaanda, ngem saan a napintas ti makidebate iti tao a saanmo nga am-ammo ta kaadduan no dipay isuda (dap-ayero) ket nakaabungot.

4) cultural dislocation---adun dagiti tagipatgen (values) ni Ilokano a napukaw. Iti laengen pannanganan ket maysamaysan ti mangbagtin ti platona sana sanguen ti telebision kabayatan ti pannangan. Pati orasion, mapukpukawen. Adu ken adu dagiti napukaw a tagipatgen ni Ilokano iti agdama a panawen. Saantayon a saggaysaen no di ket paliiwentayo iti uneg a mismo ti pamilia ken iti komunidad. Ti rigatna, daytoy a cultural dislocation ti in-inut met a nangpatay iti kina-Ilokano. Saan laeng a cultural dislocation no di pay morally dislocating effect of our higher educational system, a kas iti tema ti sarita ni Antonio S. Encarnacion a napauluan iti “Kampanario”. Dagiti edukado ket baybay-anda dagiti saan a nakaadal. Dagiti edukado nga annak ket bay-anda dagiti saan a nakaadal a nagannak. Kinaawan ti modo wenno naimbag a nakem ti kayat a sawen dagitoy a cultural dislocation ken morally dislocating effect of our higher educational system.

5) artistic divisiveness and fragmented diminishing audiences---- kinaawan iti panagkaykaysa. Pinnangatuan iti isbo. Kaniakania uttot. Innuttotan. No dimo kayat ni kastoy ta dimo gusto ti aramidna, inka ken ni kasdiay nga isu iti inka idaydayaw, ket kagiddan iti pananglais ni daydiay. Kasla kappi nga aggiginnuyodan iti alat ti angpep nga antukab. Ngem no sumaen ti amin, padapada dayta nga aramid ni Ilokano, padapada nga Ilokano. Isu a ti nasken koma ket ti panangitandudo ti aramid, partuat, putar ni Ilokano napintas man ken saan unay a napintas, agdadamo man ken saan ti nangaramid, nabaknang man ken saan ti nangaramid, adda man ti an-annayenna wenno awan ti nangaramid, edukado man ken saan ti nangaramid.

6) evasion of the humanist commitment to literature as a human institution---nadlawko, lalo iti salip ti sarita, kadagiti naisalip a sarita, manmano ti mangtratar ti humanism. Kasla saan nga ammo ni Ilokano iti agdama ti HUMANISM. Naimbag la ketdin ta adda ti Juan S. P. Hidalgo, Jr., Lorenzo Tabin, Agustin D. C. Rubin, ken dadduma pay nga agsursurat maipapan iti humanism. Ulitentayo man ti kunana: EVASION OF THE HUMANIST COMMITMENT TO LITERATURE AS A HUMAN INSTITUTION! Nairuam ngamin dagiti mannurat a dadduma, no dipay ket kaadduanna a, ti agbatay iti REALISM. Realista dagitoy. Ti sarita ket nasken a nakapappapati. Ngem kasano ti pangngarig a sarita? Dagiti sarita a saan a ti kinapudno wenno realismo ti dakdakamatenna no di ket adda ti kayat a sawen ti lablabidenna?

Iti Literatura Ilokana, saan ngata evasion wenno panangliklik ti mapaspasamak no di ket mabilbilang ti makaammo iti agsurat iti kastoy? Nalabit a wen. Ngamin naipangpngruna dagiti sinurat a ti targetna ket para iti komersial ken entertainment a saan ket a para iti naun-uneg a kaipapanan ti literatura ken sinurat a taraon ti isip ken kararua.

“Abakek. Abakek isuna, ngamin ket awan ti nasuratna a humanism. Dagiti
pangngarig. Ad-adda a dagiti sinuratna ket agbatay iti realistiko a pasamak.”

Daytoy man ti palawag ni Juan S. P. Hidalgo, Jr. iti maysa a chance conversation iti maysa a GUMIL Filipinas Convention sadiay Suso Beach Sta. Maria , Ilocos Sur. Imbagak ngamin kenkuana ti nasao ni Dr. Noemi Ulep Rosal iti sinuratna nga Introduksion iti libro “Silang Nagigising sa Madaling-Araw” ti Ateneo de Manila University Press, 1993. Ti paulo ti Introduksion ket “Ang Nobelang Iloko at si Constante Casabar.” Imbasa met laeng ni Dr. Rosal daytoy iti GUMIL Convention sadiay Suso, a kagiddan ti panaglektiur/panagsarita met ni Dr. Agcaoili ti maipapan ti alienation kadagiti daniw dagiti taga-Hawaii, a kas iti nadakamat iti immuna. Kastoy ti kuna ni Dr. Rosal:

“… iwinaksi ni Casabar ang kombensyonal na estilo ng mga nobelistang nauna sa
kanya – ang mahaba at sanga-sangang banghay ng kuwento at ang madalas na
paggamit ng mabulaklak, sentimental, masalimuot at maligoy na pangungusap.”

Binaliwan ni Casabar ti taray ti sinurat. Simrek daytoy iti napudpudno a pasamak. Napakarealistiko a pasamak. Ala ket editor ti Bannawag ni apo Casabar. Ngem sabali dagiti putar ni apo Hidalgo, a maikumpara kadagiti putar ni Casabar. Isu a kinasaok idi ni apo Hidalgo maipapan kadaytoy a banag. Managpaliiwka met, kuna ket idi ni apo Hidalgo kaniak, sana inyangaw no asino ti kakaisuna a mannurat ti Iluko a no agsurat ket agsasainnek? Ket am-amirisek amin a, a basbasaek ken dagiti putar ti asinoman a mannurat. Husto ti kuna ni apo Hidalgo, no agdaniw daytoy a mannurat ket agsasainnek latta. Diak ammo no apay. Adun ti daniwna a nabasak ngem agsasainnek latta. Siguro a ket napintas nga adalen ken ammoen no apay nga agsasainnek. Idi ngarud paseminar ti Poet Essayist and Novelist (PEN) of the Philippines sadiay Oasis Resort, San Fernando, La Union, kasaritak koma ‘toy idolok a mannaniw no apay nga agsasainnek ti daniwna, ngem nasinga laeng ti tungtonganmi iti idadateng ken pannakipatpatang ni Dr. Isagani Cruz. Sipud idin ingpek lattan a makatungtongkon ni mannaniw no apay nga agsasainnek. Daytoy a mannaniw ket ni Manang Emma Sol. Aguinaldo ti Ilocos Norte.

No inrugi ni Casabar ti realismo, inrugi met ni Hidalgo ti humanismo. Makasurat met ni Hidalgo iti realismo.

Adda ti taray dagiti sarita-Iluko a kas no ibasar kadagiti nag-editor ti Bannawag. Idi sinublat ni Jose Asia Bragado ti kina-editor, napimpinsan a napunas dagiti humanismo a sarita ket ad-adda a timpuar dagiti maaksion la unay a sarita. Dagiti nakaad-adu a conflict situation iti sarita. Dagiti sarita a marisiris la unay. Sa la adda tumpuar dagiti sarita a humanismo ken plot-less a sarita kadagiti nangabak iti salip.

Kailian, adu pay ken adu pay dagiti nakaibaludan ni Ilokano. Saan laeng a ni Ilokano ti naibalud no dipay ket dagiti mannuratna, ta saan a makaadak kadagiti dadduma pay a sanga, klase, genre iti sinurat.

“Isu met la nga isu! Di met la agbaliwen.”

Daytoy ti komento ni apo Prescillano Bermudez, Sr. maipapan kadagiti sarita a mabasbasa. Napasamak daytoy iti maysa a taripnong dagiti kameng ken opisiales ti GUMIL Pangasinan iti pagtaengan ni Fernando B. Sanchez sadiay Burgos Street, San Nicolas, Pangasinan. Kameng ti board of directors ‘toy biang, kailian, a kas pasado a presidente ti GP.

Kasano koma ngarud nga agbaliw ket ala latta met ti panagnunog kadagiti sinurat a pangkomersial wenno entertainment.

Isu a kuna ni Dr. Mario G. R. Rosal iti sinuratna a “The Iloco Short Story in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation,” St. Louis Research Journal (Journal of the Graduate School of Arts and Sciences):

“In most, if not all instances, the spirit of social commitment and protest has
become primary character of the experience of alienation in this country as
expressed in our literature. To our writers, however, in Iloco that spirit came
relatively late…”

Husto ti paliiw ni apo Rosal. Naladaw a naipangato ti agpang dagiti sinurat. Isu a maud-udi a kanayon ni Ilokano no maipapan iti tema ti suraten. Ngamin, manmano dagiti sinurat nga addaan iti politika. Nagnunog dagiti mannurat iti komersial a sinurat wenno pang-entertainment. Iti rason ngamin itoy, nangrugi dagiti sinurat nga Iluko a para iti entertainment.

Nasken a napolitikaan dagiti sinurat a kas kuna da Dr. Ariel S. Agcaoili, Petronilo Bn. Daroy ken Resil Mojares. Ngem nakisang pay laeng dagiti sinurat a napolitikaan. Saan pay laeng nga umanay a mangwayawaya ti nakabalud a kararua ni Ilokano.

Ne, kailian, di kad uppaten dagitoy a madaydayaw a kritiko ti Literatura Filipina ti mangibagbaga a nasken a napolitikaan ti sinurat?

“…attempt to get rid of chaotic personality through the power of medium,”

Kastoy met ti opinion kano no T. S. Eliot, a kas iti nasao ni Epifanio San Juan iti sinuratna a “Philippine Literature in Crisis: An Interrogation, St. Louis University Quarterly.

Dayta a medium a kukuna dita ni Eliot ket dagiti sinurat. Siguro a ket isu ngata a, nga imparabur ti Namarsua ti talento ti panagsuratan ken ni mannurat tapno iti kasta ket katulonganna a mangirakurak, mangpaadda ken mangitandudo iti nalinteg, nakappia ken nadur-as a biag ti tao. Tapno makaalut-ot ni Ilokano iti nakaikulonganna.

TI TEMA NGA ALIENATION

Anansata, naglektiur ni Dr. Ariel S. Agcaoili maipapan iti “tema ti alienation” kadagiti dandaniw dagiti taga-Hawaii ti GUMIL Filipinas Convention sadiay Suso Beach. Dinakamat ni Dr. Agcaoili a kinaisalsalumina, kinaisangsangayan ken kinaidumduma ti tema dagiti daniw dagiti taga-Hawaii a maikumpara kadagiti daniw iti Ilocos. Mangisursuro idi ni Dr. Agcaoili sadiay UP Diliman.

Uray ni Dr. Leoncio Deriada, ti UP Visayas ket nasaona met babaen iti suratna ‘toy numo toy biang ti kinapintas ti tema nga alienation.

Uray ni Dr. Florentino Hornedo ti Ateneo de University ken University of Sto. Tomas ket sinuratna met ti maipapan iti kinapintas alienation a kas topiko, ken kas mabasa iti salaysayna maipapan iti Bago Oral Arts.

Kastoy met ti kuna ni Valerio L. Nofuente, iti sinuratna a “Sikolohiya ng Pagkasal sa Maikling Kuwento ni Lorenzo G. Tabin,” Philippine Collegian, 1975 a kas inadaw ni Dr. Mario Rosal iti sinuratna a “The Iloco Short S0tory in the 1960’s and the Early 1970’s and the Theme of Alienation:

“The theme of social alienation rendered from a psychological and
autobiographical perspective is in fact the strongest point in the fiction of Tabin, a major contemporary writer in Iloco who has actually undergone the same
subhuman conditions in which many of his characters in his stories are entrapped. In his rendition of said theme, the hero’s or heroine’s state of being boxed in a cheap, dirty, narrow dilapidated room emerges as the eloquent symbol of the sordid human condition that is alienating man in our kind of social system.”

Ngarud, maysa daytoy a mangipaneknek ti tema nga alienation wenno ginaganggannaet ti tao ket napintas a suraten.

Ngem kadagiti amin a nangdakamat iti maipapan iti tema nga alienation, ni Dr. Mario G. R. Rosal ti nangibinsabinsa dagiti tema iti alienation. Saan laeng a maysa a topiko no di ket imbinsabinsana ti/dagiti posible a suraten maipapan iti tema nga alienation.

Iti palawag ni Dr. Agcaoili, mabasa ti kinaganggannaet ni Ilokano iti Hawaii kadagiti dandaniwda. Ganggannaetda iti daga a yanda.

Iti palawag ni Dr. Deriada, ti kinaganggannaet ti kinaasino ti napigsa a kidag ti suraten. Ti kayatna a sawen ti kinaasino ditoy ket saan laeng nga iti bukod a bagi, ti kina-Filipino, kina-Ilokano, no dipay ket a kas tao iti dumaldaliasat ditoy lubong.

Ken Dr. Hornedo, impeksana ti kinagangganaet ti maysa a puli a nagdappat iti maysa a lugar, nga iti panaglabas ti panawen, nagpukaw dayta a kinaganggannaet ket nagbalin dagita a ganggannaet iti lugar a kasla patubo iti dayta a lugar.

Uray ni apo Juan S. P. Hidalgo, Jr., patienna met ti kinapintas ti tema nga alienation. GUMIL Filipinas Convention 1990, Bangued, Abra. Alasdos ngata iti parbangon. Sumagmamanokami laeng ngatan a mannurat iti nanglawlaw ken ni apo Hidalgo tapno agimtuod maipapan iti literatura. Agingga dimteng ti topiko ti kritisismo. Kadagidi a panawen, 1990 ken sakbayna, nagpipintas dagiti kritisismo dagiti hurado a naipabpablaak. Ngem gapu iti panagriri ti maysa kadagiti nangabak iti salip ken ti pangta ti damsak, diak ammo no apay a naisardengen ti kritisismo. Isu pay ngatan a, a nakuna ni Dr. Mario Rosal a naudin ni Ilokano. Siguro, kinaarsagid ken saan pay laeng a sisasagana dagiti mannurat a makritikar ti sinuratda. Dagiti sisasagana ket dagiti laeng nakapadas a dimmar-ay kadagiti workshops. Siguro, nakaadayo koman ti kritisismo ti Literatura Ilokana no saan a daydiay a pagteng. Agurayka, limmaksidak metten, hehehe! Kuna idi ni apo Hidalgo (adda pay laeng kaniak ti mapirpirpir a notbok a nangisuratak ti imbagana, ken naipintan iti utekko):

“…napintas dagiti naisangsangayan, naisalsalumina ken naidumduma a tema…”

Ket innagananna dagiti malalaki a mannurat iti lubong a nasken a basaen dagiti sinuratda ta makaali kano iti isip ken makaited iti inspirasion iti panagsurat no di man ridaw iti nalawlawa a panagimutektek iti literatura. Intuloy pay ni apo Hidalgo:

“…dagitoy a sinurat ket pinadasda nga inimpluensiaan wenno binalbaliwan saan
laeng a ti kasasaad ti kinaasino a kas indibidual no dipay ket ti gimong…”

Kastoy man ti panangibinsabinsa ni Dr. Mario G. R. Rosal ti tema ti alienation iti sinuratna “The Iloco Shrot Story in the 1960’s and the Theme of Alienation, “ St. Louis Reserch Journal, 1983:

“The causes of alienation come in various forms, but usually fall under
one or a combination of the following general categories: economic causes
(e.g. dire poverty and oppression of the working class); social and political
causes (e.g. the pain of racial and class discrimination and political oppression);
bureaucratic causes (e.g. the oppressive and dehumanizing effect of bureaucratic
system in which one finds himself trapped); educational causes (e.g. the dislocating effect of a defective educational system undergone by youth); and future shock (e.g. the dislocating effect of the speed of change in the contemporary world). There are other causes, of course, that may not conveniently fall under any of these general categories like for instance the pain of religious discrimination and the trauma of war.”

Ngarud, daytoy ti sungbat iti saludsod no ania ti kapintasan a suraten. Agsurat iti napolitikaan ken iti tema ti alienation.

Napalo no dipay la mangabak met dagiti agar-arapaap a mangabak met iti salip kalpasan a nabasana daytoy a sangaduyog a singasing.

Ala ngarud, kailian, babayu! ##

6 comments:

abril said...

nagbaknang ket ti impormasion daytoy nga artikulomon, mang jim! manmano dagiti kastoy a sinurat a makatulong iti panagsurat. ala man, manong, banat latta!

ariel said...

Patgen a Jim:
Kastoy ti pamatiak: saan nga agbiag a nasalun-at ti maysa a literatura no awan dagiti kritiko. Sapay ta anusam ti panagasam iti natademen a sirmatam. Agbiagka!

jim agpalo, jr. said...

agyamanakami apo abril ken apo ariel iti nakunayo...agawalonton a tawen daytoy a kolum a nangrugi iti Sirmata Magasin, sa naiyalis iti Saringit Magasin, sa manen napan iti Saringit Chronicle, sa ita, Tawid NewsMagasin...agingga adda ti pagipablaakan, agsurat latta datao, hehehe!

kumustakayo met ditan apo ariel, matuloy kad iti panangisuromon dita UH? naimbag ngarud a damag!

mustaka met dita canada, abril?

ariel said...

Dear Jim:
No adda asi ti apo a namarsua ket baka mangrugiakton a mangisuro ditoy UH iti daytoy a tawen. Kaykayatko ditoy UH ta Ilokano ti isurok--ta makapagserbi datao kadagiti kailian. Sapay ta maikarkari datao ditoy.

Agsubliak pay laeng ita nga aldaw (jan 31) idiay LA tapno tarimaanek ti mapanawak no agbalbalinto daytoy panagakarko. Ala, jim, masapulnaka ti literatura ti amianan a kas kritiko. Ikipasmo kadi latta.

Nagtengkon ti estado iti isip a saan a mabalin nga Ilokano laeng ti kankununongantayo, datayo a taga lumaud nga umanianan. Agapon ti kararua ken nakemtayo iti plural a kultura ken pagsasao iti amianan a luzon ken ti panagkunag, agkibaltangto ti literatura ilokana no dina iraman ti pangasinense, ibalo, ifugao, ibanag, isinay, kdpy. Adal iti Amianan, kunak koma: Amianan Studies; Araling Amianan!!!!!

Ania't makunayo, apo Jim?
Maysa tangguap ti tafey para kenka!
Ariel A

jim agpalo, jr. said...

Napintas a damag apo Ariel A! Mayat man no mangisurokan idta UH. Nabara a kablaaw! Amianan Studies? Kanunongak la unay daytoy. No adda ti makunkuna a Philippine Studies, di adda met ti Amianan Studies? Iti panagsuksukisokko kadagiti suratek iti kolumko, naam-ammok dagiti agsuksukisok met a propesor kadagiti nagduduma nga unibersidad...napintas dagiti Ivatan literature idiay Batanes nga ikut ni Prof. Hornedo, ket patiek la unay a paset wenno sanga kunata lattan iti Amianan Literature daytoy...ti Bago Oral Arts, a paset met laeng ti Amianan Literature (ad-adu ketdi ti Iluko daytoy ngem ti Kankanaey, bale naglaok)...wen, agingga palubosannak ni Apo Badong Espejo nga agsurat iti kolumko iti Tawid, agtultuloy latta iti innak panagsurat maipapan iti literatura iti amianan...iti rigatna laeng, madlawen a saanen a masirip dagiti babassit a letra gapu iti napasamak iti kanigid a mata, isu nga adunti makita nga error...ngem saan a daytoy ti lapped...pasensia laeng, hehehe!

Nabara a kablaaw met ken ni Ariel T! simmagpaten iti estado ti naasawaan ni apo reberendo, hehehe!

dua a napintas a damag manipud kadagiti dua nga ariel, hehehe! agbiagkayo a dua!

ariel said...

Dear Jim,
Konggrats kenka. Ilalaemnakam kadi latta. Konggrats met ken ni atanud ariel t. wa-wow, maysa manen a nataraki nga umaayat/agay-ayat.

adda bangbangonenmi a 2nd international conference a pagbibinnuligan ti gumil oahu, u of hawaii/ilokano lang and lit program (ken adu pay nga ahensia) inton agosto 2006. bale duakami ken ni prop. espiritu (UH) ti mangor-organisa ngem adda iti sibaymi ti gumil oahu.

panggep daytoy a komperensia a paggugungluen dagiti amin a mangisakit/agsuksukisok/agparpartuat iti maipapan iti kultural ken kannawid iti ilokano (a pakairamanen ti sibubukel a kaamiananan. adda dagiti panel nga aggapu kadagiti unibersidad iti sabali a pagilian, iti hapon, iti uk, iti pilipinas, iti usa.
adu't pagkukumperensiaan ket dagitoy dagiti sumagmamano: theory and practice of amianan & iluko studies; language and literature; linguistics, orthography, standardization; criticism and cultural production, creative writing poster workshops, confluence/nexus of amianan cultures vis-a-vis philippine studies; proposal for the establishment of departments of iluko language and literature in the premier universities of the region/s, etc.

pangngaasim, apo jim, ta umayka makiatendar. dagiti koma kakaduatayo iti gumil blog ket umayda tapno no maisayangkat dagiti pagsasaritaantayo iti blog, aya!
special mention koma ditoy da roy ken joel m a kasta unay ti pamasaakanda kadagiti obserbasionda.

the date: august 2006. centennial ti umuna a grupo dagiti sakada.

toast to you--maysa a tangguap ti tafey,

ariel a